JAŃA ONJYLDYQTYŃ JASAMPAZDYQ JOLY

Álemdegi árbir eldiń basshysynyń óz hal­qyna joldaýy – bılik pen saıası mádenıette qalyptasqan berik dástúr. Kez kelgen eldiń qoǵamdyq ómirindegi mańyzdy bul shara jyldyń basynda nemese aıaǵynda oryn alýy múmkin. Joldaý – bul óziniń aty da aıtyp turǵandaı, memlekettiń júrip ótken jolyna esep berý jáne bolashaq damýdyń joldaryn anyqtap baǵdarlaý. Joldaý – bul damýdyń basty baǵyty, keleshektiń kúre joly. Jol­daýdyń sózi shynaıy ári naqty qajettilikterdi aıqyndaıtyn ómirdiń ózi. Jańa joldaýǵa sáıkes úkimettiń aldyndaǵy jańa mindetter aıqyndalady. Árbir uıym men kásiporyn, árbir áleýmettik birlik pen otbasy, tipti je­kelegen azamattar men adamdar da ózderiniń ómir­lik josparlaryn, baǵyt-baǵdaryn osy mańyzdy qujatty eskere otyryp ólsheıdi, eksheıdi, oǵan ózgerister men túzetýler engizedi. О́tkenge esep berip, keleshekke úmit artady. Son­dyqtan da jyl saıynǵy Elbasynyń Joldaýyn jurtshylyq asyǵa kútedi. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna bıylǵy Joldaýy ádettegideı aqpan aıynyń aıaǵynda nemese naýryz aıy­nyń basynda emes, 29 qańtar kúni jarııalandy. Munyń da ózindik as­tarlary bolyp otyr. Qazaq­stannyń álemdik qoǵamdastyq elderi ara­syn­daǵy bedeli jyldan jylǵa artyp, elimiz bıyl Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýde. Bul joǵary laýazym Qazaqstanǵa orasan zor jaýapkershilik júktep qana qoımaı, elaralyq, dinaralyq, mádenıet­aralyq suhbatqa úndeıtin, demokratııalyq ońdy ózgeristerge jeteleıtin jańa múmkindikter ashady. Bul jańa ǵasyrdaǵy bizdiń Otanymyz tarıhynyń sheshýshi kezeńderiniń biri bolmaq. Bolashaq damýdyń dańǵyl jolyn saralap alǵan Qazaqstan dúnıe júzi elderiniń ekonomıkasyn turalatyp ketken jahandyq daǵdarysqa tótep berip, daǵdarystan keıingi kezeńdegi damýdyń joldaryn josparlap otyr. Bar-joǵy osydan on segiz jyl buryn ǵana derbes memleket mártebesine ıe bolǵan bizdiń elimiz de qalyptasý ústinde. Jáne, eń bastysy, elimiz Prezıdentiniń Qazaqstan halqyna joldaǵan 2020 jylǵa deıingi on jyl­dyq strategııalyq josparynda álgi máńgilik aqıqat – dittegen nysanaǵa barlyq qazaqstan­dyqtardy jańasha tárbıeleý arqyly jetý múmkindigi negiz etip alynǵan. О́ndiristiń, soǵan saı, jalpy ulttyq tabys­tyń baıaý bolsa da ósý qarqyny baıqalady. Kásiporyndar osy zamanǵy jańa tehnologııa­larmen jaraqtandyrylýda. Burynǵydaı shıki­zat qana emes, óńdelgen ónimder shyǵara­tyn múlde jańa ónerkásip oryndary paıda bolýda. Prezıdent barlyq joldaýlarynda áleýmettik salaǵa ylǵı kóńil bólýde, bıylǵy jyldyń bıýd­jetinde bilim berý, mádenıet, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qorǵaý sala­laryna bóli­netin qarjy kóleminiń ájeptáýir ósýi kóńilge senim uıalatady. Eń bastysy, etnostyq quramy ala-qula elimiz álemdik daǵdarysqa ushyraǵan memleket­ter jıi jolyǵatyn alasapyran eges qaterin aınalyp ótip, halyqtyń basym kópshiligi ty­nysh­tyq pen ornyqty damýdyń qadir-qasıetin uǵynǵan tárizdi. Osy aıtylǵan jaǵdaılardyń birqalypty damýynyń ózi-aq bizdiń Prezıdentimizge óz halqynyń aldynda da, álemdik qoǵamdastyqtyń aldynda da jetkilikti saıası kapıtal ápereri anyq. Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi daǵda­rystan keıingi ornyqty damý strategııasynyń jarııalanýy úlken oqıǵa boldy. Bul oqıǵanyń ishki múmkindikterimiz ben bolashaq ulttyq múddelerimizdi ǵylymı tarazylaýdan týǵan irgeli sheshim ekendigi anyq. Ásirese, bizdiń elimiz damýynyń 2020 jylǵa deıingi strategııasynda aıtylǵan tujyrymdamalardyń ǵylymı negizdiligi men tegeýrindi qarqyny álemniń ár túkpirindegi san túrli saıası-áleýmettik prosesterge kýá bolǵan sarytis saıasatkerlerdiń ózin tańqaldyrǵany anyq. Sonymen, endi 10 jyldan keıin elimizdiń qandaı bolatynyn árqaısymyz kóz aldy­myzǵa elesteterlikteı naqty kezeńderden turatyn strategııamyz bar. Maqsat aıqyn bolmaı baǵyt túzý bolmaıdy. Osyǵan oraı dittegen nysanaǵa jetý joldary da belgilendi. Saǵat iske qosyldy. Joq, bul jarys emes. Bul – halqynyń sany azdyǵyna qaramastan, Eýrazııa qurly­ǵynyń dál ortasyndaǵy álemdik múddeler men kommýnıkasııalar jelisiniń bolashaq torabyna aınalýǵa tıis mańyzdy da keń baıtaq geosaıası aımaqty alyp jatqan, jeriniń asty qazynaǵa toly úlken eldiń ulan-asyr damý kóshiniń bastalǵany. Demek, biz búginde sanymyz on alty mıllıonnyń, o jaq, bu jaǵynan aspaıtyn búkil qazaqstandyqtar bastalyp ketken aýqymdy áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası prosestiń syrttaı qyzyqtaý­shylary ǵana emes, tikeleı qatysýshylary men ony iske asyrýshylary ekenbiz. Elbasynyń bıylǵy Joldaýy “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” dep atalady. Alty bólimnen turatyn bul mańyzdy memlekettik qujattyń alǵysózinde “Qazaqstan – 2030” Strategııasy aıasynda kózdelgen maqsat-mindetterge saı XXI ǵasyrdyń ótken on jylynda qazaqstandyq birlik pen tatýlyqtyń arqasynda qol jetken jetistikter men osy júzjyldyqtyń kelesi, ekinshi onjyldyǵyna arnalǵan keleli maqsat sóz bolady. “2010 Strategııalyq josparyn iske asyrý – el damýynyń mańyzdy shebi” dep atalatyn birinshi bólimde ótken onjyldyqtaǵy res­pýb­lı­ka IJО́-siniń eki esege, ortasha aılyq jal­aqy­nyń bes esege, ortasha zeınetaqynyń úsh ese­ge óskeni jáne t.b. jetistikter sóz bolsa, “Daǵ­darys kezeńi – durys sheshimder qabyldaý ýaqyty” dep atalatyn ekinshi bólimde ótken 2009 jyldyń jetistikteri, “Jol kartasy – 2009” baǵdarlamasynyń tabystary, BUU 2009 jylǵy baıandamasynda Qazaqstannyń adam áleýetiniń joǵary deńgeıi bar elder sanatyna qosylýy (ómirdiń uzaqtyǵy 65-ten 68 jasqa ulǵaıdy) baıandalady. Joldaýdyń “2020 Strategııalyq jospary – kóshbasshylyqqa qazaqstandyq jol” dep atala­tyn úshinshi bólimi birneshe bólimshelerge bó­li­nip, onyń negizgi ózegin qurap turǵandaı. Onda ekonomıkany daǵ­darystan keıingi da­mýǵa ázirlep, ártarap­tan­dyrý arqyly ındýs­trııa­lyq-ınnova­sııa­lyq damýdyń jolyna túsý jańa onjyldyqta naqtylyqqa aınalýy ábden yqtımal jańa múmkindikter ekendigi aıtylady, bolashaqtyń ekonomıkasyna basty nazar aýdarylady. Bo­lashaq ekonomıkasy­nyń negizin ulttyq ın­no­vasııalyq júıe qu­raı­dy. “Ǵylym týra­ly” jańa zańnyń qa­byl­danýy bul baǵyt­ta­ǵy sharalarǵa jańa ser­pin beredi dep kútilýde. Joldaýda Reseımen jáne Belarýspen birge Keden odaǵyna kirýdiń, Búkilálemdik saýda uıymyna enýdiń, jo­balyq qarjylandyrýda sheteldik ınves­tı­sııa­lardy tartýdyń tıimdi tustary taldanady. Eldiń ekonomıkasyn jańǵyrtýdyń qozǵaýshy kúshi kásipkerler eken­digi anyq. Osyǵan oraı Elbasy 2010 jyldan bastap óńirlerde kásip­kerlikti damytý jónin­de “Bıznestiń jol kartasy-2010” dep ata­latyn biryńǵaı bıýdjettik baǵdarlama engizýdi usynyp otyr. Sondaı-aq Elbasy shıkizattyq emes taýarlardy óndirýshilerdi qoldaýdyń, óńirlerdi damytýdyń jańa saıasatyn negizdeı otyryp, 2020 Strategııalyq josparyn júzege asyrýdyń irgeli sharttaryn nyqtap, Úkimetke naqty tapsyrmalar berdi. Jalpy, Joldaýda elimizdiń ekonomıkalyq ósýi men damýyna úlken kóńil bólinedi. “Qyryq kún ash bolǵannan qyryq jyl aqyl surama” demekshi, elimizdiń áleýmettik áleýeti men ekonomıkalyq ál-aýqatyn arttyrý kún tártibinen túspeıtin mindetterdiń biri. Búkil álemdi sharpyǵan jahandyq daǵdarys bizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıymyzǵa da teris áserin tıgizgeni ras. Joldaýda qaras­ty­rylǵan ekonomıkany jańǵyrtýdyń basty ba­ǵyttary men joldary daǵdarystan keıingi hal­qymyzdyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Prezıdent óz Joldaýynda “Adam – eldiń basty baılyǵy” dep tórtinshi bólimdi belgileı otyryp, ómir sapasyn jaqsartýǵa, densaýlyq saqtaýǵa, turǵyndardyń áleýmettik qorǵalýyna, turǵyn úı-kommýnaldyq sektordaǵy jaǵdaıdy jetildirýge, soǵys ardagerlerine qam­qor­lyq kórsetýge jiti nazar aýdarady. Qoǵamdyq-áleýmettik damý prosesiniń sátti bolýy, oılaǵan josparlardyń kóńildegideı oryndalýy, eń aldymen, ony júzege asy­rýǵa qatysatyn adamdar áreketiniń tıimdiligi men belsendiligine baıla­nys­ty. Halyqtyń kópshilik bóligi eldegi bıliktiń negizgi ıesi bolyp taby­latyn demokratııalyq qoǵamda turǵyndardyń basym bóliginiń erki men kóńil qalaýy sheshýshi faktor bolyp sanalady. Mine, sondyqtan, Prezıdentimizdiń Qazaq­stan halqyna Joldaýynda taıaý bolashaqtaǵy damýymyzdyń sheshýshi faktory retinde adam­dy jáne onyń dúnıetanymyn jetildirý má­selesi alǵa shyǵarylyp otyr. Eger siz ben biz ómir talabyna saı ózgermesek, sana men psı­hologııa ózgermese, baǵdarlama sol baǵdarlama kúıinde ádemi qııal bolyp qalmaq. Kez kelgen qoǵamda adamdardyń rýhanı jáne mádenı damýy men jetilýine jaǵdaı týǵyzylǵanda ǵana sol qoǵamnyń damýy ornyqty sıpatqa ıe bolmaq. Budan shyǵatyn qorytyndy: órkenıetke umtylǵan óz eliniń ornyqty damýyn qamtamasyz etkisi kelgen Memleket basshysynyń basqa sharýalardan góri qoǵamdaǵy adamdardyń rýhanı-adamgershilik damýyna birinshi kezektegi mindet dep qaraýy zańdylyq. Qoǵam damýynyń aǵymdyq jáne uzaq merzimdik baǵdarlamalarynyń bári adamdy áleýmettik turǵydan qorǵaý men damytý isinen bastalyp, osy mindetti júzege asyrý onyń búkil ón boıyndaǵy negizgi arqaýyna aınalyp, atalǵan máseleniń joǵary deńgeıde sheshimin tabýy túrinde túıindelýi tıis. Kez kelgen qoǵamnyń damý tendensııasy ondaǵy adamdardyń damý tendensııasy arqyly aıqyndalady. Bizdiń elimizde adamdy damytýǵa kóńil bólinýde. Tipti, osy ýaqytqa deıin otandyq ekonomıkany órge súıreıtin ulttyq elıtany tolyq qalyptastyra almadyq. Al ózimiz qoǵam turaqtylyǵynyń kepiline balap jıi aıtatyn “ortasha tap” tek ulttyq elıta qalyptasyp bolǵannan keıin, halyq ishindegi ózara úılesimdi de yntymaqty eńbek bólini­siniń iske qosylýy nátıjesinde paıda bolady. Oǵan orta jáne shaǵyn bıznesti damytý qajet. Bolashaq halqymyzdyń, shynymen-aq, adamzat órkenıetiniń aldyńǵy leginde júretindeı, ózge jurt ókilderimen terezesi teń turyp básekelese alatyndaı, sonymen birge, óziniń ulttyq qadir-qasıetin, bolmysyn, qundylyqtaryn, oılaý mashyǵyn, dinin, dilin, tilin joǵaltpaıtyndaı ornyqty damýy búgingi daǵdarystan keıingi basty mindetke aınaldy. Eger biz ulttyq ekonomıkamyzdy ártaraptan­dyrý, ınvestısııa tartý, orta jáne shaǵyn bız­nesti damytý, eldi ındýstrııalandyrý, jedel ınnovasııalyq damý jolyna túsý arqyly damyta alsaq, onda saıası-ekonomıkalyq táýel­sizdigimiz ben qaýipsizdigimizdi qamtamasyz ete alamyz. Elimizdiń jańa tarıhyndaǵy sheshýshi kezeń – osy 2020 jylǵa deıingi damý strate­gııa­myzdy tolyq iske asyrý. Joldaýdyń besinshi jáne altynshy bólim­deri sáıkesinshe, ishki jáne syrtqy saıasattyń túıtkildi máselelerine arnalǵan. Elbasy qoǵam­daǵy kelisim men turaqtylyqty saqtaý el qaýip­sizdiginiń senimdi tiregi ekenin eskere oty­ryp, zańdardy izgilendirip, bizdiń demokra­tııa­lyq memlekette jańa onjyldyqta quqyq qor­ǵaý qyzmetiniń halyq­ara­lyq úlgile­rine sáıkes keletin jańa quqyq qorǵaý júıe­siniń qajet­tiligin alǵa tartady. Týǵan jerimiz­degi beı­bit­shilik pen tynyshtyq, ynty­maq­tas­tyq pen tatýlyqtyń mańyzdy­ly­ǵyn aıta kele, Elbasy bolashaqqa bel­gilengen ulttyq stra­tegııanyń basty tórt qundylyǵyn aıqyndaıdy: táýelsizdiktiń baıan­dy­ly­ǵy, turaqty­lyqtyń saqtalýy, eko­nomıkalyq órleý, óńirlik jáne álem­dik naryqqa ıntegrasııalaný. Syrtqy saıasatta Qazaqstan­nyń EQYU tóraǵasynyń jaýapty da aby­roıly mindetin atqara otyryp, ult­tyq múddeni qam­tamasyz etýge, eldiń halyqaralyq bedelin art­tyrýǵa, ulttyq, óńirlik jáne álemdik qaýip­siz­dikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan bel­sendi, prag­ma­tıkalyq jáne teńestirilgen syrt­qy saıasattyń júrgiziletini, ústimizdegi jyly EQYU sammıtin Astanada ótkizý máseleleri sóz bolady. Asa yq­paldy ári bedeldi bul uıymǵa qazaqstandyq tór­aǵalyq mynadaı uranmen ótetin boldy: Se­nim. Dástúr. Ashyqtyq. Tózim­dilik. “Aǵylshyn ti­linde bul tórt sóz túgel “T” árpimen bastalady. Bizdi Joldaýdaǵy bilim berý men ǵylymǵa qatysty máseleler qyzyqtyrady. Bul másele­ler “Adam eń basty baılyq” dep atalatyn bólimde qarastyrylyp, adamı qundylyqtarmen ajyramas tutastyqta, básekege qabiletti adam tárbıeleý arqyly adamı kapıtaldy qalyp­tas­tyrýmen baılanysta qarastyrylady. Adamnyń ómir sapasyn jaqsartý, onyń densaýlyǵyn saqtaý, ony áleýmettik qorǵaýmen bir qatarda tárbıe men bilim berý de adamı kapıtaldy qalyptastyrýdyń negizgi arnalary retinde qa­ras­tyrylady. 2020 jylǵa deıin qalalyq jáne aýyldyq jerlerdegi barlyq balalar mektep jasyna deıingi tárbıe berý jáne oqytýmen qamtylýy tıis jáne orta bilim berýde 12 jyl­dyq oqytý úlgisi tabysty túrde júzege asýy qajet. Kásiptik jáne tehnıkalyq bilim berý ekonomıkanyń qajettilikterimen qatań túrde baılanystyrylyp, joǵary bilimniń sapasy halyqaralyq talaptarǵa saı bolyp, Otanymyz­daǵy joǵary oqý oryndary álemniń jetekshi ýnıversıtetteriniń deńgeıine boı túzeýi tıis. Eldiń keleshegi óskeleń urpaqtyń qolynda ekendigin eskersek, bilim berý men tárbıe sala­syna zor mán berý kerek. О́ıtkeni, bilim men tárbıe adamgershilikti tulǵa qalyptastyrýdyń qos qanatyndaı. Menińshe, bilim – álemdik, al tárbıe – ulttyq bolýy qajet. Intellektýaldy umtylys taqyryby ótken jyly Elbasynyń Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversı­te­tiniń stýdentterimen kezdeskende de áńgime ózegi boldy. Alaıda dástúrli mádenıet pen ımandylyqtyń qunarly tamyrynan sýsyndap nár alyp turmaǵan bilimdi nemese aqparatty adamdy rýhanı jarym-jandardyń qataryna jatqyzýǵa bolady. Joldaýda atalǵan “ıntel­lek­týaldy mektepter” jobasy osyǵan qyzmet etýi kerek. Qazir nemese keleshekte ıntel­lektýaldy básekege qabiletti ult qalyptas­ty­ramyz desek, ıntellektýaldyq umtylys jasaı­myz desek, ótkenniń taǵylymynan sabaq alyp, babalarymyzdyń qaldyrǵan asyl jáne baı rý­hanı, mádenı murasyn de ıgere bilýimiz qajet. N.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Jol­daýynda ǵylym máselesi de ekonomı­kany ártaraptandyrý máselesimen sabaqtas­tyq­ta, ulttyq ınnovasııalyq júıemen baıla­nysta aıtylady. Prezıdent úsh jańa ǵylymı orta­lyqtyń qurylatynyn málimdedi: О́mir týraly ǵylymdar ortalyǵy, Energetıkalyq zertteýler ortalyǵy jáne Taqyryparalyq as­pap­tyq ortalyq. Sondaı-aq, Elbasy Úkimetke elimiz­degi ındýstrııanyń 2010 jylǵy basym­dyqtaryn eskere otyryp, eldiń ǵylymı-tehno­logııalyq damýynyń 2020 jylǵa deıingi sala­ara­lyq josparyn ázirleýdi jáne “Ǵylym týraly” jańa zańnyń ázirlenýin jedeldetýdi tap­syrdy. Jalpy, bul máseleler bizdiń táýel­siz­digimizdiń baıandy bolýymen baılanysty­rylady jáne ol búgingi kúnniń talabynan týyndap otyr. “Ǵylym týraly” zań jobasynyń talqy­lanýyna Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń Fılosofııa jáne saıasattaný ıns­tıtýtynyń ujymy da belsene atsalysty. Biz bul zańnamaǵa qatysty óz usynys-pikir­leri­miz­di aıttyq, olardyń keıbireýi jobaǵa engizildi. Bilimniń sapasy, elimizdegi saıası-áleýmettik turaqtylyq pen rýhanı kelisim sııaqty keleli máselelerdi Prezıdent Joldaýy jańa satyǵa kóterdi. 2020 jylǵa deıingi damý strategııasyn iske asyrý jalpyhalyqtyq qozǵalysqa aınalyp, árbir adamnyń kúndelikti qyzmetiniń ózegi bolýy kerek. Bilimniń sapasyn álemdik jáne ulttyq standarttarǵa sáıkes kóterý ar­qyly bizder básekege qabiletti elý el qataryna kire alamyz. Elimizde bilim ekonomıkasy qalyptasýda. Bilim men ǵylym egiz, bilimniń sa­pasyn kóterý qazirgi ǵylymǵa negizdelýi shart, irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı-zertteýler – bolashaq damýymyzdyń kepili, ulttyq qaýipsizdigimizdiń ózegi. Bizdiń ınstıtýtta jastardy otansúıgishtikke tárbıeleý júıesi, adam kapıtalynyń qalyptasýy men damýy ulttyq basymdyq, adamdy rýhanı-adamgershilik jaǵynan damytý, adamnyń jańa ıntegraldy dúnıetanymynyń qalyptasýy, ınnovasııanyń róli, jańa qundylyqtar júıesi, jedel ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasyn iske asyrýdaǵy fılosofııa men saıasattaný ǵylym­darynyń róli sııaqty keleli máseleler jan-jaqty zerttelýde. Jalpy, Joldaýda “Qazaqstan-2030” Strategııasynyń qarpi men rýhy saqtalǵan. Joldaýda, Elbasynyń ózi aıtqandaı, “bul baǵdarlamanyń túpki maqsaty – elimizdiń táýelsizdigin baıandy etý, qazaqtyń ult bolyp órkendeýine jol ashý, onyń tili men máde­nıetiniń keń qulash jaıýyna múmkindik týǵyzý”. Elbasy bárimizdi qazyǵy berik, memlekettigi bekem, tórt qubylasy saı Qazaq eliniń aby­roıyn asqaqtatýǵa jumyla kirisýge shaqyrady. Endeshe, biz de osy úndeýge ún qosyp, Jol­daý­dyń júzege asýyna jabyla jol tabaıyq, aǵaıyn! Ábdimálik NYSANBAEV, Fılosofııa jáne saıasattaný  ınstıtýtynyń dırektory, akademık. IZGILIK ILGERI BASTAIDY Jaqsylyq ALANOV, Atyraý oblystyq sotynyń tóraǵasy. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda al­daǵy onjyldyqta demokratııalyq memleketimizge sot, quqyq qorǵaý qyz­metiniń joǵary halyqaralyq stan­darttaryna tolyqtaı sáıkes keletin jańa turpattaǵy quqyq qorǵaý júıesi qajettigine aıryqsha basymdyq berildi. Joldaýda el ekonomı­ka­syn kóterip, adamdardyń áleý­mettik-turmystyq jaǵ­daı­laryn jaqsartýdyń, sóı­tip daǵdarystan damýǵa qalaı shyǵýdyń naqty joldary men tetikteri aıqyndaldy. Ásirese, bilim berý, densaýlyq saqtaý, quqyq qorǵaý salalaryn refor­ma­laýǵa aıryqsha nazar aýdarylǵan. Memleket basshysy “...Jazalaýdyń negizgi túri bas bostandyǵynan aıy­rý bolyp qalyp otyr. Eshkim qamaý oryndarynan bosaǵandardy ońaltýmen aınalyspaıdy. Osynyń saldarynan olar qylmyskerlerdiń qataryn tolyqtyrýda. Men refor­malardyń birneshe jalpy baǵyt­taryn bólip kórseter edim. Bárinen buryn, quqyq qorǵaý júıesin ońtaılandyryp, árbir memlekettik organnyń naqty quzyretin túzý kerek. Bizdiń zańdarymyzdy izgi­lendirip, olardyń sapasyn arttyrý qajet”, –dep atap kórsetti. О́tken jyly oblys boıynsha bas bostandyǵynan aıyrylǵan­dar­dyń 80 paıyzyn jumyssyzdar, 6 paıyzyn mektep jasyndaǵylar men jasóspirimder quraǵan eken. Búkilálemdik qarjylyq-ekonomı­ka­lyq daǵdarysqa baılanysty týyn­daǵan jumyssyzdyq, oqý oryndaryndaǵy tártip, tárbıe jumystarynyń báseńsip ketýi de oblysymyzdaǵy qylmystyq ahýal­ǵa óz áserin tıgizýde. Zań talaptary boıynsha qylmystyq jaýapkershi­lik­ke tartylǵandardy bas bostan­dy­ǵynan aıyrýǵa májbúrmiz. Qyl­mystyń úlken-kishisi bolmaıdy. Zań aldyn­da bári bir­deı. Son­dyqtan ony jasa­ǵan­dar qyl­mys­tyq áre­ketine sáıkes jaza­la­nýy tıis. Solaı bola tursa da, olardyń bo­lashaǵynan bir­jo­lata úmit úzip, shetke shy­ǵaryp tastaýǵa tıisti emespiz. Qazirgi kezde Aty­raýdaǵy kolonııalarda 1100 adam­nyń ornyna 1400 adam jazalaryn ótep jatyr. Olardyń árqaısysyna tamaǵyna, jatar orny, basqa da muqtajdary úshin táýligine 1300-1800 teńge aralyǵynda qarajat bólinedi. Sa­lystyrmaly túrde alatyn bolsaq, 63 mıllıonǵa jýyq turǵyny bar Fransııada nebary 15000 adam túrmede jazalaryn óteýde. Son­dyq­tan da sot isinde ıman­dylyqqa, “Aldyńa kelse atań­nyń da qunyn kesh” qaǵıdaty basshylyqqa alynsa kóp nárseden utarymyz sózsiz. Ol úshin zań­darymyzǵa eleýli túzetýler men ózgerister engizip, aýyr, asa aýyr baptardy izgilendirýimiz kerek dep esepteımin. Onsha aýyr emes jáne aýyrlyǵy ortasha aýyr qyl­mystardyń keıbir túrlerin áki­m­shi­lik quqyq buzýshylyq dep aýys­tyr­sa, al, keıbir aýyr qylmystardy aýyrlyǵy ortasha qylmystarǵa al­mastyrsa kóp másele ózinen-ózi sheshiler edi. Elbasy Nursultan Nazarbaev táýelsizdigimizdiń alǵashqy kúninen bastap sot, quqyq qorǵaý júıesin ór­kenıet talaptaryna saı refor­malaýdy kún tártibinen túsirgen emes. El ekonomıkasynyń ny­ǵaıyp, azamattarymyzdyń áleýmet­tik-turmystyq jaǵdaılarynyń jaqsarýy, ishki, syrtqy saıasaty­myz­dyń syndarly júrgizilýi – sot, quqyq qorǵaý organdarynyń yrǵaq­ty jumys jasaýyna tikeleı qatys­ty. Sol sebepten atalmysh salanyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtyp, bilikti de isker kadrlar­men tolyqtyryp otyrýdy, ýaqyt úrdisine tolyqtaı jaýap beretin jańa zańdardy qabyldap, onyń sózsiz oryndalýyn qamtamasyz etý­di udaıy basty nazarda ustap otyr. Memleket basshysy ótken jyl­dyń aıaǵynda oblystyq sottyń jańa ǵımaratynyń ashylý salta­na­ty kezinde oblys sottary sýdıa­lary­men, sot ardagerlerimen kezde­sýi barysynda da joǵarydaǵy máse­lege aıryqsha nazar aýdardy. Sot bedeliniń memleket bedeli ekendigin atap kórsetip, Ata Zań talaptaryna saı, adal jumys jasaý kerektigin, árbir sýdıanyń Elbasy Jarly­ǵy­men taǵaıyndalatynyn, sondyqtan da olardyń senimge kir keltirmeı, jaýapkershilik júgin jete seziný­leri tıisti ekendigine basa toqtalǵan edi. Elbasynyń bıylǵy Joldaýy elimizdiń aldaǵy onjyldyqta yr­ǵaqty damýyna qatysty naqty maq­sattardy aıqyndap berdi. Joldaý­dan jáne quqyqtyq saıasat tujy­rymdamasynan týyndaıtyn mańyz­dy mindetterdi iskerlikpen júzege asyrý – árqaısymyzdyń ardaqty boryshymyz. Atyraý oblysy. BOLAShAǴYN OILAǴAN EL TOZBAIDY Elimizdiń egemendik alyp, táýelsizdik tuǵyryna kóterilgeli 18 jyldan asyp barady. Tarıh úshin bul az ǵana ýaqyt bolǵa­nymen, Qazaqstan halqy úshin táýelsizdiktiń  árbir kúni úlken mańyzǵa ıe. Sóıtip, qysqa ýaqyt aralyǵynda  aıaǵynan nyq turǵan elge aınaldyq. Qaı elde de Prezıdent Jol­daýy, úndeýi nemese alqaly jıyndarda sóılegen sózderi – áleýmettanýshylar men saıasat­tanýshylar úshin zertteýdiń nysany. О́ıtkeni, kez kelgen el prezıdentiniń sózi – bir adam­nyń jeke oıy, is-jospary ǵana emes, búkil eldiń bolashaqqa baǵ­dary, erteńge úmiti men bú­ginge kózqarasy. Qashanda alys­ty boljaıtyn Elbasymyzdyń bıylǵy Joldaýy “Jańa on­jyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múm­kindikteri” dep atalyp, al­daǵy bir-eki  jylǵa ǵana emes, mem­leket ómiriniń bildeı on jylyna arnalǵan jospardy qamtydy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan hal­qyna Joldaýynyń dástúrli joldaýlardan bir ereksheligi – Qazaqstannyń ulttyq ekonomı­kalyq órleýinen jahandyq jaýapkershilikke deıingi máse­le­leriniń qamtylýynda dep sanaımyn. Bulaı bolýy zańdy da. О́ıtkeni, Qazaq eli – uzaq qoǵamdyq jáne tarıhı damýdy bastan keshken, úzilgen mem­lekettiligin jańa sapadaǵy táýel­sizdikpen jalǵastyryp, búginde álemdik arenaǵa kóte­rilgen memleket. Demek, qazirgi halyqaralyq qatynastarda Qa­zaqstannyń orny men róli aıryqsha. Sondyqtan Prezı­dent Joldaýynyń mazmuny baı, áseri joǵary bolýy, mine, osyndaı oń ózgeristerge baı­la­nysty ekeni anyq dep oılaı­myn. Buǵan elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyqqa saılanýy da aıqyn aıǵaq bola alady. Qazaqstannyń qazirgi damýy bizden ekonomıkany keshendi damytýdy talap etýde. Osy oraıda Elbasy eldiń negizgi damý strategııasynyń josparyn anyqtap berdi. Strategııanyń basty maqsaty Qazaqstandy daǵdarystan alyp shyǵý jáne  damyǵan 50 el qataryna qosý bolyp tabylady. Bul rette El­basy Qazaqstan damý strate­gııasynyń jospary qarjy ıns­tıtýttarymen bekitildi dep atap kórsetti. Qarjy bar, tek ony memlekettiń múddesi úshin tıimdi paıdalaný kerek. Sonymen birge, bıylǵy Joldaýynda Pre­zıdent aımaqtyq strate­gııa­lyq damýǵa kóp kóńil bóldi. Joldaýda, sonymen qatar, elimizdiń syrtqy saıasatyndaǵy basym baǵyttar kórsetildi. Ási­rese, Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi barysynda bul jaıt elimizdiń álemdik qoǵam­dastyq aldyndaǵy jaýapkershi­ligin kúsheıtetini kóldeneń tartyldy. Al qazirgi qarjy  daǵdarysy jaǵdaıynda kóptegen memle­ket­ter áleýmettik kómek saıasatyn­da shekteýler engizip jatsa, Qazaqstan Prezıdenti zeınet­aqy men stýdentterdiń stıpen­dııasyn kóterý, UOS ardager­lerine materıaldyq kómek berý saıasatyn ustanyp otyr. 1 sáýir­den bastap bıýdjet salasyndaǵy qyzmetkerlerdiń jalaqysyn kóterý sııaqty josparlarymen bólise kelip, bul sala Úkimettiń basty nazarynda bolatyndyǵyn atap kórsetti. Elbasynyń Jol­daýyndaǵy josparlardy júzege asyrý úshin eń aldymen eldiń yntymaqtastyǵy men qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligi qajet ekeni de daý týǵyzbaıdy. Joldaýda aıryqsha mán berilgen eki-úsh másele bar. Olarǵa buǵan deıin memleket tarapynan jetkilikti kóńil bólinbeı kelgeni jasyryn emes. Onyń biri – ǵylym, ǵylymǵa memlekettik qamqorlyq kórsetý máselesi. Táýelsizdik alǵannan keıin ile-shala júrgizilgen jekeshelendirýdiń saldarynan kóptegen ǵylymı ortalyqtar óz kúnderin ózderi kórýge májbúr bolyp, Úkimet qamqorlyǵynan tys qalǵan bolatyn. Tipti, ǵy­lymı ortalyqtarǵa tıesili jer ýchaskelerin keıbir kommersııa­lyq ujymdar basyp alyp, ǵylymnyń ornyn saýda-sattyq bas­qan da ýaqyt týdy. Endi osy máseleni retteıtin kez kelgen sııaqty. Joldaýda bul másele anyq aıtylǵan. “Ǵylymı or­talyqtardy damytý úshin jer telimderin tegin berý, bastapqy kapıtal bólý, qajetti negizdik ınfraqurylymdy jasaqtaý jáne basqa da birsypyra shara­lardy uıymdastyrý másele­lerin sheshý kerek”. Osy oraı­da, Prezıdent Úndistan táji­rıbesin alǵa tartty. Endi ha­lyq­aralyq uıymdardyń qaty­sýymen qazirgi zamanǵy ǵylymı ortalyqtar men “tehnologııa­lyq parkter” qurý usynylyp otyr. Elbasynyń “ǵylymı áleý­et­ti damytý qoldanbaly ǵylym­dy óndiris pen bızneske meı­linshe jaqyndatýǵa baǵyttalýy tıis” dep atap kórsetýinde mán bar. О́ndiristiń damýy ǵylym­nyń damýymen egiz. Joǵary tehnologııalardy damytý arqy­ly halyqaralyq arenaǵa shyǵý máselesimen endi Innovasııa­lyq qor tikeleı aınalysatyn bolady. Qazaqstannyń halyq­ara­lyq rynoktaǵy bastamashy­lyq máselesin pysyqtaý jó­nin­de Úkimetke tapsyrma da be­rildi. Qajetti sóz aıtyldy. Baǵyt nusqaldy. Endigi másele – iste. Ǵylymy men mádenıeti­ne kóńil bólmegen eldiń bá­sekege qýatty 50 eldiń qataryna qosylýy ekitalaı. Sebebi, halyqaralyq abyroı-bedel tek IJО́-niń deńgeıimen ǵana emes, ulttyń ishki mán-mazmunymen ólshenedi. Prezıdenttiń bıylǵy Jol­daýy týraly ǵalymdar, eko­no­mıs­ter, saıasattanýshylar, ár túr­li sala mamandary óz pikir­le­rin aıtyp, taldaý jasap jatyr. Áıgerim KAIýPOVA.  Almaty. BILIM MEN BILIKTI TALAP ETETIN QUJAT Táýelsiz eldiń árbir jyly tarıh sahnasynda iz qaldyrarlyqtaı tarıhı oqıǵalarmen tabysty ótýde. Elbasy­nyń byltyrǵy “Daǵdarys arqyly ja­ńarý men damýǵa” atty Joldaýy halyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, órkenıetke ilgeriletýge úles qosqan qujat boldy. Alpaýyt memleketterdi daǵdarys jalyny sharpyp turǵan shaqta, Qazaqstan halqyna daǵdarys­tyń salqyny sonshalyqty sezilgen joq. Jyl basynan beri Elbasy Jol­daýyn taǵatsyzdana kúttik. О́ıtkeni, árbir Joldaýynda Elbasy halqyn jaǵymdy jańalyǵymen, elin súısinter isterimen tánti etedi. Bıyl qandaı jaq­sy qadamdar jasalady eken degen oıda boldyq. Elbasy N.Á.Nazar­baev­tyń sarabdaldyqpen aıtylǵan salıqaly sózin úlken ynta-yqylaspen tyńda­dyq. О́zim ustaz bolǵandyqtan, bilim sa­la­syna qatysty Joldaýdaǵy aıtylǵan árbir sózge asa uqyptylyqpen mán ber­dik. Biz jahandaný zamanynda ómir súrip otyrǵandyqtan, búgingi kún ultym men kıeli jurtymnan myqty saýattylyqty, bıik bilimdilikti, asqan biliktilikti talap eteri sózsiz. Son­dyq­tan Qazaqstannyń ǵylym men bilimi álemdik standartqa saı bolýy tıis ekendigin eskerip, Astana qalasynda Prezıdenttiń qoldaýymen ashylǵaly turǵan ınnovasııalyq ýnıversıtetti órkenıetke óris dep tanyǵan abzal. Daǵdarys jaǵdaıynda mundaı qadamǵa barý kez kelgen Memleket basshy­synyń qolynan kele bermeıtin is. Kóılegi kók, tamaǵy toq, baqýatty halqy bar memleket baqytty. Joldaý­da halqymyzdyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baılanysty aýyl sharýashylyǵyn da­my­týǵa túbegeıli de sony kózqaras ta­nytqandyǵy, halyqtyń kókeıine qonatyn, qyzý qoldaý tabatyn quby­lys. Aýyl sharýashylyǵyn aıaǵynan tik turǵyza otyryp, ústimizdegi jyly jetekshi salany eki ese ónim óndirýge baǵyttap otyr. Buǵan qarap, halqy­myz­dyń ál-aýqaty, turmysy, ekono­mıkasy anaǵurlym ósedi dep bilemiz. Prezıdent Joldaýy zııaly qaýym­dy bir qýantyp tastady. Sáýirden bas­tap jalaqynyń kóbeıýi ustazdar qaýy­my­na materıaldyq jaǵynan kóter­meleý ǵana emes, zaman talabyna saı bilim be­rýde asqan jaýapkershilik júktep otyr. Anasyn ardaqtaǵan halyqtyń, bala baqytyn oılaǵan eldiń bolashaǵy zor. Elbasynyń Joldaýdaǵy kóp sózi ana men balanyń ıgiligi men baqytyna arnaldy desek artyq emes. Halqyn qurmettegen Elbasy jyl basynda zeınetkerlerdiń zeınetaqysyn ósirip, el qurmetine bólendi. Kemeńgerlikpen aıtylǵan kemel sóz halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartyp, ómir súrý jasyn uzartýǵa baǵyttalǵany da kez kelgen pendeni súısindirmeı qoı­maıdy. Densaýlyq saqtaý sala­syn­da medıa jospar júzege asatyndyǵy qatty qýantty. Qıyn shaqta qazaq halqy taǵdyr tizginin Nursultandaı qalaýly ulyna tapsyryp edi. Tyǵyryqtan alyp shyq­qan Elbasy halqynyń úmitin qanat­tan­dyryp, elin órkenıetke qaraı bastap kele jatyr. Bul – tyǵyryqtan shyǵý­dyń túbegeıli tetigi ǵana emes, jańasha da­mýǵa baǵyttalǵan jasampazdyq joly. “Túnde uıyqtamaǵan, kúndiz otyr­maǵan” Kúltegin batyrdyń urpaǵy Nur­sultan Ábishulynyń árbir sózin halqy qoldaıdy, qyzý qýattaıdy. Elbasymyzǵa muqalmas qajyr-qaırat tileımiz. Tómenaryq eldi mekenindegi  №223 orta mektep ujymy. Qyzylorda oblysy, Jańaqorǵan aýdany.