Ábish abyzdyń bul sózi Qarataı Turysov týraly jazǵan «О́z baqytyn ózi somdaǵan» atty maqalasynan alynyp otyr. Aıtsa aıtqandaı-aq. Qalaı «qaısar urpaq» demesin, eger keıipkeri alty jasqa da tolmaǵan shaǵynda ózinen eki jas eresek balalarmen jaǵalasyp, mektepke barsa, muǵalimniń «Áli jasyń tolǵan joq» degenine qaramaı, klasta tapjylmaı otyryp alsa; anasy: «Qoı, qalqam, býynyń bekip, buǵanań qatqan joq» dese de, «Nemene, buǵanamdy tekserip, oqý degen tóbeles pe eken, oqý degen oqý emes pe?» dep, betinen qaıtpaǵan sol bala kelesi jyly birinshi klastyń úzdik oqýshysy atansa; soǵys jyldarynda tyldaǵy eren eńbegi úshin medaldi bir alǵan, oqýdaǵy úzdiktigi úshin medaldi eki alǵan sol bala on altyǵa da jasy jetpeı jatyp, talqanyn dorbaǵa túıip, jer túbindegi Máskeýge attansa; jurt ańyz etip aıta bastaǵan Qanysh aǵasynyń mamandyǵyn tańdap, sondaǵy Geologııalyq barlaý ınstıtýtyna túsip, geolog bolyp bir-aq shyqsa, jyldar óte kele óziniń tirmizik tirligine de, ákesiniń eti tiriligine de ózi tańdanyp, «Sonda áli 16-ǵa da tolmaǵan meni qııandaǵy Máskeýge qoryqpaı jibergen ákem batyr eken dep oılaımyn» dep oılasa... Qalaı «abyroıly urpaq» demesin, eger keıipkeri geolog qaılasyn qolǵa ustap, Saryarqanyń saıyn dalasyn kezip júrgen romantıkaǵa toly jas shaǵynda Kóktasjal degen jerden aýmaǵy ortasha dep tanylǵan, quramynda altyny bar mys ken ornyn ashsa; sol eńbegi elenip, jalyn atyp turǵan jigit partııalyq jumysqa shaqyrylsa, onda tez ósip, aqyry otyzǵa jańa tolǵan tusynda Qarajal degen qalanyń partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolsa; ol qyzmetti alty jyl boıy abyroımen atqaryp, Máskeýge taǵy attansa, Keńes Odaǵy Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetiniń janyndaǵy Joǵary partııa mektebinen ysylyp shyǵyp, Torǵaı tósinde jańa qurylyp jatqan oblystyń ónerkásip jónindegi hatshylyǵyna kirisse; Arqa jurtynyń alǵysyn arqalap, abyroıǵa bólenip júrgen jerinen Máskeýge taǵy attansa, KSRO Mınıstrler Keńesi janyndaǵy Halyq sharýashylyǵy akademııasynda oqyp, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesin alyp shyqsa...
Osy arada bir damyldaıyq. Qazirge deıin-aq Máskeýdi úsh ret aýyzǵa alyp úlgerdik. Bul qalanyń Turysov taǵdyryndaǵy orny úlken. Geologııalyq barlaý ınstıtýtynda, Joǵary partııa mektebinde, Halyq sharýashylyǵy akademııasynda oqyǵan jyldary – Qarataı Turysov ómiriniń erekshe belesteri. «Meni ómir boıy oqyp ótý kerektigine osy jer úıretti», dep jazdy ol ózine berik bilim qoryn jasap, kisilik qasıet qalyptap bergen oqý, ǵylym, mádenıet ordasyna degen shákirttik sezimin, adamdyq alǵysyn alǵaýsyz aqtarǵan «Máskeý meniń ómirimde» atty essesinde. Ekonomıst qalamynan shyqqan dúnıeni «esse» degenge tańdanbaı-aq qoıyńyz, ol shynynda da naǵyz esse. Basqa jaǵyn bylaı qoıǵanda, tiliniń ózine talaı qalamger qyzyǵarlyqtaı. «Moskva – dnem sýetnaıa, shýmnaıa, sovsem ne chınnaıa, kak polojeno byt vsem stolısam, nochıý spokoınaıa, shýrshashaıa shınamı proletaıýshıh po ýmytym ýlısam mashın, velıchavaıa, derjavnaıa...», dep jazady avtor. Túngi tynyshtyqty jýylǵan kóshemen júrip ótken máshıne dońǵalaǵynyń sý shashyratqandaǵy shýyly ǵana buzyp turǵanyn estigendeı emessiz be? Elýinshi, alpysynshy, jetpisinshi, sekseninshi jyldarda Máskeý kúni rasynda da alasapyran bolatyn. Kúni alasapyran bolmaı da qaıtsin, anaý da defısıt, mynaý da defısıt, qaıda barsań uzaq-shubaq kezek, dúkennen dúken qoımaı bezektep bara jatqan qalalyqtar men qonaqtar... Túni tynysh bolmaı da qaıtsin, saǵat segizden keıin dúkender jabylsa, saǵat on birden keıin restorandar jabylsa, eń bastysy – jurttyń boıynda qazirgi keshki sendelistiń, túngi sandalystyń ádeti atymen bolmasa, ýaqyty kelgende adamdardyń bári derlik erteńgi jumysyn, sabaǵyn oılaýmen uıqyǵa bas qoısa...
Máskeýdi qadalyńqyrap aıtyp otyrǵanymyzdyń máni mynada – Qarataı Turysov tyndyrǵan iri isterdiń túp-tamyrynda ol kisiniń irgeli bilimniń ıesi ekendigi turady. Munshama mol bilimniń bárin Qarekeń Máskeýdiń eń úzdik oqý oryndarynan alǵan. Sonyń ishinde KSRO Mınıstrler Keńesi janyndaǵy Halyq sharýashylyǵy akademııasynda oqyǵan kezeńin bóle aıtqan jón. Bul oqý orny óz zamany úshin úlken ekonomıkalyq reformalar jasaýǵa umtylǵan asa kórnekti memleket qaıratkeri, Úkimet basshysy A.N.Kosygınniń jeke bastamashylyǵymen, joǵary býyndy kadrlar daıyndaý maqsatymen qurylǵan edi. Sonan da aýyzeki sózde Akademııany «mınıstrler mektebi» dep te ataı beretin. Ony alǵashqy bitirgenderdiń tobynan úsh birdeı odaqtyq mınıstr shyqqan eken, al respýblıkalyq mınıstrler kóp shyǵatyny bolsa-bolmasa belgili ǵoı. Bul oqý ornynda jospar men naryqty úılestirýge alǵash ret áreket jasalǵan-dy. Búkil Odaqtyń aýqymdy ǵylymı jáne kadrlyq áleýeti jumyldyrylǵan Akademııada L.I.Abalkın, A.Aganbegıan, N.Melnıkov, N.A.Nekrasov, N.P.Fedorenko sııaqty eldiń eń iri ǵalymdary leksııa oqıtyn, tyńdaýshylar aldynda barlyq odaqtyq mınıstrler, KSRO Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasarlary udaıy sóılep turatyn. Aldyńǵy qatarly sheteldik fırmalardyń jetekshileri de shaqyrylatyn. Q.Turysov bir maqalasynda: «Akademııa bizdiń aldymyzdan álemdik sharýashylyq baılanystaryna keń esik ashty. Tyńdaýshylar ekonomıkasy damyǵan elderge barýǵa, olardyń tájirıbesin zertteýge, salystyrýǵa, baǵalaýǵa, bilgentúıgenin ózderiniń oıyna sińirýge múmkindik aldy. Bul jańasha qubylys edi. Ásirese, bizdeginiń báriniń esigi tars jabyq turǵan sol kez úshin! ANH-da oqýymyzdyń taǵy bir ereksheligi boldy. Biz barlyq bılik qurylymdaryna, mınıstrlikter men vedomstvolarǵa, Ortalyq statıstıka basqarmasyna, Memlekettik josparlaý komıtetine, basqa da vedomstvolarǵa emin-erkin kirip, etene sińisýge joly ashylǵan alǵashqy tyńdaýshylar edik. Biz olardyń qyzmetiniń ishek-qarnyn aqtara zertteı aldyq. Munyń bári oqýymyzdyń sıpatyn bólekshe, qaıtalanbastaı dara ete túsetin», dep jazady.
Ustazdarynyń biri – akademık L.I.Abalkın keıinnen: «Qarataı Turysulymen aralasý men úshin qashanda óte qyzǵylyqty ári jeńil edi. Ol kásibı biliktiligi joǵary ekonomıst bolatyn, bizdiń ózara túsinistigimiz Qarataı VSSPS hatshysy retinde Sharýashylyq mehanızmin jetildirý jónindegi komıssııanyń jumysyna qatysqan kezden bastaldy, ol komıssııany KSRO Mınıstrler Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary retinde men basqaratynmyn. Ol sharýashylyq mehanızmin qaıtadan qurý, ekonomıkany basqarýdyń tıimdi de ıkemdi júıesin jasaý, odaqtas respýblıkalardy ilgerilete damytý jóninde kóptegen qundy usynystar engizdi. Men Qarataı Turysulyna erekshe qurmetpen qaraıtynmyn. Ol meniń júregimde dana, tereń oıly saıasatker jáne jomart júrekti, jarqyn jandy adam retinde árdaıym saqtalady», dep eske aldy. Bul sózder silteme keltire salýǵa ǵana ońaı. Odaq Premeriniń orynbasaryn, azýyn aıǵa bilegen akademıkti bulaısha moıyndatý úshin qanshama bilim, bilik, adamdyq aıbyn, kisilik kelbet kerektigin sol zamanda qyzmetke aralasqan adamdar ǵana aıqyn sezine alatyn shyǵar.
Qarataı Turysovtyń búkil Odaq kóleminde abyroıly bolǵanynyń daýsyz dáleli – Búkilodaqtyq kásiptik odaqtar keńesiniń (VSSPS) hatshysy qyzmetin atqarǵandyǵy. Bul onyń Máskeýge tórtinshi ret barýy. Aldyńǵy úsheýinde oqýǵa barsa, bul joly qyzmetke bardy. Qyzmet bolǵanda qandaı deseńizshi! Oǵan deıin Máskeýde mundaı bıik laýazymǵa tek Turar Rysqulovtyń qoly jetken edi. Respýblıkalyq kásiptik odaqtar keńesin basqaryp, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń ónerkásip salasy boıynsha hatshysy bolyp (1984 jyly Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy qyzmetine taǵaıyndalǵan Nursultan Nazarbaevtyń ornyna barǵan), qaı jaǵynan da mol tájirıbe jınaǵan qaıratker tulǵanyń bul laýazymdy 1986-1990 jyldarda atqarǵanyn ekpin túsire aıtý jón. Nege deseńiz, bul kezeń qoǵamdy qaıta quramyz dep júrgende qolda bardy qaıtadan qurtyp, endi burynǵyǵa da qol jete almaı qalǵan, demokratııany demagogııa almastyryp, áleýmettik qaqtyǵystar boı kórsetip, el elirip turǵan bir ker kezeń bolatyn. Bedelden aıyryla bastaǵan kompartııa basshylyǵy birde olaı, birde bylaı sóılep, qajyǵan halyqtyń qıtyǵyna tıip qalatyn, onsyz da júıkesi juqaryp júrgen jurtty aýyq-aýyq jeliktirip, jelpildetip jiberetin. Álgindeı áýmeserleý áńgimeniń birin KOKP Ortalyq komıtetiniń hatshysy N.Nıkonov Vladıvostoktaǵy balyqshylar konferensııasynda aıtyp qalady. Sol-aq eken zaldaǵy balyqshy bitken ysqyryp, eden tepkilep otyryp alady. Artynsha-aq balyqshylar ereýili bastalady. Ol jerge VSSPS hatshysy Qarataı Turysov barady. О́mir kórgen, eldiń jaǵdaıyn jaqsy biletin adam retinde ashynǵan azamattarmen abaılap sóılesip, ańysyn ańdyp júrgen alǵashqy kúnderinde ereýil komıtetiniń músheleri Máskeýde, Búkilodaqtyq kásiptik odaqtar keńesiniń ǵımaratynda jınalady. Sol otyrysty júrgizip jatqan Q.Turysovqa kómek retinde Úkimet basshysy N.Ryjkov óziniń orynbasary Bırıýkovany, qarjy mınıstri Pavlovty, VSSPS tóraǵasy Shalaevty jiberedi. Bırıýkova men Pavlov barysymen ereýil komıtetiniń múshelerine artyq-aýys aqyldaryn aıta bastaıdy. Balyqshylar ashý-yzaǵa qaıta býlyǵady. Sonda ǵoı bizdiń Qarekeńniń: «Bırıýkova, Pavlov, Shalaev joldastar! Komıtet jumysyn sizdersiz jalǵastyramyz, qabyldanǵan sheshim jóninde habardar etemiz. Zaldan shyǵyp kete berýlerińizge bolady!» deıtini... Analar ańyrǵan kúıi zaldan jylystaı jónelgen. Sol zaman úshin bomby jarǵandaı estiletin ondaı sózdiń sol zamatta búkil elge tarap ketetini ózinen ózi túsinikti. Jıyn tizginin ózi qaıta qolǵa alǵan Turysov saǵattar boıy yrǵasyp-yrǵasyp, aqyry ereýilshilerdi kelege keltiredi. Sol otyrystan keıin Shalaev: «Karataı Týrysovıch, odnako vy nahal. No odobrıaıý. Vy sovershenno pravılno postýpılı», dep razylyǵyn aıtady.
Halyq depýtattarynyń I sezinde Anatolıı Sobchak kooperatıvterdi salyqtan bosatý týraly usynys engizip, ol usynysqa qarsylyq tanytqan kásipodaqtardy qosymsha saıası kapıtal jınaǵaly júr dep aıyptaǵanda zaldan: «Gospodın Sobchak, vy zarabatyvaete ne tolko polıtıcheskıı kapıtal, no ı ınoı kapıtal!» degen daýys sańq ete túskenin sezd jumysyn tikeleı translıasııa arqyly kórip otyrǵan búkil Keńes Odaǵy estigen. Ol daýystyń ıesi Qarataı Turysov bolatyn. Q.Turysovtyń Kýzbastaǵy, Sahalındegi, Vorkýtadaǵy aılar boıy sozylǵan jumysshylar ereýilderi kezindegi eren qaıraty, qaǵıdatty máselelerde qatyp qalatyn tabandylyǵy ony búkil Odaq kóleminde abyroıǵa bóledi. Bizdiń Qarekeńniń sol tusta ataǵy qalaı aspandaǵanyn bir kezdegi óziniń tikeleı bastyǵy, VSSPS tóraǵasy S.A.Shalaevtyń: «O ego avtorıtete svıdetelstvýet ı tot fakt, chto K.Týrysov, ıavlıaıas depýtatom Verhovnogo Soveta SSSR, v 1987 godý vozglavıl delegasııý soıýznoı strany na 42-ı Sessıı Generalnoı Assambleı OON, gde vystýpıl s rechıý» degen sózinen-aq shamalaı berińiz. Shynynda da, KSRO-daı alyp eldiń BUU Bas Assambleıasynyń sessııasyndaǵy resmı delegasııasyn kásipodaq basshysynyń orynbasary bastap barǵany, el atynan álemniń eń bıik minberinen sóz sóılegeni Qarataı Turysovtyń halyqaralyq deńgeıde de tanylýynyń belgisi. Bul oqıǵa kezinde Qazaqstannyń da abyroıyn asyrǵan. Qarekeńniń KSRO men AQSh arasyndaǵy telekópirge elden qatysqan eki adamnyń biri (biri – Joǵarǵy Keńestegi Ulttar Keńesiniń tóraǵasy, «Izvestııa» gazetiniń bas redaktory Ivan Laptev) bolýy da kóp jaıdy ańǵartady. Tikeleı efırden berilgen sol telekópirde Qarataı aǵamyz qaı taqyrypqa tartqanda da taýyp aıtqan, kerek jerinde aıylyn jımaı aıtysqan, tipti eldegi demokratııa deńgeıi synalǵan tusta da boı bermegen, olardyń da osal tusyn tapqan. AQSh-ta sosıalıstik elder kásipodaqtarymen baılanys ornatýǵa tyıym salatyn zań baryn aıtyp qalǵanynda qarsylastary tyǵyryqqa tirelip, áńgimege arǵy jaqtan qatysqan kongressmenderdiń biri: «Budan eki jyl buryn sol zańnyń kúshin joıaıyq degenimde sizder kónbeı qoıyp edińizder» dep janyndaǵylardy jazǵyryp, ózara kinálasyp ketken... Osynyń bárine myna jaqtan bizdiń aıyzymyz qanyp otyratyn. Iá, Qarekeńniń sol telekópirge qatysýy kezinde bar qazaqtyń mereıin tasytqan bolatyn. Bul jaıynda Qýanysh Sultanov «Turysov» atty maqalasynda «Qazaqtyń kim, qandaı ekenin dáleldep, tanytty. Qazaqtyń ulttyq «renomesin» kóterýge eńbek etti» dep aıshyqty aıtqan. Qarataı Turysov – keshegi keńestik kezeńde, ulttar arasynda tulǵalardy ishteı salystyratyn, namysqa shaýyp talastyratyn tusta halqynyń jaqsy atyn shyǵarǵan asyldarymyzdyń biri.
Egemendiktiń eleń-alańynda, 1990 jyly Prezıdent Nursultan Nazarbaev Qarataı Turysovty elge shaqyrdy. Prezıdent shaqyrýyn qýana qabyl alǵan azamattyń Mınıstrler Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary qyzmetinde Elbasy tapsyrmasymen atqarǵan alǵashqy iri sharýasy – Ekonomıkalyq reformalar jónindegi komıssııaǵa jetekshilik etýi. Bul jaıynda endi ekonomıst ǵalymnyń sózin tyńdaıyq. «Naryq ekonomıkasyna bet alǵan alǵashqy sátter. Onyń qyry men syryn túsingenimizden túsinbegenimiz, bilgenimizden bilmegenimiz kóp jyldar. Is basyndaǵy azamattarǵa jańa zaman talabyna saı daıyndyqty, qaıratkerlikti talap etken jyldar. Mine, osy kezeńde elimizdegi ıgi ózgeristerge barynsha atsalysyp, Prezıdent tapsyrmasymen ekonomıka salasyndaǵy reformatorlar komandasyn basqarǵan abzal azamat – Qarataı Turysov edi. Osy komanda tııanaqty is-qımyldarǵa muryndyq bola bildi, sondyqtan da búgingi jetistikterde Qarataı Turysovtyń da derbes úlesi bar», «Nátıjesinde Qazaqstan kóp uzamaı áleýmettik-ekonomıkalyq reformalardyń qarqyny, nátıjesi jaǵynan burynǵy Odaqta bolǵan áriptesteriniń aldyna shyqty», «Osy jyldarda Qarekeńniń iskerligi, qaıratkerligi, tek memleket múddesin nazarda ustaıtyn el perzenti ekeni anyq kórindi» – akademık Kenjeǵalı Saǵadıev osylaı deıdi. Ekonomıst ǵalymdar, ár jyldardaǵy Parlament depýtattary Q.Turysovtyń Májilistiń Bıýdjet jáne qarjy komıtetin basqarǵan kezindegi qajyrly isin de erekshe baǵalaıdy. Ásirese, salyq júıesin jetildirýde, áleýmettik salanyń qarjylandyrylýynyń zańdy tetikterin jasaýda tyndyrǵan isi bir tóbe edi deıdi. Ol kisiniń depýtattar arasyndaǵy bedeli tipti bólekshe bolatyn. Qandaı talas-tartys ta Qarekeń aralasqannan keıin sabasyna túsetinin talaı kórgenbiz. Jan dúnıeńdegi qaı qubylysty da alǵyrlyqpen ańdaıtyn. Aqparat mınıstri kezimde buqaralyq aqparat quraldary týraly zańnyń jobasymen depýtattar aldyna talaı bardym. Keıbir depýtattar talqylaýdy jaıaý kókparǵa aınaldyrǵysy kelip, neshe túrli qııampurys, tipti arandatqysh suraqtarǵa deıin qoıyp, júıkeni juqartatyn. Sondaı bir tusta qaıtarǵan jaýaptarymda sál qııastana sóılep, biraz jurtty ashyqtan ashyq qarsy qoıyp alǵanym da bar. Úzilis kezinde Qarekeń janyma kelip: «Nemenege taýsylasyń?» dedi. «Kórip tursyz ǵoı, qaradan qarap urynyp jatqanyn», dedim. Qarekeń: «Sabyr saqta. Syr berme» dep, sál oılandy da, «Saǵan bir aqyl aıtaıyn ba?» dedi. «Aıtyńyz». Sondaǵy aıtqan aqylynyń túri: «Qıys suraqqa jaýap bererdiń aldynda sol suraqty qoıǵan depýtatty ishińnen bir sybap al»... Kez kelgen jaıdy ıýmormen jetkize alatyn. Tereshenko Úkimetiniń tusynda mınıstrler «Volgadan» «Volvoǵa» aýysa bastady. Ol kezde Qarataı Turysov Týrızm, dene tárbıesi jáne sport mınıstri edi. Alǵashqy «Volvonyń» biri Qarekeńe tıgenin estigenmin. Bir kúni jumystyń janynda Qarekeńniń kólikten túsip jatqanyn kórdim. «Qutty bolsyn! Máshıneńiz myqty eken!» desem, «О́ı, máshıne emes eken...» deıdi. «Máshıne emesi qalaı?». «Solaı. Myna turǵan Taldyqorǵanǵa jıi baramyn. Keshe de baryp keldim. «Volgamen» júrgende Almatyǵa jetkenshe ishken-jegenimniń bári boıyma sińip ketetin... Keshe mynamen júrgende olaı bolmady... Máshıne emes demegende ne deıin endi?»... Respýblıkalyq kásiptik odaqtar tóraǵasy qyzmetinde júrgeninde «Saryaǵash» sanatorııine barypty. Kásipodaqtyń mekemesi ǵoı. Ábden aralaıdy, bárin kóredi. Eshteńe demeıdi. Keterinde máshınesine otyryp jatyp, betine úmittene qarap turǵan sanatorıı basshylaryna bir aýyz ǵana aıtty deıdi: «Saryaǵash» Qazaqstandaǵy nashar sanatorıılerdiń ishindegi táýirleýi eken»... Qalaı uqsańyz da ózińiz bilesiz. Depýtat kezinde Qarekeń aıtty degen qaıqy qylyshtaı sózder áli kúnge Parlamenttegilerdiń aýzynda júr. «Na obshestvennyh nachalah mojno tolko vodký pıt», «S doljnostıý ýma ne daıýt!», «Prodolgovato!», «Ný zachem ız golenısha vytaskıvat problemý!», «Nýjno ıdtı do konsa, nelzıa byt «nemnojko beremennoı» degenderiniń ataqty aıtqysh Chernomyrdınniń sózderinen nesi kem? Qarekeń osyndaı jeńil ıýmory arqyly-aq asa salmaqty máselelerge óz kózqarasyn shymyr da jumyr jetkize salatyn.
Jaqynda, týǵanyna 85 jyl tolýynyń qarsańynda «Ańyz adam» jýrnalynyń Qarataı Turysovqa arnalǵan sany shyǵypty. Paıdalanylǵan ádebıetter tiziminde «Saýytbek Abdrahmanov. «Azamat», Astana, «Elorda» baspasy, 2009» degen joldar tur. Soǵan qarap, osy maqala avtory kezinde Qarekeń týraly arnaýly kitap jazǵan eken ǵoı dep oılap qalatyndar bolmaýy úshin basyn ashyp aıtaıyq: biz «Azamat» atty ol kitaptyń qurastyrýshysy ǵanamyz. Áskerkúl jeńgemizdiń kitap sońyndaǵy «Júrekte janǵan juldyzym» atty esteliginde: «Bir aýyz sózim úshin osy kitapty jınap-terip, qurastyryp, bastyrtyp bergen Saýytbekteı qadirli inime, redaktor retinde eńbek etken Márııadaı asyl kelinime Qarekeń áýletiniń atynan basymdy ıip raqmetimdi aıtamyn» degeni biz úshin úlken baǵa. Sol kitapty qurastyrý barysynda Qarekeńniń arhıvimen tanysa aldym. Uqyptylyǵyna qaıran qaldym. Sonaý Qarajalda júrgen kezinde jasaǵan baıandamalaryna deıin saqtalypty. Jazǵyshtyǵy aıtqyshtyǵynan artyq bolmasa kem emes eken. «Doklad pervogo sekretarıa Karajalskogo gorodskogo komıteta partıı...» dep bastaǵannan «Spasıbo za vnımanıe» degenge deıingi 18 bet qaǵazdy móldiretip otyryp ózi qoldan jazyp shyqqanyn kórgennen keıin bul kisi doktorlyq monografııasyn bas-aıaǵy bes aıda bitirgen degen sózge senbeske lajyń da qalmaıdy. Q.Turysovtyń 2003 jyly shyqqan «Kazahstan: stanovlenıe rynochnoı ekonomıkı» atty kitaby – Qazaqstandaǵy naryqtyq ekonomıkanyń qalyptasýyn tujyrymdaǵan irgeli, tereń eńbek.
Ardaqty aǵanyń klastas dosy Sherhan Murtazanyń «Bir kem dúnıe» degenindeı, amal qansha, eldiń júgin qara nardaı qaıyspaı kótergen taý tulǵany perzent qaıǵysy shóktirip jiberdi. Jalǵyz ulynyń tapa-tal túste jaýyzdar qolynan oqqa ushqany asyl aǵanyń janyn jedi, eńsesin ezdi, aıyqpas aýrýǵa ushyratty. Qarekeńdeı qaıratty er qaıǵyny jeńe alatyn shyǵar degen úmitimiz aqtalmady. Jetpistiń jotasyna shyǵa bergen shaǵynda Qarataı Turysov atty alyp báıterek opyrylyp tústi. Degenmen, dátke qýat etetin jaı da jetkilikti. Aınalasy aman. Urpaǵy ósip, eldik iske aralasyp jatyr. Esimi el esinde, aıtqany halyqtyń aýzynda, istegen ıgi isteriniń iri izderi dalamyzdan da, qalamyzdan da tabylady. Qazir de jurt «Qarekeń» degende «Qaı Qarekeń?» demeıdi. Áńgime qazaqtyń Qarataıy, Alashtyń ardaqtysy Qarataı Turysov týraly ekenin kózi qaraqty kisiniń bári de biledi.
Saýytbek ABDRAHMANOV,
Májilis depýtaty
