Osy erekshe qubylysty anyqtaýdaǵy ǵalymdar izdenisi ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynan bastalǵan-dy. UǴA akademıgi Ábdýálı Baeshov, professor Ajar Baeshova, dosent Ǵanı Iztileýov sııaqty ǵalymdardyń zor izdenisine ǵylymı jetekshilik etken UǴA prezıdenti, akademık Murat Jurynov osy otyrysqa qatysýshylardy tıtannyń quramyna qatysty málimettermen tanystyryp, ǵylymı jańalyqtyń barysynan habardar etti. Osy jańalyq úshin avtorlarǵa Máskeý qalasy Halyqaralyq ǵylymı jańalyqtar men ónertabystar avtorlarynyń qoǵamdyq akademııasy tóralqasynyń sheshimimen arnaıy dıplom tabystalǵan.
Ǵylym ordasyndaǵy jańalyqpen bólisýge kelgen Kenjeǵalı Saǵadıev, Kópjasar Náribaev, Serik Qırabaev, О́mirzaq Aıtbaıuly, t.b. elimizge belgili ǵalymdar ıgi izdeniske sát-sapar tiledi.
Ǵalymdardyń paıymynsha, ǵylymı jańalyqtyń elimizdiń ekonomıkasy úshin teorııalyq ári tájirıbelik turǵyda mańyzy zor. Tıtannyń óndiriske qajetti tuzdaryn, totyqtary men basqa da qosyndylaryn óte tıimdi ońaı tásildermen paıdalanyp, jaramsyz metall untaqtarynan alýǵa bolady.
Búginde álemde synyq jáne úgindi kúıindegi tıtannyń mol qory jınaqtalǵan ári olar óńdelmegen. Al dúnıe júzi boıynsha tıtannyń eń iri óndirisi «О́skemen tıtan-magnıı kombınatynda» shoǵyrlanǵan.
Hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor, jańalyq avtorlarynyń biri Ábdýálı Baeshovtiń aıtýynsha, halyqaralyq deńgeıde joǵary baǵaǵa ıe bolyp otyrǵan ǵylymı jańalyqtyń mánisi mynada: tıtan – myqty ári turaqty metall. О́z tobyndaǵy basqa elementterge qaraǵanda óte joǵary temperatýrada jáne ǵaryshta da balqymaıdy. Totyqpaıdy, tottanbaıdy. Teńiz astynda jıyrma jyldan astam ýaqyt jatqanymen esh búlinbeıdi, ózgeriske ushyramaıdy. Kóptegen qyshqyldy tıtan ydystarda saqtaýǵa bolady. Alaıda, ýaqyt óte osy tıtannan jasalǵan buıymdar tozady, al qaldyqtardy qorytyp, odan da qajetti qymbat qospalar alýǵa bolady. Mysaly, tıtannyń úsh valentti qosylysynyń 100 ml quny – 129 myń teńge. Tyń jańalyqtyń arqasynda qosylystaryn 100 esege deıin arzan shyǵarýǵa múmkindik týyp otyr. Búginde hımııalyq óndiriste úlken qondyrǵylar, reaktorlar, zymyran, keme, tipten áskerı ushaqtar da jasala bastady. Tıtannyń taza qosylysyn tıtannyń ózinen alýǵa bolady.
Tıtan oksıdin boıaý jasaý, dári óndirisinde qoldanýdyń ózindik erekshelikteri bar. Sebebi ol – ekologııalyq qaýipsiz. Al gıdrooksıdi – sorbent, ony lastanǵan sýlardy tazartyp, bulaq sýyndaı móldir etýge bolady. Úsh valentti qosylystary katalızator jáne totyqsyzdandyrǵysh retinde qoldanylady. Qos tuzy teri ıleý óndirisinde taptyrmaıtyn ónim. Keıbir teri óndirisinde ýly hrom paıdalanylatyn bolsa, tıtan qosylystaryn paıdalaný – óte qaýipsiz. Otandyq ǵalymdardyń osyndaı tyń jańalyǵy hımııa men tıtan tehnologııasy salasynda jańa baǵytqa jol ashatyny sózsiz.
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
