Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty Joldaýynda: «Biz árdaıym bızneske kómek kórsetemiz, biraq adam, onyń quqyqtary men densaýlyǵy mańyzdyraq» dep atap kórsetti. Máselen, qazirgi tańda kóptegen azamattardyń kásiptiń kózin tabýy nátıjesinde óńirlerde júzdegen jumys oryndary ashylyp, jumyssyzdyqpen kúres júıeli túrde júrgizilýde.
Jambyl oblystyq kásipkerlik jáne ındýstrıalyq-ınnovasııalyq damytý basqarmasynyń málimetinshe, ótken jyly oblys boıynsha memlekettik qoldaý kórsetý maqsatynda 10,6 mıllıard teńge bólingen eken. Iаǵnı, 6,7 mıllıard teńge respýblıkalyq bıýdjetten bolsa, 3,9 mıllıard qarajat jergilikti bıýdjetten qaralǵan. Sonymen qatar «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda 2,2 mıllıard teńge bólingen. Bul qarajattyń bári de tıisti deńgeıde ıgerilip, kásippen aınalysýǵa nıetti azamattardy qoldaýǵa jumsalǵan. Al atalǵan basqarmanyń ózinen oblys boıynsha byltyr 162 adam qoldaý kórgen. «О́tken jyly memlekettik qoldaý boıynsha basqarmaǵa 5 mıllıard 900 mıllıon teńge bólingen bolsa, aǵymdaǵy jyly 4 mıllıard 600 mıllıon teńge qarastyrylyp otyr. Aldaǵy ýaqytta taǵy da qosymsha qarajat bólinedi», deıdi oblystyq kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytý basqarmasy kásipkerlikti qoldaý bóliminiń bas mamany Aıgúl Imanbekova.
Bul kórsetkishke qarasaq, óńirde kásipkerliktiń keń óris alǵanyn baıqaýǵa bolady. Qarajat jetkilikti, jospar kóp, kásippen aınalysýǵa nıettiler de az emes. Bul oraıda memlekettiń qoldaýy nátıjesinde tirligin tiktep, áleýetin arttyryp otyrǵandar barshylyq. Ásirese óńirde mal sharýashylyǵyn damytý, saýda salasyn óristetý maqsatynda nesıe alǵandardyń qatary kóp eken. Alaıda bıyl Jastar jyly jarııalanǵandyqtan, jas kásipkerlerdi qoldaýǵa óńirde qanshalyqty kóńil bólinýde degen máseleniń de shyǵatyny ras.
«Oblystyq kásipkerler palatasymen birlese jastardy «Bıznes bastaý» jobasyna oqytý jumystary júrgizilýde. Búginde 794 jas oqydy. О́ńirde tuńǵysh ret Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Dúnıejúzilik banktiń birlesken «Zhas Projest» jastar korpýsyn damytý jobasy iske asyrylýda. Oblys jastarynan 555 joba usynylyp, onyń 206-sy iske asyryldy. Nátıjesinde óńirge 400 mıllıon teńge kóleminde ınvestısııa tartyldy. Jalpy, jeńimpaz atanǵan jobanyń 77-si oblys ortalyǵynan bolsa, qalǵan 129 joba aýdandar men aýyldyq eldi mekenderden. Joba aıasynda óńirdegi 762 jas jumyspen qamtylsa, onyń 33-i múmkindigi shekteýli azamattar bolyp otyr. Sonymen qatar ótken jyly basqarmanyń memlekettik áleýmettik tapsyrysy sheńberinde «Oblys jastary arasynda kásipkerlik qyzmetke tartý boıynsha keshendi is-sharalar uıymdastyrý» taqyryby aıasynda tıisti jumystar júrgizildi», deıdi oblystyq jastar saıasaty máseleleri basqarmasynyń basshysy Mádı Máten.
Jas kásipkerlerge degen memlekettiń qoldaýy qashanda qarqyndy. Osy oraıda jas kásipker Tursynaı Baıǵabylova nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti qoldaý baǵdarlamasy arqyly tómen paıyzben memleketten 14 mıllıon teńge alyp, qala ortalyǵynan «Brilliant» sán salonyn ashqanyn aıta ketý kerek. Búgingi tańda óńirde kásipkerliktiń keń óris alýyna tıisti jaǵdaı jasalyp otyr desek te, kásipkerlikti ǵylymmen ushtastyrýǵan naqty jobalardyń áli az ekeni baıqalady.
Al óńirdegi jas ǵalymdar belgili bir ıdeıany kásibı deńgeıde júzege asyrý arqyly kásipkerlikti jandandyrýǵa bolatynyn aıtady. Búginde óńirdegi jetekshi oqý oryndarynyń biri M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti jas ǵalymdardy daıyndaýda belsendilik tanytýda. «Qazirgi kezde ýnıversıtette 670-ke jýyq patent bar. Buǵan birinshi suranys, ekinshi qarajat kerek. Eger patentti satyp alýshy kásipkerler budan qansha paıda tabatynyn oılasa, ǵylym damymaıdy. Ǵylymı jobalardy óndiriske shyǵarý mańyzdy», deıdi ýnıversıtet rektory Mahmetǵalı Sarybekov.
Kásippen aınalysý úshin de belgili bir ıdeıanyń bolýy mańyzdy. Al ǵylym men kásipkerlik ushtasqan jaǵdaıda, kásipkerliktiń budan da ári damıtyny aqıqat. Máselen, joǵary oqý orny zaýyt ne fabrıka emes. Oǵan qosa, ıdeıany júzege asyrýǵa salatyn qarajat máselesi taǵy bar. Iаǵnı, ǵalymdar óziniń ıdeıalaryn bul jerde kásibı túrde iske asyra almaıdy. Sondyqtan ǵylymǵa ınvestısııa salynsa, ǵylymı ıdeıa belgili bir kásiporyn bazasynda júzege assa, onda kásipkerliktiń de keń qanat jaıatyny sózsiz. M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti «Jeńil ónerkásip buıymdarynyń tehnologııasy men konstrýksııalaý jáne dızaın» kafedrasy dosentiniń mindetin atqarýshy, PhD doktory Bekjan Abzalbekuly qant dıabeti aýrýyna shaldyqqandar úshin sapaly ári yńǵaıly ortopedııalyq aıaq kıim úlgisin oılap tapqan. Mamandar bul syrqatpen aýyratyn adamdardyń áýeli tabanynyń oıylyp ketýi qaýpi bar ekenin jıi aıtady. Sondyqtan bul aıaq kıimniń mańyzy zor. «Dárigerler mundaı azamattarǵa mindetti túrde ortopedııalyq aıaq kıim usynady. Aldaǵy ýaqytta 3D tehnologııasymen bul jobany óndiriske engizemiz dep oılaımyn. Biraq osy baǵytta jumys isteıtin adam az. Máselen, bul aıaq kıimniń baǵasy 20-25 myń teńge aralyǵynda bolady. Iаǵnı qoljetimdi», deıdi jas ǵalym. Al M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetine qarasty «Nanoınjenerlik zertteý ádisteri zerthanasynyń» ınjeneri Erlan Atenov qurylysqa qajetti qadalardy jetildirý máselesin zertteý ústinde eken. Iаǵnı jobanyń qajetti materıaldary daıyndalýda. Jas ǵalym bul jobanyń turǵyn úıler salýǵa da, ózge nysandar turǵyzýǵa da qajetti ekenin aıtady. Taǵy bir tarazdyq jas ǵalym Dáýlet Egemberdıev jerdi qalpyna keltirýge arnalǵan jańa tyńaıtqysh ázirlegen bolatyn. «Bıomelıoranttyń ózindik quny bir kılogramm úshin 16 teńge. Suıyqtyq túrinde, suıyq fazada tamshylatyp sýarýǵa, tipti qurǵaq kúıinde de qoldanýǵa bolady. О́nimdiligi 5-10 ese joǵary. Qazirgi tańda qoldanylatyn dástúrli ádis 30-35 tonna fosfogıps pen qıdy birge engizý kerek, al 300-500 kılo bıomelıorant osy 35 tonnany almastyrady», deıdi jas ǵalym. Alaıda aýyl sharýashylyǵy mamandary bıomelıorant óndirisin jolǵa qoıý úshin de arnaıy jabdyqtar men ınvestorlar qajet ekenin aıtýda.
Osyndaı jobalardyń kásipkerlerge de tıgizer paıdasy bar. Biraq búginde jergilikti jas ǵalymdardyń jobalaryn júzege asyrýda múmkindik bolmaı otyr. О́ıtkeni kásipkerlerdiń qoldaýy men qarajat qajet. Áýlıeata óńirindegi iri kásiporyn «Qazfosfat» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń bas dırektory, Qazaqstannyń Eńbek Eri Muqash Eskendirov óndiriste ómir súretin ıdeıalardyń óte az ekenin aıtty. «Bıznes ıdeıalar bar. Biraq óndiriste patent alý ońaı emes. Ol buryn bolmaǵan nárse bolýy qajet. Árıne, jas ǵalymdardy kásipkerler qoldaýy kerek. Jastardyń kásibı shyǵarmashylyǵy osydan bastalady. Máselen, bizde jumys isteıtin 6100 adamnyń 35 paıyzy 35 jasqa deıingi azamattar. Bizde sary fosfordy tazalaý, radıoaktıvti zattardy qoldaný sııaqty jobalardy usynǵan 3-4 adamǵa kásiporyn atynan jylyna 5 mıllıon teńgeden beriledi. О́zderi birge jumys isteıdi. Biraq ómirsheń ıdeıalar óte az. Ondaı ıdeıanyń kóbi ujymdyq eńbekpen keledi», deıdi ol.
Al Jambyl oblystyq kásipkerler palatasynyń dırektory Máripbek Shákerbektiń aıtýynsha, búginde palatanyń súıemeldeýinde quny 2,3 mıllıard teńgeniń 615 jobasy bar eken. Bul da tómen kórsetkish emes. Sonymen qatar óńirde ótken jyly jas kásipkerlerdi qoldaý maqsatynda «Jas ǵalym – 2018», «Made in Taraz», Jambyl oblysy jastarynyń úzdik ınnovasııalyq, ǵylymı jáne bıznes startup jobalaryna oblys ákiminiń syıaqysy jarııalanǵan bolatyn. Endigi kezekte ǵylym men kásipkerlik bir arnada toǵysyp, jas ǵalymdardyń jobalary qoldaý taýyp jatsa, kásipkerliktiń kósegesi kógere beretini anyq.
Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy
