Jalpy, rejısser Nurqanat Jaqypbaıdyń shyǵarmashylyq laboratorııasyn syrttaı baqylaǵan qyzyq. Ár qoıylymyna ózgeshe stıl, qoltańbamen keletin sýretkerdiń ónerdiń óz tilinde jasyrǵan jumbaǵyn sheship, kiltin izdeý kórermenin erekshe bir yntyzarlyqpen únemi teatrǵa qaraı tartady da turady. «Ǵasyrdan da uzaq...» dep ataý bergen jańa spektaklinde de óner ıesi sol jańalyqsúıgish qalybynan tanbapty. Shyńǵys Aıtmatovtyń «Ǵasyrdan da uzaq kún», Oralhan Bókeıdiń «Jetim bota» jáne Roza Muqanovanyń «Máńgilik bala beıne» shyǵarmalaryn biriktirip, trıptıh túzgen sahnalyq ınterpretasııadan biz órkenıet óristep, qundylyq ózgergen tym-tym qatygezdeý qoǵamda adam janyna úńilip, arman-muńymen bólisýdiń ózi qııametke aınalyp bara jatqan qubyjyq kúı, zamana tragedııasyn qaltqysyz tanyǵandaı boldyq.
– Adamdar aralasýdan qaldy. Tek smartfon arqyly sóılesedi. Bul taqyryp maǵan óte ózekti bolyp kórindi. Adamdar ózgege qaıyrymdy bolýdy umytty. Tipti dostaryn tanymaı jatady. Búginde olardyń aınymas dosy – telefon, gadjet. Osynyń barlyǵy meni qatty tolǵandyrady, – deıdi bul jóninde rejısserdiń ózi.
Ras, alǵashqy qabyldaýda atalǵan shyǵarmalardyń aıtary da, ıdeıasy da úsh túrli. Úsheýin biriktiretin ortaq tindi tabý da qarapaıym oqyrman úshin qısynǵa kelińkiremeıtindeı. Áıtse de asyqpańyz! Jer betindegi barlyq uly oıdy uıystyratyn ortaq tin – adamzattyń ózi hám onyń ishki tragedııasy eken. Jańa qoıylym sony aıtady.
Battasqan boıaý men bar qupııasyn jaıyp sap turǵan turmystyq traktovkadan qashatyn rejısser bul joly da sharttylyqty negizge alady. Sahnada negizinen sımvol men metafora sóıleıdi. Ekige bólingen kontrasty keńistikte bir-birine qarama-qaıshy eki álem ómir súredi. Sahna ortasynan oryn alǵan ǵımarat tıptes jyltyraq áınekpen kómkerilgen alyp dekorasııa búgingi biz ómir súrip jatqan qalalyq ómirdiń quıtaqandaı ǵana bir bólshegin kórsetse, sol ǵımaratty aınala qozǵalǵan úsh beıne spektaklge qosalqy avtor bolǵan qalamgerler shyǵarmasyndaǵy keıipkerlerdiń taǵdyr-talaıy arqyly berilgen kómeskilene bastaǵan qundylyqtar kóshi. Jyltyraq álemde ómir súrgen keıipkerlerdiń bar oıy men nazary – uıaly telefon men gadjette. Aınalasynda bolyp jatqan túrli oqıǵaǵa, ózderin aınala qozǵalǵan keıipkerlerdiń qasiretti kúıi men tragedııasyna hám jan shyrylyna nazaryn salyp ta qaramaıdy. Tiri pendege ómirdiń bar qyzyǵy uıaly telefonnyń ishine turaqtap qalǵandaı.
Al ekinshi álemniń tragedııasy múldem basqa. Bular tildesýge jan syryn jaıyp sap, sher tarqatysar jan tappaǵan tirshilik ıeleriniń ishki shyryly. Marqum Qazanǵap dosyn máńgilik mekenge turaqtandyratyn 2 metr jer izdep sandalǵan Edigeniń janaıqaıy da, jerimizdi ýlap, lań salǵan polıgonnyń qasireti saldarynan máńgilik bala keıipte qalyp qoıǵan Láılániń taýqymetti taǵdyry da, jetim botasyn jetektep, teńiz tolqynynan ata-anasyna sálem joldaǵan dertti, jetim boıjetken Aqbotanyń ishki tragedııasy da kúmbezin kún súıgen záýlim ǵımaratta otyrǵan jańa zaman adamdaryna shybyn shaqqan qurly áser etpeıdi. Tas qalada jany da tasqa aınalǵan adamdardyń júregi bir sátke soǵýyn da toqtatqandaı. Telefon bıligin júrgizgen muzdaı temir qoǵam. Munda adamdar sulýlyqqa selt etip, meıirimge eljiremeıdi. Táni saý bolǵanymen, rýhy múgedek kúıge túsken, qarapaıym ǵana adamı uǵynysýdy umytqan temir adamdar tobyry. Tas qabyrǵaǵa qamalyp otyrǵan ol qaýym – siz ben biz.
Kerisinshe, táni múgedek bolsa da armanǵa senip, sulýlyqqa súısinýden bir sát te tanbaǵan, táni jarymjan bolǵanymen, jan dúnıesine noqattaı qylaý túsirmeı, júregin taza saqtaı alǵan Láılá beınesi kóp kóńiline oı salyp, kórermenniń rýhanı álemine tóńkeris jasaǵandaı. Aktrısa Nazerke Serikbolova sahnaǵa shyǵarǵan Láılániń sonshalyqty taza, sonshalyqty armanshyldyǵyna qyzyǵasyń. Syrttaı baqylap otyryp, ol sengen álemniń siz úshin qaǵazdaı da qadiri joq qunsyzdyǵyn kórip ishteı óz-ózińizden jerısiz, jan dúnıeńizdi sumdyq bir qorqynysh bıleıdi. О́ıtkeni bizdiń jan dúnıemiz qarapaıym ǵana adamı sezimder men tildesýdi órkenıet kóshine urlatyp alypty. Bas keıipker Láılá qoıylym boıy syryn aqtarar plastmassadan jasalǵan aq láılek qustar men súıgen jany Qumardy ózimen alyp kelerine órekpı sengen poıyz sulbasyn kóz aldyńyzǵa ákeler qalbyr ishindegi qumnyń dybysy, ol syrlasar qańyltyr tabaqtyń aspandaǵy Aıǵa aınalyp, ol kıetin alabajaq kıimderdiń syrttaı qoqys kóringenimen, qabyldaýyńyzǵa hanshaıymnyń kıimindeı áser berýi – barlyǵy da uǵym men qabyldaýdyń arasyndaǵy kontrasty kórsetedi. Tipti Láılániń múgedektiginiń ózin syrtqy pishinge emes, ishki plastıkaǵa salýy da rejısser Nurqanat Jaqypbaı tarapynan tabylǵan utymdy sheshim der edik. Osylaısha spektakl búgingi qoǵamda syrtqy múgedektik emes, ishki teńsizdik, rýhanı jarymjandyq áldeqaıda qaýiptirek degen oqshaý oıǵa jeteleıdi.
Qoıylymdaǵy Qazanǵaptyń ólimi de – metafora. Qazanǵaptyń ólimi – qundylyqtyń joıylýy. Aýylynyń atpaldaı aıaýly azamatyn jer qoınyna tapsyra almaı sandalǵan Edigeniń jan qınalysynan kórermen qaýym qos birdeı túıtkilge kezigedi. Áýelgisi – árıne jer máselesi. Áý bastaǵy avtordyń eskertken qaýpi búgin de óz ózektiligin kemitken joq. Osyny teatr tiline ákelgen rejısser jahandyq mádenıetke barynsha boıusynǵan jastarǵa týǵan jer, Otan máselesindegi ultjandylyq rýhty óltirip almaýǵa, ósken ortańnyń ár túıir tasyna deıin kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaýǵa úndeıdi. Ekinshi másele – ulttyń salty men dástúri, tanymy men ustanymy. Qazaqtyń qalybyn osy dúnıeler anyqtaıdy. Áıtse de zaman aýysyp, urpaq almasqan saıyn ol qundylyqtar baǵasyn joıyp, Qazanǵaptyń múrdesindeı óz jerinde kereksiz kúı keshýi de rejısser traktovkasynda sátti saraptalady. Edigeni keıiptegen akter, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ádil Ahmetov atalǵan máselelerdiń dramalyq kúıin dóp taýyp, utymdy jetkizdi.
Oralhan Bókeı qalamyna arqaý bolǵan «Jetim botadaǵy» Aqbota da joǵaryda kóterilgen máseleniń júıeli jalǵasyndaı. Bul jerden biz robottanyp tabıǵı qalpyn joǵaltqan qoǵam men rýhanı qundylyqtar arasyndaǵy tegeýrindi teketiresti jazbaı tanımyz. О́z ortasynda ógeıdiń kúıin keshken Aqbotanyń (Móldir Qojageldi) qoǵamnan oqshaýlanyp, kisikıik ǵumyr keshýi tipti de jetimdiktiń nemese jazylmas derttiń qaıǵysy emes, tas jandy qoǵamdaǵy janyn túsiner adam tappaı qınalǵan jannyń júrek shyryly ekenin uǵyna túskendeı bolasyz. Týra «Ǵasyrdan da uzaq kúndegi» Edigedeı... «Máńgilik bala beınedegi» Láıládaı...
Bir qaraǵanda, úsh keıipkerdiń qarym-qatynasy da, áńgimesi de dál chehovtyq keıipkerlerdeı júıesiz, ortaq oıy joq maǵynasyz sandyraqtaı bolyp kóringenimen, olardy biriktiretin altyn qazyq – ıdeıasy eken. Ol – órkenıetter qaqtyǵysy men tehnologııalar teketiresinde adamdyq qalybyńdy hám ulttyq qundylyǵyńdy joǵaltyp almaý. Rejısser oıynan biz osyny oqydyq.
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
