• 27 Qazan, 2012

Otanymyz – ortaq úıimiz

447 ret

kórsetildi

13 mın

oqý úshin

Egemen Qazaqstan

Otanymyz – ortaq úıimiz

Senbi, 27 qazan 2012 7:18

Baqytyn qazaq jerinde tapqan

Tilepaldy Jamankózuly qarııa jasy toqsannan assa da tyń kórindi. О́ńirin jaýyngerlik medaldary kómkergen kástómin jelbegeı jamyla otyryp ótken kúnder elesinen áńgime sabaqtady. Qasynda otasqandaryna alpys úsh jylǵa aıaq basqan zaıyby Lıýbov Ashatqyzy ájeı maıdangerdiń keıbir umyt qalǵan tustaryn eske salyp tolyqtyryp qoıady. Árıne, jasamys tartqan shaqta alysta qalǵan ómir belesterin oı súzgisinen ótkizý de ońaı emes.

Senbi, 27 qazan 2012 7:18

Baqytyn qazaq jerinde tapqan

Soǵys bastalǵan jyly Tilepaldy Georgıevkadaǵy Abaı atyndaǵy orta mektepte segizinshi synypta oqyp júrgen eken. Týǵan aýyly Sharbaqtyda jeti synyptan soń mektep joq, orta bilimdi tek aýdan ortalyǵynda jalǵastyratyn kez. Kúzde on segiz jasqa tolǵan ol birneshe synyptastarymen birge áskerı komıssarıatqa shaqyrylady. Qoldaryna shaqyrý qaǵazy berilip, týra jańa jyldyń aldynda áskerge alynady. Sodan Ferǵanada úsh aılyq áskerı daıyndyqtan ótken soń, batysqa – maıdan shebine jiberiledi. Qyzyl Týly 389-shy motoatqyshtar polkinde avtomatshy bolyp Stalıngrad maıdanyna, Belorýssııany, Ýkraınany azat etý urystaryna qatysqan. 1943 jyly arqasyna jaryqshaq tıip jaralandy da. Gospıtal tóseginen turyp úlgermesten qaıtadan qolyna qarý aldy.
Jeńis kúnin Soltústik Kavkazda shekara tynyshtyǵyn qorǵaý kúzetinde qarsy aldy. Bul orynda taǵy tórt jyl áskerı qyzmette boldy. Soǵysqa ketken ulyn kútýmen sarǵaıǵan aýyldaǵy ákesi aqyry tózimi taýsylyp, kózi qaraqty bir azamatqa jazdyryp Stalınge hat joldaıdy. «Osylaı da, osylaı, ózim bolsam qartaıdym, anasy da jıi aýyratyn boldy. Soǵys bitkeli tórt jyl ótti ǵoı, endi jalǵyz ulymdy úıge qaıtar» dep. Osy hat sebep boldy ma, joq pa, áıteýir 1949 jyly mamyr aıynda Tilepaldy omyraýyna «Kavkazdy qorǵaǵany úshin», «Germanııany jeńgeni úshin» medaldary syńǵyrlap týǵan úıdiń tabaldyryǵyn attaıdy.
Sol jyly kúzde aýyldaǵy qasy kózi qıylǵan on segiz jasar boıjetken, balqar qyzy Lıýbamen kóńil qosyp, otaý qurady. Al qyzdyń buǵan deıingi taǵdyry jatqan jan aýyrtar hıkaıa. Surapyl soǵys balalyq shaǵyn oıran etip, ata-anasynan, týystarynan, tipti, týǵan jerinen aırylyp, on úsh jasynda teteles baýyry ekeýi deportasııalanǵandar eshelonymen Qazaqstannan bir-aq shyqty.
– Qaraǵym, ótken soǵys bizdiń ultymyzǵa óte aýyr tıdi, – dep tereń kúrsinip aldy da, ájeı edáýir ýaqyt únsiz qaldy. Onyń kóz aldynan qanquıly soǵystyń qatygez oqıǵalary ótip jatqany anyq. Júrekte qatqan jara kóp. Aradaǵy alpys jyldan asa ýaqyt ta umyttyra almas kórinister, ómirdiń ashy sabaqtary. Olar Kabardın-balqarlardyń ortalyǵy Nalchıkke taıaý Gýndelen degen seloda turatyn. Ákesi Ashat aýdandyq NKVD-niń bastyǵy edi, soǵystyń alǵashqy kúni maıdanǵa alynyp sodan qaıta kórmedi. Bularǵa bas-kóz bolyp júrgen nemere aǵasy Ismaıl bolsa Soltústik Kavkazdy nemister basyp alǵanda partızandar otrıadyna baryp qosylady. Biraq, olar jaý qolyna túsip qalyp, nemister óz kórlerin ózderine qazdyryp alyp, bárin ordyń shetine turǵyzyp qyryp salady. El ishinen shyqqan satqyndardyń kesirinen talaı asyl azamattar atylyp ketedi. Kóp uzamaı keńes áskerleri óńirdi jaýdan tazartady.
1944 jyly 6 naýryzda shuǵyl túrde búkil halyq shyǵysqa qonys aýdarylady. Qarshadaı Lıýba bir jumystarymen sol kezde úıden shyǵyp ketken anasy men sińlisin de kóre almaı qalady. On bes jasar aǵasy Hadjy ekeýin jurtpen birge poezǵa tıep, buryn estip bilmegen alys-alys qıyrlarǵa ala jóneledi. Alpys vagondyq eshelon toly kavkazdyqtar qazaq jeriniń shetine ilingennen jol jónekeı stansalarǵa túsirilip, sońy sonaý Taldyqorǵanǵa deıin ótedi. Lıýba men baýyry Almatyda ınternatqa qabyldanyp, jastaı belderi qaıysyp qala irgesindegi kókónis sovhozynda jumysqa jegiledi. Eńbekkúnge kúnimdik aýqat úshin nanǵa kartochka beriletin aýyrtpalyq soǵystan keıin de birazǵa deıin jalǵasty. Arada úsh jyl ótkende burynǵy Krasnogor aýdanynyń Sharbaqty jaǵynda ornyqqan jamaǵaıyndary tabylyp, solardy saǵalap kelip osynda taban tirep qalǵan eken. Bul kezde eseıip, qara jumysta ysylyp qalǵan aǵasy Hadjy Bıchekýev kolhozda traktorshy, esepshi bolyp eńbekke aralasady. Lıýba da birde qyrmanda, birde eginjaıda qoldan kelgen sharýany japyryp ister jasqa jetip edi. Aýyldastaryn tapqanmen, anasyn kórý baqyty buıyrmady olarǵa. Bálkim kórer de edi, eger anasy men sińlisi de ile-shala ózderinen keıingi eshelonmen Frýnzege kelip túsip, odan Osh jaǵyna qonys aýdarylǵanyn sol kezde bilgende. Tek, arada on úsh jyl ótkennen keıin ǵana biledi muny. 1957 jyly sińlisi Márııamdy izdep tabady. Orny tolmas ókinishi sol – anasy Zeınep dúnıeden ótip ketken eken, bulardyń ómirde bar-joǵyn bile almastan zapyran jutqan kúıde 1946 jyly-aq qapadan kóz jumypty qaıran ana. Al, sińlisi turmys quryp balaly-shaǵaly bolypty.
Shúkir, qudaı bulardy úbirli-shúbirli etti. Tilepaldy ekeýi toǵyz ul-qyzdarynan qazir 25 nemere 12 shóbere súıip otyr. Alpys jyldan asa buryn otaý qurǵanda qandaı edi? Yrǵaıty ózenin boılaı ár jerde bir japyraıǵan toqal tamdar aýyz úıge kirgen saıyn mańdaıdy soǵyp alatyn tym alasa edi. Kolhozdyń taýsylyp bolmas qym-qýyt tirligimen tańnyń qalaı atyp, keshtiń qalaı batqanyn bilmeı qalatyn shaqtar. Tilepaldy jas kelinshegimen anasy Áınek úsheýi birge turdy. Ákesi kishi apasy Kúláıshamen bólek shańyraqta. Jamankóz ol kezde asyp-tasqan baılyǵynan emes, taǵdyrdyń jazýymen, jaqynyn jatqa jibermeıtin ámeńgerlik jolymen jastaı jesir qalǵan jeńgesi men kelinine qosylǵan-dy. Úlken áıelinen Tilepaldy jalǵyz da, kishi áıelinen tórt ul, bir qyzdan bir qaýym baýyrlary bar qazir. Eresegi bul soǵysqa ketkende aman kelse eken degen tilekpen atyn qoıǵan Amangeldi edi.
Aq tileý qabyl bolyp Tilepaldy qan maıdannan aman oraldy. Qatarynan qalmaı úılendi, boıynan qýat, qolynan kúsh ketkenshe ashy terin tamshylatyp júrip eńbek etti. «Sharbaqty» kolhozynda bólimshe agronomy, esepshi boldy, shóp shapty, sıyr baqty. Biriniń sońynan biri balquraqtaı jetilip balalary ósip kele jatty. Birtindep qorasyna mal bitip, alpysynshy jyldary jappa tamnyń ornyna bes bólmeli, bıik shatyrly úı salyp aldy.
О́zderiniń jastyq shaǵy soǵys zobalańyna tus kelip uıqy-tuıqysy shyqqan Tilepaldy men Lıýbov balalarynyń baqytyn ańsady. О́zderi qınalsa da balalaryn qatardan kem qylmaýdan, oqytýdan eshteńeni aıanyp qalmady. Shúkir, endi sonyń zeınetin kórip otyr. Toǵyz balasy da bir-bir mamandyqtyń ıesi. Biri ınjener, biri býhgalter, biri muǵalim degendeı. Qara shańyraqtyń murageri Beıqut ta beldi qyzmette. Úlkenderi tus-tustan jeke otaý quryp jatqanda, bulardyń «qaısysy qara shańyraqqa ıe bolady, qandaı kelinge kúnimiz qaraıdy?» dep tolǵanǵandary bar. Aqyry Lıýba anamyz alysqa kóz súzbeı-aq, kórshisi Mádibektiń besiktegi kúninen kóz aldynda ósken qyzyna kóńili qulady. Eki úıdiń tel qyzyndaı syralǵy, «shirkin, kelinim osyndaı bolsa», deıtindeı ıbaly jan bir. Sóıtse, ulynyń da kóńili sol qyzda eken ǵoı. Onda ne turys, Baıandy mektep bitirgen jyly kelin ǵyp túsirdi, syrttaı oqytyp bilim alǵyzdy. Qazir Beıqut ekeýi tatý-tátti januıa, ata-anasyn álpeshtep baǵyp otyr. Biz áńgimelesip otyrǵanda tulymshaǵy jelbiregen jeti jasar búldirshin qaıta-qaıta ata-ájesiniń moınyna asylyp ta, aldaryna kóldeneńdeı jatyp ta erkeligi basylmady. Bul osy úıdegi nemereleriniń ázirge kenjesi Ashat eken.
– Soǵysta ólgen ákemniń eń bolmasa esimin tirilteıinshi dep atyn osylaı qoıdyq, – deıdi Lıýbov Ashatqyzy.
– Týǵan jerińizge, Kavkazǵa keıin jolyńyz túsken joq pa? – dep suradym men.
– Jastaý kezimde tórt-bes márte baryp qaıtqanmyn, sońǵy ret 1986 jyly boldym. Kóz kórgenderden eshkim qalmaǵan, tek úlkenderdiń aıtýymen alys-jaqyn týystardyń bala-shaǵalarymen kezdestim. Keıinnen samoletke densaýlyǵym jaramas dep amalsyzdan qoıdym…
– Men týǵan jerimde joǵaltyp alǵan baqytymdy qazaq jerinde qaıta tapqan adammyn, qaraǵym, – dep biraz tunjyrap otyrdy da qaıtadan serpildi ájeı. – Balalarym baqytym bolsa, olardyń týǵan jeri meniń de týǵan jerime aınalmaı ma? Qazir Qazaqstanǵa dúnıejúzi qyzyǵa qaraıdy. Qanshama ult ókilderiniń basy bir shańyraqtyń astynda qosylǵan. Bári yntymaqty tatý-tátti ómir súrýde. Munyń bári byltyr ǵana 20 jyldyǵy toılanǵan Táýelsizdiktiń arqasy. Eń bastysy – elimizdegi durys ulttyq saıasattyń jemisi, memleket basqaryp otyrǵan Nursultan Nazarbaevtyń arqasy. Muny men Nurekeńmen kezdeskende ózine de aıtqan bolatynmyn…
Lıýbov Ashatqyzy Jamankózova 2008 jyly 23 qazanda Astanadaǵy Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń VII sessııasynyń delegaty bolǵan-dy. Eń aldyńǵy qatarda otyrypty. Sessııa bitkesin Elbasy tómenge túsip, aldyńǵy qatardaǵylarmen jaǵalaı qol alysyp amandasyp kele jatqanda aldyn kes-kestep qos qolynan birdeı ustap turyp alǵys sezimin aqtaryp salǵan ǵoı:
– Biz, balqarlar taǵdyrdan teperish kórip qazaq jerine kúshtep qonys aýdarylǵan halyq edik. Soǵystyń surapyl daýyly bizdi jan-jaqqa tý-talaqaı shashyratyp jiberdi. Biraq, qazaq halqynyń keń qushaq baýyrmaldyǵyna bólenip, óshkenimiz jandy. Al, búgin egemendi Qazaqstannyń ózińiz júrgizip otyrǵan sarabdal saıasatynyń arqasynda baqytqa kenelip otyrmyz. Sol úshin rahmet, ózińizge. Men munda Qordaı halqynyń ystyq sálemin de ala keldim, – dep jópeldemeletip aıtyp úlgeripti. Prezıdent sonda ájeıge jaıdary keıipte yqylas bildirgen eken. Osy sáttiń fotosýreti erteńinde birqatar respýblıkalyq basylymdarda jaryq kórgen bolatyn.
…Qarttar kenje nemeresin kezek-kezek emirenip, óbekteýmen bosatar emes. Bireýiniń ózi osynsha qýanyshqa bólegende, qara shańyraqqa barsha nemere, shóbereleri jınalatyn mereke-toılarda qýanysh shirkin kemerinen asyp tógilerdeı-aq eken. Toı demekshi, Jamankózovter áýletinde ótken jylǵy Jeńis kúni erekshe jaǵdaıda, ata-analarynyń otaý qurǵandaryna alpys jyl tolǵan Laǵyl toılary atap ótildi. Elimizdiń Táýelsizdiginiń shapaǵaty bul da.
Qurmanbek ÁLIMJAN,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.
Jambyl oblysy.