Iá, Qyzyltaý aýyldyq aýmaǵy ákimdik nazarynan alysta. Alystaǵan saıyn jyl saıynǵy ýáde jerde qalmasa eken deısiń. Áıtpese Qyzyltaý – bosaǵasyna qyzyr qonyp, tórinen qyzyq ketpegen qutty meken.
Aýdan ortalyǵy Baıanaýyldan 80 shaqyrymdaı jerdegi aýyldyń aýmaǵyna ortalyǵy sanalatyn Júsipbek Aımaýytov atyndaǵy, Aqshı, Leker, Úıtas degen shaǵyn aýyldar qaraıdy. Qazir aýyldyq aýmaqtaǵy 4 aýylda qalǵany − 1194 adam. Osy jerde «Qyzyltaý» memlekettik tabıǵı qoryǵy ornalasqan. Taý baýraıynda oınaqtap júrgen ań-qus aýyldaǵy adamnan kóp dese de bolar. О́kinishke qaraı, qus ushyryp, kókpar qyzǵan Qyzyltaýdyń turǵyndary jyl saıyn azaıýda. Taý-tasynan ań-qusy ketpegen qasıetti jerden jaqsy jaǵdaı jasalsa adamdar aýyp, basqa jaqqa kóship ketpes pe edi... Degenmen bul jazbamyzda ózi turalap turǵan mekendi tuqyrtpaı, basqa jurt úlgi tutar úrdisterin kórsetsek dedik.
Búginde aýyldyq aýmaqta «Aıyrtas», «Qanysh», «Espe», «Orazbek», «Qaıyrbek», «Aqysh», «Nurjan», «Maqsat» sııaqty 63 sharýa qojalyǵy jáne 1 seriktestik jumys isteıdi. Onyń arasynda 3 asyl tuqymdy iri qara, 1 asyl tuqymdy jylqy sharýashylyǵy bar.
Turǵyndardy mazalaıtyny − jol, sý sııaqty áleýmettik máseleler, tasymalmen oqıtyn balalar. Byltyr qos kásipker Qoblanbek Qoja men Marat Nazarbaev Leker mektebin jóndeýge úles qosty.
Aýdandyq ishki saıasat bóliminiń málimetinshe, qandaı qıyndyq bolsa da, Qyzyltaý aýyldyq aýmaǵynyń negizgi ereksheligi – jastar aýylda qalǵan.
О́zara tatý olar kókpardan «Qyzyltaý» qurama komandasyn qurǵan. Bul kúnderi aýdandyq, oblystyq jáne respýblıkalyq jarystarǵa qatysýda. Jýyrda barlyǵy aýyl mańyndaǵy kókpar alańyna jınalyp, atqa miný, jabaǵy úıretý, kókpar, qyz qýý, aýdaryspaq sııaqty qazaqtyń ulttyq oıyndaryna arnalǵan shara ótkizdi. Tipti arnaıy beınerolıkter túsirip, shalǵaıdaǵy aýyldyq aýmaqtyń ulttyq oıyndardy dáripteýdegi keremetin kórsetti.
Qyzyltaý baýraıynda qazaqtyń birtýar uldarynyń biri – Júsipbek Aımaýytuly dúnıege kelgen, jazýshynyń Dándebaı atasynyń qystaýy da osynda. Jergilikti jurt ony Áýlıetaý dep te ataıdy.
Aýyl turǵyny Baqytjan Berdibekov aǵamyzdyń aıtýynsha, Nurjan, Ersaıyn, Dıdar Qalıevter, Asylbek Saǵyndyqov, Murat Aǵjan, Jolboldy Erasyl, Darhan Jaqybaı, Erkebulan Ábleshov, Ermek Imanzaıyp, Damır Ǵalıjaparov, Erdos Jumaǵalı, Aspandııar Tasybaev, Baqytbek Baıkın, Batyrbek Qoshqarbaev, Asylbek Slambekov, Erkebulan Seıitqulov, Márlen Adamqulov sııaqty jigitter kókpar qyzyǵynan qalǵan emes. Kókparshylar komandasyn bapker Aldııar Tasybaev basqarady. Bas tóreshi – Nurjan Qalıev.
Aýyldyq ákimdiktiń mamany Ásel Bókeeva atap ótkendeı, kókparshylarǵa oblystyq, respýblıkalyq jarystarǵa barý úshin aýyl ákimdigi, aýmaqtaǵy sharýa qojalyqtary da demeýshilik kórsetýde.
Aýylda jastardy qoldaıtyn, ulttyq oıyndar, salt-dástúr janashyry, búrkitshi, qusbegi Imanzaıyp Tasybaev turady. Ol qazir Baıanaýyl Ulttyq memlekettik tabıǵı parkinde eńbek etýde.
– Qyzyltaýdyń jastary atalarynyń júırik at, qyran qus, qumaı tazy, búrkit baptaıtyn jolyn jalǵastyryp, ulttyq salt-dástúr, óner jolyn qurmetteýde, – deıdi Imanzaıyp aǵa.
Imanzaıyptar otbasy ǵana emes, búkil Baıanaýyldyń aýyldarynda otyrǵan, qysy-jazy kórgenderi taý-tas bolǵan balalar kishkentaıynan at ústinde oınaǵan ańshy, búrkitshi. Tabıǵat syryna qanyq, qus pen ańnyń tilin biledi. Imanzaıyptyń uly Ermek te qazir erjetti, ol kishkentaıynan Qyzyltaýdyń ań-qusynyń barlyǵyn jatqa aıtyp beretin-di. Ermek ákesimen birge búrkit ustap, baptaýdy úırengen. Qaısar atty búrkiti bar.
– Ulym búrkitti qolǵa shaqyrý, kedergiden ótkizý, qustyń erkin samǵap ushýy, shyrǵaǵa salý, qoıanǵa salý, túlkige salý sııaqty túrli sharttaryn óte jaqsy biledi. Keıbir jarysta ákesiniń búrkiti Naızaqaradan Qaısar basym túsip júrdi, − deıdi I.Tasybaev.
Aýyldyń ár ulany ulttyq oıyndar túrinen synǵa túsýde birinen biri ótedi. Aýdaryspaq oıyn túrinen jas balýan Murat Aqjan respýblıkalyq týrnırlerde birneshe márte júldeger atandy, Aqtóbe oblysy ákiminiń kýbogyna arnalǵan básekede 2-orynǵa ıe boldy.
Al aýyldyń belsendi jastarynyń biri Batyrbek Qoshqarbaev J.Aımaýytov atyndaǵy aýylda turady. Almatydan oqý bitirip, joǵary bilim alǵan, qazir aýdannyń «Tuma» jastar qoǵamdyq birlestigin basqarady.
– Atam Kópen kezinde at jaratyp, qumaı tazy ustaǵan eken. О́zim de qazir ata jolyn qýyp, kúmis ertoqym, aǵash úzeńgi, órme júgen, órme qamshy, at ábzelderin jınaımyn. Aýylymyzda kókpar tartyp, búrkit baýlyp, qumaı tazy ustaıtyndar az emes, − deıdi B.Berdibekov.
− Aldaǵy jyldary Qyzyltaýdyń jerine el qonsa, áleýmettik nysandar jóndelse, jastarǵa jaqsy jaǵdaı jasalsa, aýyl turǵyndary da azaımas edi, − deıdi turǵyndar.
Qasıetti Qyzyltaýdyń bıiginde búrkit, túlki, qoıan, qasqyr, qarsaq, arqar, bulan, sileýsin sııaqty ań-qustardyń túr-túrin kezdestiresiz. Jartastan jartasqa sekirgen, «Qyzyl kitapqa» engen ańdy qorǵaý, saqtaý úshin qoryq qyzmetkerleri kúni-túni eńbek etýde.
– Búgingi qysqy shara, ulttyq oıyndar qyzyǵyn aýyl turǵyndarymen birge ótkizýdemiz. Bıylǵy qys keremet. Aınala ańshylardy shaqyryp turǵandaı. «Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa» degen osy deıdi, − qyzyltaýlyq jigitter.
Árıne Baıanaýyldyń qaı aýyly bolmasyn qasıetti, kıeli. Al Qyzyltaý aýyldyq aýmaǵy halqymyzdyń ulttyq oıyndaryn, kókparyn, salbýryn, qusbegilik, búrkitshilik jolyn, salt-dástúrdiń kóne túrlerin saqtap, qoldap urpaǵyna jetkizip otyrǵan birden-bir aýyl.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany
