Bizdegi aýtıst balalardyń sany jónindegi dáleldi aqparattyń bolmaýyna – dıagnozdy dál ári der kezinde qoıa alatyn mamandardyń tapshylyǵy tikeleı áser etip otyr. Sondaı-aq balanyń boıyndaǵy aýytqýshylyq 2 jastan asqanda ǵana baıqalady. Bul dıagnoz bala 4 jasqa tolǵanda ǵana qoıylady. Budan bólek, aýtızm – álemge ortaq syry áli tolyq ashylmaǵan syrqat. Bul derttiń týyndaý sebepteri de san túrli. Ázirge belgili bolǵan 10 túri ǵana bar eken. Al osy aýrýdy alǵash ret zerttegen amerıkalyq psıhıatr Leo Kanner balalar arasynda kezdesetin bul aýrýdyń negizgi kórsetkishteri retinde ýaıym, jalǵyzdyqqa boı úıretý, úırenshikti, bir qalypty minez-qulyq, sóıleý tilinde erekshe sıpattaǵy kemistikterdi atap ótken. Sonymen qatar ol bul dertti naqty psıhıkalyq damýdyń buzylýy ekenin anyqtap, adamǵa tik qaramaý, atyn ataǵanda mán bermeý, qarym-qatynasqa túspeý, reaksııa tanytpaý, dybysqa eleńdemeý, adammen aralaspaý, birkelki qımyldy qaıtalaý, tiliniń kesh shyǵýy sekildi sebepterdi aýtızmniń negizgi belgilerine jatqyzǵan. О́zgesine toqtalmaǵanda, tildiń kesh shyǵýyn erkelik dep qabyldaıtyndar az emes.
Biraq munyń barlyǵy – bastapqy qıyndyq. О́ıtkeni elimizde Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń esebinde turǵan 14 jasqa deıingi 1 myńnan astam balany júıeli emdeý jumystary jolǵa qoıylmaǵan. Shalǵaı jerlerden Almaty, Astanaǵa balasyn arqalap júrgen analar kóp, qaltaǵa salmaq túsetinin aıtpaǵanda, ári-beri salpaqtaý, otbasynyń barlyq máselesin jıyp qoıyp, bir balanyń sońynda júgirip júrý kez kelgen adamǵa ońaı tımeıdi. Al aqshasy jetkeni shetel asyp emdetip jatady. Alaıda olardyń ózi dıagnoz qoıdyryp kelgennen ári asa qoımaıdy. О́ıtkeni em odan eki ese qymbat.
Ataqty aýtıster
Endi máseleniń ekinshi jaǵyna keleıik. Keı dáriger bul derttiń jazylmaıtynyn, mundaı balalardy arnaıy ınternattarda oqshaý oqytý kerektigin alǵa tartsa, ekinshi taraptaǵy psıhoterapevt mamandar: «Aýtızm – aýrý emes, damýdyń buzylýy ǵana. Ony 100 paıyz jeńýge bolady. Al aýtıst balalardy óz ortasynan oqshaýlaý odan saıyn tuıyqtala túsýine ákep soqtyrady», degen pikirde. Osy bir paradokstyń bizdi qýantatyny – sońǵy pikirdiń búginde aıtarlyqtaı óz nátıjesin bergeninde bolyp otyr. Álemdi aınalyp ótpeıik, bárimiz biletin Albert Eınshteın, AQSh-tyń úshinshi prezıdenti Tomas Djefferson, amerıkalyq aqyn Elızabet Dıkınson, aǵylshyn jazýshysy Djeın Ostın, aýstrııalyq kompozıtor, klassıkalyq shyǵarmalardyń avtory Mosart, qazir barshamyz jumys istep otyrǵan «Microsoft» kompanııasynyń negizin qalaýshy Bıll Geıts aýtıst bolǵan. Bul tizimdi taǵy tolyqtyra túsýge bolady. Osydan keıin shynynda bul – keıbiri úshin dert emes, tanylmaǵan talant, eshkimge uqsamaıtyn ózgeshelik deýge bolady.
«500-deı balany emdedim...»
Osy oıdy is júzinde dáleldep júrgen janmen jaqynda jolyqtyq. Anyǵynda, balasy aýtızm dertimen aýyratyn ana jolyqtyrdy. Ol balasynyń boıyndaǵy qıyndyqtardy jeńý maqsatynda psıhoterapevt Tatıana Janıarovadan kómek surap, «Okean-Art» ortalyǵyna kelgen. Balasy esh nársege qulqy bolmaı, sabaqqa jóndi qatyspaı, tipti muǵalim janyna kelip, arnaıy suramasa, eshteme aıtpaı, qatarlastarymen qarym-qatynasqa túspeı qalǵan eken. Tatıana onyń shyǵarmashylyq qabiletterin jáne ózine belgisiz talantyn ashyp bergen, munyń bári – orasan ári júıeli jumystyń jemisi. Osy ortalyq týraly aıtqan ana júrgizilgen korrektorlyq jumystardyń nátıjesinde balasynyń mektepte ózi suranyp sabaq aıtatyn jaǵdaıǵa jetkenin aıtty. Tatıana tipti aýtıst balalardy tegin emdeıtin kórinedi.
Biz atalǵan ortalyqty, ondaǵy júregi jomart, «qoly altyn» mamandy kórýge qumarttyq. Tatıana – psıholog, art-terapevt, sýretshi-pedagog, dızaıner, bir sózben aıtqanda jan-jaqty jan eken. Onyń osy qasıeti balalardyń da túrli qabiletin ashýǵa járdemdesetindeı. Biz barǵanda ol balalardyń ortasynda árqaısysynyń dene ólshemderin alyp, kıim tigip jatyr eken. Az ǵana ýaqyt bólgen ol: «Dárigerler aýtızm emdelmeıdi dese de, 15 jylǵa jýyq tájirıbemde osy dıagnozdy joıǵan kezim kóp eken. 500-deı balany emdedim. Aýtızm dıagnozyn qoıǵan dáriger úsh jyldan keıin barǵan emdelýshisin tekserip, ózi engizgen tirkeýden alyp tastarda tańǵalǵan», – degen ol kóp dúnıeniń basyn ashyp berdi. Aıtýynsha, bul kedergini jeńip, bala boıyndaǵy aýytqýshylyqty qalpyna keltirýge bolady, tek qajyr-qaırat, óz isińe jáne balalarǵa degen súıispenshilik, olardyń bolashaǵyna degen senim kerek. Tatıana alǵash psıholog mamandyǵyn alyp, aýtıst balamen jumys istep, óz ádisin synaqtan ótkizip kórgen. «Bala 5 jasqa jetkende osy dıagnozdy qoıǵan. Sol aýtıst balamen shyǵarmashylyq qabiletterin shyńdaý boıynsha jumys istedim. 1 jylǵy eńbektiń nátıjesinde dıagnoz joıyldy. Qazir 20-dan asqan jigit qoǵammen birge, qalypty ómir súrip júr», – deıdi.
Ár úsh balanyń bireýi tegin qaralady
Astanadaǵy atalǵan ortalyqtyń Almatyda da fılıaly bar. Ondaǵy bir balamen Tatıananyń ózi aınalysady. «4 jasta bolsa da sóıleı almaıdy, óz-ózine qyzmet kórsetpeıdi, kıine almaıdy, daıyn dúnıeni kútip otyra beredi. Anasymen birge strategııalyq jospar quryp, árbir áreketti túsindirip, túzetý jumystaryn júrgizip kelemiz. Qazir anasy onyń daýysqa eleńdep, ýildeı bastaǵanyna qýanyp júr. О́ıtkeni ol buǵan deıin dybys shyǵarmaǵan. Osyndaı kishkentaı jetistiktermen biz úlken jeńiske jetemiz», – deıdi ol. Maman mundaı nátıjege qol jetkizý úlken kásibılikti, eńbekti, kúsh-jigerdi qajet etetinin taǵy aıtty qaıtalap. Áleýmettik buzylys bolǵandyqtan, maman balanyń qaı baǵytta qabileti ashylmaı qalǵanyn anyqtaý úshin udaıy izdenispen, baqylaýmen, yjdaǵatpen aınalysý kerek.
Tatıananyń aıtýynsha, art-terapııa – psıhologııanyń bir baǵyty, onda maman qabyldaýshysyn shyǵarmashylyq áreketter arqyly emdeıdi. Eýropa elderinde art-terapevt bólek bir mamandyq retinde qalyptasqan, al bizde mundaı mamandar túgili art-terapııanyń ózi tolyq taralmaǵan. «Bul – qandaı da bir em, emshi emes, kádimgi psıhologtyń taza túzetý jumystary. Áıtpese kóp adam «bala keldi, mamanǵa kirdi, sýret saldy, bir ýaqytta tazaryp shyǵa keldi» dep jeńil jáne kúdikti oımen qabyldaýy múmkin. Shyǵarmashylyq ádisterdiń kómegimen qandaı da bir qıyndyqtar týǵyzatyn emosııasyn shyǵarýǵa, ózgeristerge beıimdelýge, sıýjetti kórýge, óziniń ishki jan dúnıesin oqýǵa jáne ishki qalaýyn syrtqa, jurtqa jetkizýge jaǵdaı jasaımyz», deıdi ol.
Aǵylshynnyń art – óner, therapy – em, emdeý sózderiniń birigýinen paıda bolǵan bul termındi qazaqshalasaq, «ónermen emdeý» dep túsinýge bolady. Art-terapııanyń aıasy keń, ıaǵnı drama, sýret, bı, án, mýzyka, aspapta oınaý. О́nerdiń qudiretimen talaı balaǵa kómek kórsetip kele jatqan ortalyqtyń ákimshisi Aıgúl Dáýletııar balalarǵa jeńildikter jasalǵanyn, al erekshe damýdy qajet etetin balalarmen jumys isteıtin maman ár úsh balanyń bireýimen tegin jumys isteıtinin jetkizdi. Sonymen qatar eki úıirmege qatyssa, bireýine tegin, sondaı-aq bir úıdiń eki balasyna da jeńildikter bar eken. «Tatıana mektepte bilim berýden bas tartqan, arnaıy túzetý ortalyqtarynda oqytýǵa sheshim shyǵarǵan kóptegen aýtıst balany qatarǵa qosty», deıdi A.Dáýletııar. Onyń aıtýynsha, aýtıst balalar tegin emdeledi, alaıda, oryn kólemi shekteýli.
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
