Qazaqstan armııasy

Beısenbi, 29 naýryz 2012 7:45

Ol qalaı qurylyp edi? Qazir qandaı?

(Sońy. Basy 121-123-nómirlerde).

2003 jylǵy 7 mamyrdaǵy «Qazaqstan Res­pýblıkasy Qarýly Kúshteriniń qury­ly­myn ári qaraı jetildirý sharalary týraly» Elbasynyń Jarlyǵyna baılanysty Ás­kerı-teńiz kúshteri Qarýly Kúsh­ter­diń jeke túri mártebesine ıe bolyp, damý jolyna tústi. Búginde Áskerı-teńiz kúshteri Qarýly Kúshterdiń eń jas túri bolyp esepteledi. Sebebi, onda qyzmet etýshilerdiń ortasha jasy – jıyrma bes.

Beısenbi, 29 naýryz 2012 7:45

Ol qalaı qurylyp edi? Qazir qandaı?

(Sońy. Basy 121-123-nómirlerde).

2003 jylǵy 7 mamyrdaǵy «Qazaqstan Res­pýblıkasy Qarýly Kúshteriniń qury­ly­myn ári qaraı jetildirý sharalary týraly» Elbasynyń Jarlyǵyna baılanysty Ás­kerı-teńiz kúshteri Qarýly Kúsh­ter­diń jeke túri mártebesine ıe bolyp, damý jolyna tústi. Búginde Áskerı-teńiz kúshteri Qarýly Kúshterdiń eń jas túri bolyp esepteledi. Sebebi, onda qyzmet etýshilerdiń ortasha jasy – jıyrma bes.

О́ziniń jastyǵyna qa­ra­mastan áskerı teńizshiler birneshe jo­ryq­tardy júzege asyrdy. Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteri Áskerı-teńiz kúsh­­teri qurylǵan kezden bastap, (1993-1999-2003 jyldan bú­ginge deıin) jeke qu­ram halyqaralyq kelisimderge sáıkes basqa memleketterden jaýyngerlik kemelerdi elimizge teńiz arqyly jetkizýge baılanysty birqatar iri memlekettik tapsyrmalardy oryndady. Máselen, 1996 jyly – Astrahannan (RF) sý yǵystyrǵyshtyǵy 70 tonnalyq sha­ǵyn tórt kúzet keme, 1999 jyly – Gel­chýk portynan (Túrkııa) Mármár teńizi ar­qyly sý yǵystyrǵyshtyǵy 170 tonna­lyq shaǵyn kúzet kemesi, 2001 jyly – Pendık portynan (Túrkııa) Mármár teńizi arqyly sý yǵystyrǵyshtyǵy 170 tonna­lyq shaǵyn kúzet kemesi, 2006 jyly – Chıne portynan (Koreıa Respýblıkasy) Pen­dık porty men (Túrkııa) Mármár te­ńizi ar­qyly sý yǵystyrǵyshtyǵy 150 ton­na­lyq kemeler Aqtaý portyna ákelindi. Atalǵan tapsyrmalar qysqa merzimde Mármár, Azov, Kaspıı teńizi, Bosfor, Kerch bu­ǵaz­dary, Don, Volga ózenderi, Sımlıan sý qoı­masy, 18 shlıýzi bar sý kemeleri ótetin kanaldarmen Erelı, Sınop porty (Túr­kııa), Azov (Ýk­raına), Temrıýk, Dondaǵy Rostov, Ast­rahan (RF) baǵyty boıynsha oryndaldy. Júzý kezinde keme ekı­paj­darynyń jeke quramy batyldyq pen ba­tyr­lyqtyń eren úlgisin tanytsa, basqa memleketter aldynda Qarýly Kúshteri­mizdiń bedelin arttyrdy.

2010 jylǵy aqpan aıynda Elbasy – Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúsh­teriniń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaev Qazaqstan Res­pýblıkasy Qarýly Kúshteri Áskerı-te­ńiz kúshteriniń bas qolbasshysyna Jaýyn­ger­lik Tý tabys etti.

Bizdiń áskerı teńizshiler úshin byl­tyr­ǵy qyrkúıek aıynda Reseı Feder­a­sııasynyń Kaspıı flotılııasymen bir­le­sip ótkizgen «Ortalyq-2011» stra­te­gııa­lyq jattyǵýlary jemisti boldy. Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq bóligi teńizdegi jaýyngerlik is-qımyldar júrgizýdiń osha­ǵyna aınaldy. Osy jerde teńizdegi urys, taktıkalyq teńiz desantyn túsirý sııaqty birqatar elementter júzege asty. Kaspıı teńizinde Qazaqstan men Reseıdiń 43 ás­kerı kemesi jumys istedi.

Áskerı-teńiz kúshteriniń áskerı qyz­met­shileri jaýyngerlik tapsyrmalardy oryndaı otyryp, Kaspıı teńiziniń qazaq­standyq bóligindegi sý asty jáne sý ústi jaǵdaıyn udaıy qadaǵalap otyrady. Oral­daǵy otandyq «Zenıt» zaýytynda zymy­ran­dy-artıllerııalyq keme qury­ly­sy aıaq­talýǵa jaqyn. 2012 jyly atalǵan keme Qazaqstannyń Áskerı-teńiz kúshteri qura­my­na kiretin bolady. Sonymen qatar, neǵurlym qýatty, zamanaýı qarý-jaraq­pen jaraqtanǵan jaýyngerlik kemelerdi óndirý de osy zaýytta bastalyp ketti.

Áskerı-teńiz kúshteri jyl saıyn otan­dyq jáne sheteldik oqý oryn­dary­nyń túlekterimen tolyqtyrylýda. Ás­kerı teńizshiler Reseı, Germanııa, Túrkııa, Koreıa, Ázerbaıjan, Pákstanda oqıdy. Búginde Áskerı-teńiz kúshteri odan ári damý ústinde.

Áskerı-teńiz kúshteriniń negizgi maq­sattary Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynda Qazaqstan Respýblıkasynyń mem­lekettik shekarasyn, aýmaqtyq tu­tas­tyǵyn, egemendigi men ekonomıkalyq múd­de­lerin qorǵaý; agressordyń shap­qyn­shy­lyǵyna laıyqty toıtarys berý, qarý­ly qaqtyǵystardy oqshaýlaý jáne aldyn alýǵa at salysý; aımaqty, munaı tabý nysandary ornalastyrylǵan jasandy araldar jáne platformalardy qosa alǵanda sýly aýdandardy qorǵaý jáne kúzetý; qurlyqtaǵy áskerlerdiń qımylyn teńiz­den qamtamasyz etý bolyp tabylady.

Búginde Joǵarǵy Bas qolbasshy tarapynan jasalyp otyrǵan turaqty qamqor­lyqtyń arqasynda teńizdegi jaýyngerlik ázirliktiń tıimdiligi artty, materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý máseleleri údemeli túrde sheshilýde, áskerı qyzmet­shilerdiń aqshalaı úlesi ósti. Demek, bizde qurylǵan jáne oıdaǵy­daı zamanaýı da­my­ǵan, urysqa qabiletti Qarýly Kúsh­terdiń bar ekendigin nyq senimmen aıtýǵa bolady.

Maqsat – soǵysty júrgizý emes, boldyrmaý

2007 jylǵy naýryzda qabyldanǵan Ás­kerı doktrına Qazaqstannyń ózinde bolǵan sapalyq ózgeristerge jáne onyń geosaıası ortasyna, sonymen birge el qaýipsizdigine qater tóndiretin terrorızm, separatızm men ekstremızm áreketterin esepke alýmen ázir­lengen edi. Qazirgi tań­da qaýipsizdikti qam­ta­masyz etý áskerı-saıası, ekonomıkalyq, aqparattyq jáne basqa da sharalardyń jıyn­tyǵy bolyp sanalady. Búgin Ar­mııa­myz­dyń aldynda básekege qabilettilikti júıeli jetildirý jáne damytý maqsaty tur. Negizinen qa­zir­gi zamanǵy jaǵdaıda so­ǵysqa daıar jáne urysqa jaramdy Qarýly Kúshter soǵysty júrgizý úshin emes, ony bol­dyrmaýdyń eń mańyzdy quraly retinde qarastyrylady. Osyǵan sáıkes Áskerı doktrınada belgilengendeı, Qarýly Kúsh­ter sapalyq kórsetkishterin jaqsartýǵa kóńil bólinýi qajet. Osy satyda Ar­mııa­nyń daıarlaý júıesin tolyǵymen qazirgi zamanǵa saı urys shartyna barynsha ja­qyndatý júzege asyrylýda.

Búginde Qarýly Kúshter zamanaýı jat­ty­ǵý keshenderimen jetkilikti túrde qam­tamasyz etilýde. Árbir brıgadada turaq­ty jaýyngerlik daıarlyq ótkizýge arnal­ǵan «Profı» atý-jattyǵý quraly bar. Oqý ortalyqtarynda avıasııalyq, artıl­lerııalyq, áýe-desanttyq jattyǵý keshen­deri bar, jaıaý ásker jaýyngerlik mashı­na­larynyń mehanık-júrgizýshiler men tank ekıpajy da jattyǵý quraldarymen min­detti túrde jattyǵady. Josparly jáne tıimdi uıymdasqan jaýyngerlik daıarlyq jeke quramdy tár­bıeleýdiń qýatty qura­ly bolyp tabylady. Sebebi, áskerı oqy­tý úrdisine qatysý áskerı qyzmetshilerdi tár­bıeleýge, otan súıgishtikke jáne óz elin maqtan tutýǵa úıretedi.

Dos súıinip, dushpan kúıingen oqý-jattyǵýlary

Bes memlekettiń basshysy «bes» degen baǵa bergen «О́zara is-qımyl-2009» bir­lesken strategııalyq-komandalyq jat­ty­ǵý­lary «Mátibulaq» áskerı polıgonynda ót­ti. Oǵan 15 myńnan astam ásker, 1500 bron­dy tehnıka jáne júzshaqty áskerı ushaq pen tikushaq qatysty. Bul sııaqty áskerı jattyǵýlar buryn-sońdy Keńes odaǵy tu­syn­da ǵana ótkizilgenin eskersek, tastyń tús­ken jerine aýyrlyǵyn baıqaý ońaı.

Qazan aıynyń ortasynda Qazaqstan álemniń nazaryn ózine aýdardy. Ujym­dyq qaýipsizdik sharty uıymyna múshe memleketterdiń jedel den qoıý kúshteri jaýynger ulttyń ulandarymen úzeńgi qa­ǵystyrdy. Bilgenin ortaǵa saldy, táji­rı­be almasty. Bes memlekettiń prezı­dent­teriniń aldynda shıraq qımyl, saýatty sheshim qabyldaı aldy. Osy joly ujym­dyq kúshterge ortaq arnaıy kıimniń tu­saýy kesildi dese de bolady. Sapaly matadan Reseıde tigilgen dalalyq kıim úl­gi­si kóńilden shyqty. Ony jatty­ǵýlardy baqylaǵan memleket basshylary da kıdi.

Jedel den qoıatyn ujymdyq kúshterdi qurý jónindegi Kelisimge 2009 jylǵy 14 maýsymda Máskeýde qol qoıylǵan bolatyn. Ujymdyq kúshterdiń alǵashqy oqý-jattyǵýlaryn Qazaqstanda ótkizý týraly sheshim sol jerde qabyldandy. Sol joly uıymǵa múshe memleketterdiń jetekshi­leri Qazaqstandy beker tańdaǵan joq edi. Oǵan Qazaqstannyń keń kólemdi halyq­ara­lyq jattyǵýlardy ótkizýge qolaıly materıaldyq bazasy men zamanaýı tehnıkamen jabdyqtalǵan Qarýly Kúshteri sebep bolǵany aıǵaq.

Qazaqstan Respýblıkasynyń aýma­ǵyn­da «Beıbit mıssııa-2010» terrorǵa qar­sy birlesken áskerı oqý-jattyǵýyn ót­k­i­zý mańyzdy oqıǵa boldy. Birlesken ás­ke­rı oqý-jattyǵýlardy ótkize otyryp, odaq­tas elderdiń qarýly kúshteri ózara áre­kettesý máselesin meńgerip, syrtqy qaýipke tıim­di, birlese qarsy turý qabiletin kúsheıtti. Qazaqstan, Qytaı, Reseı, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan áskerı sarapshylary Almatyda kelissózder men keńesýler ótkizdi. Kelissózder barysynda qazaqstandyq generaldar men ofıserler josparlaý men birlesken áskerı oqý-jattyǵýlardy daıarlaýda úlken tájirıbege ıe boldy.

2011 jyly naýryzda Astanada Qazaq­stan Respýblıkasynyń Qorǵanys mı­nıstri Ádilbek Jaqsybekovtiń tóraǵalyq etýi­men Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my­na múshe-memleketter qorǵanys mınıstr­leri­niń májilisi bolyp ótti. Májiliste Uıymǵa múshe-memleketter qorǵanys ve­domstvolarynyń buǵan deıingi máji­lis­ten keıingi kezeńdegi ynty­maqtas­tyǵy­nyń damý barysy qorytyndysyn qarap, halyqaralyq jáne óńirlik qaýipsizdikke baılanysty ózekti máseleler boıynsha pikir almasty, sondaı-aq Shanhaı ynty­maqtastyq uıymynyń on jyldyǵynda qol jetkizilgen ózara túsinistik deńgeıi­niń joǵary ekendigi atalyp ótti.

Beıbitshilik ıdealyn tý etken

2011 jylǵy 11 qazanda Elbasynyń Jar­lyǵymen Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń jańa Áskerı doktrınasy bekitildi. Bul Qazaqstan Táýelsizdik alǵan ýaqyt­tan bergi qabyldanyp otyrǵan tórtinshi doktrına (alǵashqysy – 1993 jyly, ekin­shisi – 2000 jyly jáne úshinshisi 2007 jyly qabyldanǵan bolatyn). Jańa re­daksııaǵa «Áskerı qaýipsizdik sala­syn­da­ǵy aǵymdaǵy jaǵdaıdy taldaý» taraýy qo­syl­ǵan. Onda áskerı qaýipsizdik sala­syn­daǵy eli­mizdiń áskerı mekemesi qyzmetiniń qo­ry­tyndylary, Qarýly Kúshterdi, basqa da áskerler men áskerı quralymdardy damytý úrdisi jáne nátıjeleri baıandalǵan. «Áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń áskerı-saıası negizi» taraýynda halyqara­lyq yntymaqtastyq jáne bitimgerlik má­se­leleri qamtylǵan. Doktrına ereje­lerin­de álemdegi jáne aımaqtaǵy zamanaýı ás­kerı-saıası ahýal eskerilip, ásker­lerdiń qaýip-qaterlerge qarsy turarlyq baǵy­tyn barynsha damytý aıqyndalǵan.

Doktrınada qol jetkizgen jetistikter negizindegi memlekettiń qorǵanys qabileti men áskerlerdiń jaýyngerlik ázirligin arttyrýdy, Qazaqstan áskeriniń quryly­myn jetildirýdi, olardy qarý-jaraq pen áskerı tehnıkanyń zamanaýı úlgilerimen qamtamasyz etýdi, aqparattyq qarsy turý júıesin qurýdy, ıdeologııalyq jumysty jandandyrýdy jáne qorǵanys ónerkásibi bazasyn damytýdy odan ári nyǵaıtýǵa barynsha mán berilgen.

Áskerı  óndiristiń tamyryn jaıdyrar tamasha alań

Búginde Qazaqstan biregeı memleket­tik áskerı-tehnıkalyq saıasatty júzege asyrýda. Sonyń negizinde otandyq qorǵa­nys ónerkásibi keshenin, halyqaralyq áskerı-tehnıkalyq ıntegrasııany damytý sharalaryn úılestirý, sondaı-aq qolda bar tehnıkalarǵa saı zamanaýı tehnıkalardy jetkizý qolǵa alyndy. Jýyq ýa­qytqa deıin Qazaqstan armııasynyń tehnıka jaǵynan jetildirilýi syrtqa táýeldi bolyp keldi. Jaǵdaı Qorǵanys mınıstr­ligine «Kazahstan ınjınırıng» ulttyq kompanııasy birikken qorǵanys ónerkásip kesheni kásiporyndary basqarmasy beril­gennen bastap ózgerdi. Búginde basty nazar avıasııa men joǵary dáldikti qarý­larǵa, áýe shabýylyna qarsy radıoelektrondy kúres quraldaryna jáne basqa da joǵary teh­nologııalyq júıelerge aýdarylyp otyr.

Osyǵan baılanysty Halyqaralyq «KAZAK­HSTAN DEFENCE EXPO – 2010» qarý-jaraq, áskerı tehnıka jáne áskerı-tehnıkalyq múlik kórmesin ótkizý mańyz­dy qadamdardyń biri boldy. Endi basqa da Ekspo ortalyqtarmen  birge jańa ha­lyq­aralyq arenaǵa qarý-jaraǵymen, ás­kerı tehnıka men baılanys jáne áskerı múl­ki­men Qazaq­stan da tanyldy. Memleket­ara­lyq serik­tes­tikti nyǵaıtý maqsatynda, zııatkerlikti, áskerı óndiristi, tehnıkany jáne tehnologııany tanytýǵa, áskerı qural-jabdyq pen tehnıka shyǵaratyn qorǵanys óndirisiniń áleýetin arttyrýǵa tamasha alań jasaldy. Qorǵanys  óner­kásibiniń álemdegi jetekshi mamandary ǵylymı jáne ınjenerlik-kons­trýktor­lyq oılaryn, jańa ınnova­sııa­lyq jumystaryn kórsetti.

2012 jyldyń 3-6 mamyry aralyǵyn­da Astanada «KADEX-2012» ekinshi qaz­aq­­stan­dyq halyqaralyq qarý-jaraq jáne áskerı-tehnıkalyq múlik kórmesi ótedi. Qazirgi tańda kórme uıymdastyrýshysy bolyp tabylatyn Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Qorǵanys mınıstrliginde «KADEX -2012» kórmesin ótkizýge daıarlyq jumys­tary qarqyndy júrip jatyr.

Qorǵanys mınıstri Ádilbek Jaqsy­bekov «KADEX-2012» kórmesi saıtynyń veb-paraǵynda kórmege qatysý­shylar men qonaqtaryna sóz sóıleı otyryp, «KADEX-2012» kórmesiniń qarýly kúsh­teri­niń jáne qorǵanys-ónerkásiptik sala­laryndaǵy kásiporyndarynyń ózara áre­kettesý qyrlaryn odan ári damytyp, jańa iskerlik seriktestik qurý jáne qyz­met pen yntymaqtastyq salalaryn ke­ńeıtý úshin tuǵyrnama bolatynyna senim­diligin bildirdi.

El qorǵaý úshin sapqa turar uly kúsh

Elimizdiń qorǵanys qabiletin nyǵaıtý­daǵy basty mindetterdiń biri oqytylyp, úıretilgen áskerı rezervti daıyndaý. Qa­zaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúsh­teri­niń Joǵarǵy Bas qolbasshysy qoıǵan ju­myldyrý rezervi jónindegi tapsyrmalar­ǵa búgin basa nazar aýdarylyp otyr­ǵan­dyǵyn atap ótken jón. Bul rette 9 oqý or­talyǵy quryldy. О́tken jyly motoat­qyshtar áskerlerine, baılanys áskerleri­ne, arnaıy áskerlerge 1200 áskerı min­det­tiler daıyndaldy. Bıyl ortalyq ar­qyly 4000 áskerı mindetti daıyndyqtan ótedi. Semeı, Taraz, Aqtaý qalalarynda ta­ǵy da úsh óńirlik oqý-jattyǵý orta­lyq­tary ashyldy. Bul kez kelgen ýaqytta memle­ket­ti qorǵaý úshin sapqa turar uly kúsh.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes 2011 jylǵy shilde aıynan bastap áskerı qyzmetshilerdiń aqshalaı úlesi 30 paıyzǵa ósti. Turǵyn úımen qam­tamasyz etý – áskerı qyzmetshilerdiń áleý­mettik paketiniń eń basty basym­dy­ǵy. Qurylys salýmen qatar turǵyn úı­men qamtamasyz etýdiń basqa da tetikteri iske qosyl­ǵan. Atap aıtar bol­saq, onyń qataryna jınaq­taý shoty jú­ıe­sin qurý, ıpoteka, turǵyn úıdi jalǵa alý jatady.

Sonymen birge, garnızondarda sport­tyq jáne mádenı-demalys keshenderin, balalar baqshasynyń qurylysyn salý qolǵa alynýda. Demek laıyqty áleý­mettik-turmystyq jaǵdaılar jasalýda.

Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń qu­rylýy týraly Jarlyqqa kúni keshe ǵana qol qoıylǵan sııaqty edi. Aýyr da kúrdeli qalyptasý jyldary áli jadymyzda. So­ǵan qaramastan, shejire aıtyp tur­ǵandaı Qazaqstan armııasy óziniń ekin­shi on jyl­dyǵyna jaqyndap keledi.

О́tken jolymyzǵa qarap otyryp, biz Qazaqstannyń egemen memleket  bolyp qalyptasýy men damýynda Qarýly Kúsh­ter­diń alatyn orny erekshe ekendigin jáne ózine tıisti mindetti atqara bil­gen­digin, onyń bir dáleli retinde elimizdegi áleýmettik-saıası turaqtylyqtyń saqta­lyp kele jatqandyǵyn aıtýǵa quqy­ly­myz. Jıyrma jyl ishinde saıası elıta men el qoǵamynyń túsinigi boıynsha Qazaqstan úshin basty qorytyndy, armııa – bul bizdiń jalpy ıgiligimiz ekendigi jáne de armııa men Otannyń taǵdyry bir-birimen tyǵyz baılanysty ári áskerı qyzmetshiler qyzmetiniń basty ıdeıasy men maqsaty memleket pen qoǵamdy qorǵaý ekendigi dáleldenbeıtin shyndyq.

Buǵan deıingi jyldarda – óziniń máni ja­ǵynan strategııalyq ári mańyzdy máse­leler sheshildi: Qazaqstanda – buryn ózi­niń ulttyq armııasy bolmaǵan post­ke­ńestik memlekette – senimdi áskerı qaýip­sizdik júıesi quryldy, onyń negizgi uıyt­q­ysy Respýblıkanyń Qarýly Kúshteri.

Qoryta aıtqanda, Qarýly Kúshter árqashan Táýelsiz memlekettiń  egemendigi kúzetinde. Olardyń jaýyngerlik kúzeti bir mınýtke de tolastamaıdy. Otan qor­ǵaýshylardyń búkil Qazaqstan halqymen nıeti bir jáne solardyń múddesin qor­ǵaı­dy. Qazaqstan azamattary ózderiniń tynyshtyǵy men qaýipsizdigi úshin Otan qorǵaýshy mamandyǵyn tańdaǵan aza­mattarǵa senim artady.

Júnis Omar, Qorǵanys mınıstrligi bas­­pasóz qyz­­­metiniń basqarma bastyǵy, polkovnık.