Negizinde, barlyǵy áý basta durys qalyptaspaǵan uǵymdar. Sózdi tótesinen qoıyp aıtsaq, «Dene shynyqtyrý» uǵymyn qoldaný durys emes. «Fızıcheskaıa kýltýra» termıni, uǵymy qazaq tiline «Dene mádenıeti» dep aýdarylýy kerek edi. «Mádenıet» degen sózdi «Shynyqtyrý» degen sózben aýystyrý arqyly ǵana biz búkil «Dene mádenıeti» termıni kórsete alatyn keń, mán-maǵynaly uǵymnan aıyrylyp otyrmyz. О́ıtkeni «Dene shynyqtyrý» degen sóz orys tilinde «zakalıvanııa tela» degen maǵynany ǵana beredi.
Bul qatelik o basta qalaı jiberilgen?
Meniń oıymsha, «dene shynyqtyrý» degen uǵymdy dene tárbıesi jáne sport mamandary emes, til mamandary dene mádenıeti salasynyń tereń fılosofııasyn túsinbeı engizgen bolýy kerek. Sport bapkerleriniń, dene tárbıesi muǵalimderiniń beretin negizgi bilimi − qozǵalysqa úıretý. Sport bapkerleri jarys jattyǵýlarynyń tehnıkasyn úıretip, jetildirse, dene tárbıesi muǵalimi oqýshylarǵa ómirge qajet qozǵalys sheberligi men daǵdysyn úıretedi. Teorııalyq maǵlumattar beredi, sportshylardyń, oqýshylardyń dene qýaty qasıetterin: kúsh, jyldamdyq, tózimdilik, eptilik, ıkemdiligin damytady.
«Fızıcheskaıa kýltýra» degen termın orys tiliniń sózdik qorynda XIX ǵasyrdyń aıaǵynda paıda boldy. Ony kirgizgen, 1827-1909 jyldary ómir súrgen orys dárigeri, anatomy jáne pedagogy P.F.Lesgaft tarıhta Reseı memleketiniń dene mádenıeti júıesiniń negizin qalaýshy retinde tanyldy. Ol 1874-1876 jyldary áskerı mınıstrliktiń tapsyrmasymen Batys Eýropanyń 13 eliniń 26 qalasynda bolyp, dene mádenıeti men sportty, dene tárbıesi mamandaryn daıarlaýdy zerttedi. Sonyń nátıjesinde 1888 jyly «Mektep jasyndaǵy balalardyń dene tárbıesi bilimin basqarý» atty birinshi kitaby jaryq kórdi.
«Kýltýra» degen termın latynnyń «CuItura» degen sózinen shyqqan. «Tárbıeleý», «bilim berý», «damytý», «syılastyq» degen maǵynalardy beredi. Qazirgi kezdegi arnaıy ádebıetterde «mádenıet» degen sózdiń anyqtamasy – «qoǵamǵa jáne jeke basqa qundylyq ákeletin óziniń amaldary men ádisteri, ádistemeleri bar adamnyń nemese qoǵamnyń belgili bir áreket túri» bolyp tabylady. «Mádenıet» degen sózdi túsiný úshin ony «tabıǵat» degen sózben salystyrady. Tabıǵatqa, adamnyń aralasýynsyz tabıǵı túrde paıda bolǵan jandy, jansyz zattar jatady. Al mádenıetke jatatyndar, adamzattyń paıdalanýy úshin adamdardyń kúshimen jasalǵan nárseler.
Dene mádenıeti – jalpy mádenıettiń bir salasy. Adam mádenıettiń barlyq salasyn qoldan jasasa, onyń denesine, aǵzasyna áser etip, ony osy salalardy órkendetýge múmkinshilik berip otyrǵan dene mádenıeti sanalady. Biz JOO-daǵy magıstrant, stýdentterge «Dene mádenıeti jáne sporttyń teorııasy men ádistemesi» páninen sabaq beretin teoretık ǵalymdar «Dene shynyqtyrý» degen uǵymdy qoldanbaımyz. О́ıtkeni «shynyqtyrý» degen sózdiń maǵynasynda qozǵalysqa úıretý degen sóz, oı joq (Meniń baspadan basylyp shyqqan 15-ten astam oqý quraldarym, oqýlyq, monografııam bar). Bul tek qana deneni shynyqtyrýdy bildiredi. Al deneni jattyǵý oryndap qana emes, sýyq sýǵa túsip, kúnge kúıip te shynyqtyrýǵa bolady.
Dene mádenıeti uǵymyna anyqtama bereıik. Dene mádenıeti – adamdardy joǵary jetistikterge, keleshek mamandyqqa daıyndaıtyn, densaýlyǵyn nyǵaıtatyn, dene, músin sulýlyǵyn, qımyl-qozǵalys ádemiligin, úılesimdiligin, dene qýatyn, jan dúnıesin jetildirýge qoldanylatyn memlekettiń, qoǵamnyń materıaldyq jáne rýhanı baılyǵyn quraıtyn, halyqtyń jalpy mádenıetiniń bir salasy. Onyń materıaldyq baılyqtary – sport saraılary, stadıondar, basseınder, sport zaldary, túrli sporttyq ǵımarattar, qural jabdyqtar. Al rýhanı baılyqtary – dene tárbıesi men sport salasyndaǵy arnaýly bilim, ǵylymı zertteýler, ádistemeler, tájirıbeler, ıdeıalar.
Dene mádenıeti negizinen 5 úlken bólimderge bólinedi: Olar – bazalyq, sport, qoldanbaly, saýyqtyrý jáne jeke bas dene mádenıeti. Negizgi dene mádenıetine balabaqsha, mektep, kolledj, JOO-daǵy dene tárbıesi sabaǵy jatady.
Mektepterdegi «Fızıcheskaıa kýltýra» sabaǵyn da tek qana «Dene tárbıesi» dep ataý kerek. Orys tilinde de mekteptiń dene tárbıesi sabaǵy «Fızıcheskaıa kýltýra» dep durys atalmaǵan. L.P.Matveevtiń «Teorııa ı metodıka fızıcheskogo vospıtanııa» atty 1976 jyly Máskeýdegi «Fızkýltýra ı sport» baspasynan shyqqan kitabynyń 12-betinde «termın «fızıcheskaıa kýltýra» ımeet ı drýgıe, bolee ýzkıe znachenııa. Vo ızbejanıe pýtanısy ponıatıı est smysl, polzýıas termınom «fızıcheskaıa kýltýra» v chastnyh znachenııah, dobavlıat sootvetstvýıýshee prılagatelnoe: «lıchnaıa fızıcheskaıa kýltýra», «shkolnaıa fızıcheskaıa kýltýra» ı.t.d.» dep jazylǵan. Sondyqtan biz memlekettik tilimizdegi termınderdi shatastyrmaı durys qoldaný úshin, Reseı ǵalymdary sekildi dene mádenıetiniń keń maǵynasy, dene mádenıetiniń tar maǵynasy demeı, mekteptiń dene tárbıesi sabaǵyn tek qana «dene tárbıesi» dep ataýymyz kerek. Anyqtama boıynsha: «dene tárbıesi degenimiz – tárbıeniń bir túri, mindetteri qozǵalysqa úıretý, dene qýaty qasıetterin damytý jáne dene tárbıesi men sport salasynda teorııalyq bilim berý». Qazaq maqaldarynda «Birinshi baılyq – densaýlyq», «Deni saýdyń jany saý» delingen. Halyq danalyǵyn bildiretin, óte oryndy aıtylǵan sózder. Demek «Dene tárbıesi» sabaǵy degenimiz – tek jattyǵýlardy oryndaý ǵana emes, oqýshylardy eńbeksúıgishtikke, qajyrlylyqqa, tózimdilikke, batyldyqqa, batyrlyqqa, jigerlilikke, patrıottyqqa, otansúıgishtikke tárbıeleıtin pán. Ol adamnyń tánin ǵana emes, jan dúnıesin, rýhyn tárbıeleıdi. Demek, «Dene tárbıesi» termıni, uǵymy mektep sabaǵynyń máni men maǵynasyn ashyp, anyqtap, kórsetip tur.
Mine, dene tárbıesi, jastardy, balalardy sportqa baýlý salasynda, onyń bilim berý júıesinde durys qalyptaspaı otyrǵan ataýlar men termın sózderge qatysty eskeretin máseleler kóp. Bizge negizi kóp keshikpeı osyndaı kemshilikterden arylý kerek.
Erkin ÝANBAEV,
S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ-dyń dosenti, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty
Shyǵys Qazaqstan oblysy
