Záýlim úıdiń terezesinen aq qarly silemderge kóz tige qarap, biraz únsiz otyryp qalǵan Baıtuma qarııanyń júzinen aýylǵa degen saǵynyshtyń tabyn sezgendeı boldym. Átteń, aıaqasty ota jasatpaǵanda bálkim, balalaryn qolqalap áldeqashan aýylǵa tartyp keter me edi, kim bilsin?.. Ǵasyr kýágeri úshin myna jaryq álemniń ystyǵy da, sýyǵy da aýyl ómirimen astasyp jatqandyǵy aqıqat.
Baıtuma Turaruly týyp-ósken óńir Táńir taýdyń baýraıyndaǵy shuraıly ólke – Raıymbek aýdanynyń Shalkóde aýyly. Alǵash ashylǵan mektepte Narynqol ólkesinde oqý-aǵartý salasynyń uıymdastyrýshysy ári aýyl mektepteriniń kóbeıýine zor úles qosqan, búginde eńbekteri ádebıetimizdiń qorynda saqtalǵan aqyn, pýblısıst Málikajdar Qulmuhanbetovten tálim alǵan.
«Balalyq shaǵym Eltaıda ótti. Ákem orta sharýa adamy bolatyn. Qolǵabysqa jarap qalǵan kezim, qasynan bir eli de qalmaımyn. Sondaı kúnderdiń birinde úıge bylǵary kúrteshe kıgen atty kisi kelip tústi. Turar ákem «Qonaqtyń atyn baılap, jemshóp salyp, sý berip qoı», – dedi. Tapsyrmasyn qalt etpeı oryndap qoıdym. Beıtanys qonaqúıge túnep qaldy. Tańerteń tursam, ol kisi ketip qalǵan eken. Úlken kisilerdiń áńgimesinen ańǵarǵanym, men atyn sýarǵan kisi qazaqtyń birtýar azamaty Oraz Jandosov bolyp shyqty. Ákemdi sol úshin jaýapqa alyp, Oraz Jandosovtyń bul mańǵa kelip-ketýiniń sebepterin surap, tıisti oryndardyń qaıta-qaıta shaqyrtqany bar» dep jadyna túıip qalǵan osy bir oqıǵany esine aldy. Al atasy Jumabek 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisine qatysqan. Ákesi Turardyń esimi jurtshylyqty kolhoz uıymdastyrýǵa úndegenderdiń qatarynda atalady.
«Úlken atam Itbala batyr jaıyndaǵy tarıhı málimetter áli de zertteýdi qajet etedi. Itbala batyr Tezek tóreniń sarbazy, sondaı-aq ǵalym, etnograf Shoqan Ýálıhanovtyń ekspedısııasynda bolǵandyǵy týraly málimetter jaıynda az-kem aqparattar bolǵany bolmasa derekterge áli qanyq bola qoıǵan joqpyn. Al bala kúnimde Itbala batyr týraly estigen ańyz-áńgimeler men shańyraq buıymdarynyń arasynan jıi kezdestiretin kóne áshekeıler sol tarıhı kezeńderden habar berse kerek-ti», – deıdi kónekóz qarııa.
Búginde 100 jasqa tolyp otyrǵan qart ustazdyń áńgimesine qarap, júrek túkpirinde qattalǵan ótken ómir ótkelderin jadynan alystata qoımaǵandyǵyna kóz jetkize tústik. Shákirt tárbıeleýge qatysty ár áńgimesin súıispenshilikpen, dıdaryna qan júgire otyryp baıandaýynan ol kisiniń ustazdyq kásibine degen erekshe yntyzarlyǵy baıqalady. Jalańash aýylyndaǵy onjyldyq mektepti aıaqtap, eńbek jolyn 1939 jyly Aqbeıit aýylyndaǵy jetijyldyq mektepte fızıka-matematıka pánderiniń muǵalimdiginen bastaǵan Baıtuma ustaz kóp uzamaı ásker qataryna alyndy. 1941 jyly Polsha men Ýkraına shekarasynda áskerı oqý-jattyǵýlarynan ótip jatqanda II dúnıejúzilik soǵys bastalady. Surapyl soǵys jyldary bilimdi jandardyń tájirıbesi maıdannyń tótenshe is-qımyldaryna aýadaı qajet edi. Mektepte fızıka-matematıka pánderin múdirmeı meńgergen jaýyngerdi maıdan shebindegi tutqıyldan soqqy beretin ádisterge jumyldyrdy. Kez kelgenge tapsyryla bermeıtin dybys ustaıtyn qural men projektor jaryǵyn basqarǵan jaýynger Baıtuma Turaruly jaý ushaǵynyń alǵan baǵytyn dybys arqyly baqylaı alatyn zerektik qasıetimen de erekshelengen. Jaý ushaǵynyń kózin joıýdaǵy erlikteri «Krasnaıa zvezda» ortalyq áskerı gazetindegi maqalalarǵa arqaý boldy. Baıtuma Turaruly Lvov qalasynan keıin Kıev, Harkov qalalaryndaǵy, Kavkazda áýe qaýipsizdigi operasııalaryna qatysty. Tipten, esepke júırik dep soǵysta jabdyqtaýshy mindeti de qatar tapsyrylǵan eken.
Soǵys aıaqtalǵannan keıin Japonııaǵa barýǵa qurylyp jatqan arnaıy armııa qatarynda Qyrymǵa alynady. Osy kezeńde soǵystyń aıaqtalýy Qyrymdaǵy áskerılerdiń elge qaıtýymen jalǵasyn tapty.
Surapyl maıdan paraqtarynda buǵyp qalǵan bir oqıǵanyń syryn Jeńistiń 25 jyldyǵyna oraı «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinen Baıtuma Turarulyn izdestirgen hat kelgennen keıin ashýǵa týra keldi, deıdi áńgimemizge aralasqan Mıra Baıtumaqyzy. Gazet oqyrmany retinde hat ta óz ıesin tez tapqan bolýy kerek. Hat sońynda maıdandas qyzdardyń esimderi tizile jazylypty.
– Mine, osy kezden bastap kelgen hattyń mán-jaıyna qarap, ákemizdiń maıdandaǵy ómirin túsine bastadyq... «A zorı zdes tıhıe» fılmin úzbeı qarap otyrýynyń da syryn sodan keıin uǵynǵandaı boldyq, – deıdi Mıra apaıymyz. Baıtuma Turaruly 1944 jyly áıelder batalonynda starshına qyzmetin atqarady. Názik jandylardyń toq júrýi úshin arpany untaqtap, qýyryp bergen kezderi úlken qamqorlyǵynyń nyshanyndaı.
Soǵys aıaqtalǵannan keıin Máskeýde qalýǵa múmkindigi bola tura, Baıtuma qarııa aýylda qalǵan áke-sheshe men baýyrlardyń taǵdyryna alańdaýly kúı keshti. Osylaısha 1939 jyldyń qarasha aıynda áskerlik mindetin óteýge ketken Baıtuma Turaruly 1945 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońyna qaraı el-jurtqa oralady. О́zi joqta kenje inisi Uzaqbaıdyń dúnıege kelgeninen de beıhabar edi. 1949 jyly ákesi Turar aýyr naýqastan 53 jasynda dúnıe salǵannan keıin eki qaryndasy men eki inisin tárbıelep ósirýdi óz mindetine alady.
Maıdan shebinen elge orala salysymen kóp uzamaı ol aýdandyq partııa komıtetiniń shaqyrtýymen komsomol uıymynyń hatshylyǵyna usynylady.
Alaıda aýyl soǵystan keıingi aýyr jyldarda bilimdi ustazǵa zárý bolatyn. Ustazy, ol kezde mektep dırektory Maqsat Belasarovpen aqyldasa kele bilimniń sońyna túsip, muǵalim bolyp qalýdy aldaǵy ómirine maqsat etedi. «Basshy tabylar, al bolashaq urpaqqa bilim beretin bilikti muǵalim aýadaı qajet» degen ustaz sózin jadyna túıedi. Osylaısha Baıtuma Turaruly Narynqol orta mektebinde fızıka-matematıka pániniń muǵalimi qyzmetinde eńbek ete júrip joǵary oqý ornyn bitiredi, osy mektepte qyzmet istep júrip ómirlik jary Shynarmen tabysady.
Sanaly ǵumyryn urpaq tárbıesine arnaǵan Baıtuma aqsaqaldyń eńbek joly búginde kópshilikke ónege. Eńbek Qyzyl Tý ordeniniń ıegeri atanyp, Keńes Odaǵy halyq-aǵartý isiniń ozaty tósbelgisimen marapattalady. Osy qyryq jyl ustazdyq ǵumyrynda kóptegen matematıkter men fızıka salasynyń maıtalmandaryn tárbıelep shyqty. Matematık ustazdan tálim alǵan Aýjan Saqabekov, Káden Bapaev, Tileýhan Alǵazıev, Orazhan Ramazanqyzy, Battalhan Jamaldınov, Joldasbaı Nesipbaev, Ultýǵan Aıdarova syndy matematıkter jáne basqa da kóptegen shákirtteri ár salada jemisti eńbek etip júr. Al qarııanyń nemeresi, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ oqytýshysy 30 jastaǵy Oljas Turardyń fılosofııa doktory (PhD) dárejesine jetýi atasynyń maqtanyshy. Nemereleriniń barlyǵy da joǵary bilimdi. Biri Sankt-Peterbýrgta bolsa, ekinshisi Máskeýde eńbek etedi.
Qalanyń dúbirli álemimen astasyp jatatyn kúndelikti tirshilikke beıjaı qaramaıtyn ardager ustaz el ishi jańalyqtaryn qadaǵalap da otyrady. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń turaqty oqyrmany retinde ár nómirin muqııat qarap, aýyl-aımaq azamattary jaıly jazylǵan derekter men tarıhı maqalalardy qyzyǵa oqıdy.
«Kózáıneksiz júrýińizge qaraǵanda kórý qabiletińiz joǵary ǵoı deımin» degen saýalymyzǵa «Arǵy atam Itbala batyr mergen bolǵan desedi, olaı bolsa kózimniń qyraǵylyǵy sol kisiden daryǵan bolýy kerek» dep jymııa jaýap bergen qarııa kezekti suraǵymyzdyń raıyn uqqandaı, «Adamnyń jany taza bolsa, táni de saý. Rýhanı ustanymy joǵary bolsa, aınalasyna shýaǵyn tógip júredi, úlgi-ónegesi basqalarǵa darıdy. Alla bergen uzaq ómir súrýdiń qupııasy da osymen astasyp jatsa kerek-ti», – deıdi. Iá, qyryq jylǵa jýyq ustazdyq kásibi men jaýyngerlik tártipti ómirine arqaý etken Baıtuma Turaruly bir mezgil shahmat oınap turýdyń da paıdasy kóp ekenin aıtady. As-sý ishkende erekshe kútim talǵamaıtyn qarııa qoı eti men sorpasynyń adamǵa berer kúsh-qýaty zor dep biledi. Búginde jeti bala ósirip, nemere-shóberelerine meıirimin tógip otyrǵan qart ustaz kóktem týyp, naýryz kelse aýyldaǵy el-jurtymen qaýyshsam dep armandaıdy.
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
