Aıaqtalmaǵan án

1.

Qaısar minezimen erte eseıgen jáne aǵaıyn arasyndaǵy «etekbastylyqty» da erte kórgen Jánibektiń ómiri men óner joly alǵaý men talqyǵa toly boldy.­­ Talanttyń baqtalaıyna oraı taǵdyr oǵan uly ánshi Júsipbek Elebekovti tizgin usta­tar ustaz etip jolyqtyrdy. Júsekeń ózine deıingi ısi qazaq óneriniń injý-marjanyn shákirtiniń boıyna sýsyndata sińirdi. Ol jıyrma jasynda Tulǵa dárejesine kóterildi. 

2.

Alpysynshy jyldardyń basynda keńestik ıdeologııalyq qysymnyń tizgini bosap, qazaqtyń rýhanııaty da qaýyrt túleýdi basynan keshirdi. Aýdandardyń ózinde halyq teatrlary men án-bı an­­sam­blderi uıymdastyryldy, túrli baı­qaýlar ótkizildi. Mine, Kármenniń uly Jánibektiń de baǵy sol tusta ashyldy. Birjan sal, Aqan seri, Áset, Balýan Sholaq, Estaı ánderi sahnada erkin shyrqaldy. Segiz seri, Úkili Ybyraı, Imanjúsip, Aqylbaı, Muhametjan sııaqty óner tarlandarynyń ánderin aıtýǵa múmkindik týdy. Ásirese «Qaıyp­tyń termesi» sııaqty tolǵaýlar halyqtyń arasyna keń tarady. Sol uly aǵymǵa Jánibek te óz únimen qosyldy jáne Abaı ánderine tereńdeı berdi. 1966-1967 jyldary bir jyl boıy Júsipbek Elebekovpen birge el aralap, konsert qoıdy. Ustazynyń án mánerin boıyna barynsha sińirdi. «Qulager», «Ǵalııa», «Ǵazızdiń áni», «Aqqaıyń» ánderi onyń sol jyldardaǵy ózi de súıip, ózgeni de súıindirgen rýhanı oljasy edi. Osy bir jyldyń ishinde Jánibektiń búkil ánshilik bolmysy tolyqtaı qalyptasty. Úlkendermen aralasa júrip batasyn da aldy, úırene júrip ózi de tez eseıdi. Bir joly uly akter Qalıbek Qýanyshbaevtyń kóńilin suraı barǵan Júsekeń Jánibekti de ertip alady. Sonda dert meńdep júr­gen Manarbek Erjanov Jánibektiń daý­­­­­y­syn tyńdaǵannan keıin kózine jas alyp: «Júsipbek, sende arman joq, ar­tyńda atyńdy óshirmeıtin shákirtiń bar eken. Meni aıtsańshy, sońynda joq­taýshysy joq», – dep ókinipti. Osy oqı­ǵany Jánibek te tolǵana aıtyp, sodan keıin Shashýbaıdyń «Aqqaıyńyn» jıi aıtýǵa tyrysatynyn eskertip edi. Ol 1967 jyly óner stýdııasyndaǵy Jú­sipbek Elebekovtiń klasyna oqýǵa qabyl­dandy. Qaırat, Qalampyr, Qapash, Qajybek, Raqym, Jabyqbaı, Almaqan ispetti qurby-qurdastarymen birge túle­di, qanaty qataıyp, topshysy bekidi. Olar­dyń bári de óner juldyzdaryna aınaldy.

Jánibekten qatty kúdiktengen dábir­ler ony basbilgi jasap alǵysy keldi, bi­raq ondaıǵa kónetin adam Jánibek emes edi, sondyqtan da ony qýdalaı bas­taıdy. Solardyń biri keıin mádenıet mınıstri, elshi bolǵan kezinde de onyń so­ńynan qalmady. Jánibektiń janashyr dosy, ataqty skrıpkashy, memleket qaıratkeri Dúısen Qaseıinov án­shi esiminiń konserttik tizimder men she­tel­dik gastrolderden qalaı syzylyp qa­latynyn uzaq ýaqytqa deıin túsin­beı-aq qoıǵanyn qazir de tańdana aıtyp beredi jáne osy jigittiń aralasýy­men sekseninshi jyldardyń ekinshi jartysynda ǵana onyń joly ashyldy. О́zi de ór­ minezdi Jánibek eshkimge basyn ımedi. О́ne­rine ómir boıy kedergi keltirgen sol adam­dar qapysyn taýyp, Júsekeńniń demalysqa ketken kezin paıdalanyp, ony 1968 jyly stýdııadan shyǵaryp tynady. Ol sol betinde aýylǵa attanyp, mádenıet klýbynda isteıdi. О́ner joly múldem kesilip qalǵandaı boldy. Endi jazýshylyqqa, dálirek aıtsam, aqyndyqqa barynsha den qoıdy. О́leń­derimiz aýdandyq gazette jarysa shy­ǵyp turdy. Naýryz aıynda aıaq astynan Almatydan arnaıy mılısııa ókili kelip, esh­nársege qaratpastan Jánibekti samoletpen alyp ketedi. Ertegige uqsas bul oqıǵanyń jaı-japsary Habıba apaı Elebekova men Qajytaı Ilııastyń es­teliginde egjeı-tegjeıli baıandalǵan. Tek sol joly Respýblıka ishki ister mınıstri Shy­raqbek Qabylbaevtyń buıryǵymen Jánibektiń shuǵyl túrde Almatyǵa sha­qyrtylǵanyn, sol kúni mınıstrdiń bir ból­meli úıdiń kiltin qolyna ustatqanyn, al jyl aıaǵynda úsh bólmeli jańa páter ber­genin eskerte ketý paryz. Sóıtip, ol ishki ister ansambliniń ánshisi bolyp shyǵa keldi. 1972 jyly ol ansambl taratyldy. Onyń «eski dostary» bul kezde bılik basynda otyrǵan. Bul Jánibek úshin sahna jabyq degen sóz edi. Sondyqtan da ol óziniń ornyn basqa saladan izdedi. Bala kezinen júrek ańsary bolǵan sóz óne­rimen aınalysýǵa bekinip, Qazaq mem­lekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine tústi.

Qoldyń qysqalyǵynan ol eriksizden-eriksiz ýnıversıtetti úshinshi kýrstan­ keıin tastaýǵa, jylý júıesi men kom­mýnal­dyq sharýashylyq salasynda ju­mys isteýge májbúr boldy. Muny bireý bil­se, bireý bilmedi. Bala-shaǵany asyraý, egde tartqan anaǵa qaraılasý, ónerden qol úz­beı, únemi ózin ózi babynda ustaý oǵan da ońaıǵa soqqan joq. Taýy shaǵylǵandaı, ar­many oırandalǵandaı, keleshegi kesil­gendeı sezinip, ómirden túńile jazdaǵan sátteri de kezikti. Sondaıda uly júrekti qaı­sar anasynyń rýhanı qoldaýy men qaı­raýy úlken demeý berdi.

Sol tustaǵy Jánibektiń daýysynyń tembr qýaty keremet kúshti bolatyn, qasynda otyryp án tyńdaý múmkin emes edi. «Astafıralla!» dep qos qulaǵyn ba­sa qalǵandardyń talaıyn kórdim. Amal qaısy, sol ánderdiń eshqaısysy úntas­paǵa jazylyp qalmady. 

Án aıtqanda, qyzynyp sóılegende, adam­nyń boıyn shymyrlatyp, ózine bútin­deı baýrap alatyn. Ásirese, Abaı­dyń «Segizaıaq», «Tatıananyń haty», «Tatıananyń jaýaby», «Ata-anaǵa kóz qýa­nysh», «О́lsem, ornym qara jer syz bolmaı ma» atty ánderin oryndaǵanda, tyńdap otyrǵan adamnyń saı-súıegin syr­qyratyp, ózegińdi órtteı qaryp, kúıindirip, esińnen tandyryp jiberetin. Jánibektiń ánin tyńdaǵannan keıin eki-úsh kúnge deıin ózińe-óziń kele almaı­tynsyń. Sol sátterde Jánibekpen jaı­ sóı­lesýge de, qaljyńdasýǵa da dá­tiń bar­maıtyn. Sodan keıin baryp qalpy­myzǵa túsýshi edik. О́ıtkeni ol sahnany únemi saǵynyp júretin jáne tyń­daýshy izdeıtin. Sondyqtan da, dos-jarandarynyń úıine tańdap júrip baryp, tań atqansha án aıtatyn. Bizdiń kóbi­miz Almatynyń irgesindegi aýyldarda páter jaldap turýshy edik. Sonda ánge eltigen kórshiler de bizben qosa tań atyratyn. Tipti orystardyń ózi: «Boje moı, kakoı golos!» – dep basyn shaıqap turý­shy edi. Ol elimizdiń barlyq túkpirin aralady. Muhıttyń, Ke­nenniń ánderin jas kezinen unatyp aıtatyn. Ol ánge she­kara qoıyp jiktegendi unat­paıtyn. Tek «Qanattaldyny» ǵana suratyp aıtýshy edi.

«Jalyn» baspasy ashylysymen onyń dırektory, aqyn, ózi de seri kóńildi ánshi marqum Qabdikárim Ydyrysov Jáni­bekti óner bólimine qyzmetke aldy. Bul ol úshin úlken oljaly ári parasat kezeńi boldy. Buryn ádebıet pen má­de­nıet salasyndaǵy «tek qana klassık­­termen aralasatyn» Jánibek endi sol maı­dan­nyń bar tolqynymen qoıyndasa júr­di. Baspanyń taqyryptyq jospary,­ qoljazbany redaksııalaý, avtormen jumys isteý, oqyr­manmen baılanys jasaý ispetti máseleler Jar­­qyn Shákárimov ekeýine tapsyryldy. Jánibektiń usynysymen «О́nerdegi ómir» atty jańa kitap serııasy dúnıege keldi. Ol serııa keıinnen qalyń kópshiliktiń iz­dep júrip oqıtyn basylymyna aınaldy. Maǵan qoıarda qoımaı júrip uly akter Qalıbek Qýanyshbaev týraly kitap ja­zýǵa kóndirdi. Josparǵa da tez kirgizdi. En­di qolǵa qalam alýdan basqa amal qal­map edi. Biraq bul tapsyrmanyń meniń ómi­rime úlken betburys ákeletinin ol da, men de ańǵarmasaq kerek. Sol tusta ashqan ar­hıv­tiń esigin áli jaba almaı júrmin... Onyń da ózindik paıdasy men zııany bar. 

Án tarıhyn zertteıtin ǵalymdar men zııaly qaýym myna pikirime qarsy kele almas dep oılaımyn. Mysaly, «Áset pen Kempirbaıdyń qoshtasýy» buryn aıtyl­maıtyn. Manarbek oryndaǵan úlgini us­tana otyryp, búgingi dárejege jetkize jetil­dirgen de Jánibektiń ózi bolatyn. «Qaıran jastyqtyń» sózin de óńdegen ózi. Ony án mátinindegi «gúl dáýren» degen tirkesten-aq baıqaýǵa bolady. Ol án­der­diń qalyń jurtshylyq arasyndaǵy áseriniń kúshtiligi sondaı, túrli basylymdarda Jánibektiń sahnaǵa oralýyn talap et­ken maqalalar jarııalana bastady. Sol tusta Abaıdyń «О́lsem ornym qara jer syz bolmaı ma» atty óleńine laıyqty maqam tapty, óziniń áıgili «Tolǵaýyn» jaz­dy. Biraq ta bul ánder sahnaǵa jeti-segiz jyldan soń baryp shyqty. 

Jánibektiń ónerdegi ekinshi ómiri jet­pisinshi jyldardyń aıaǵynda «Án domby­ramen» bastaldy. Oǵan sebepker adam Abaı eliniń ónerin qaıta túletýge janyn sala eńbek sińirgen aǵamyz Meırambek Jan­bolatov edi. Qara kúzde jeńgemiz Úmit ekeýi Almatydaǵy «Alataý» demalys úıine kele qaldy. Meırash aǵa meni «Bilim jáne eńbek» jýrnalyna izdep kelip, Jáni­bek ekeýmizdi qonaqqa shaqyryp, óziniń azdap buıymtaıy da barlyǵyn eskertti. Án shyǵarypty. Soǵan endi tek qana meniń sóz jazýym kerek eken. О́ıt­keni ánniń aty – «Arqa». Orda taýy­nan shyǵa kelgendegi aldyńnan aıqara ashy­latyn Shyńǵystaýdy kórgendegi ǵajaıyp sezim áseri beınelenýi tıis. Ony menen basqa aqyn túsinbeıdi eken. Jánibekpen sóılestirdim, kórshi ból­medegi Nesipbekpen tanystyrdym. Ony boıyna onsha toǵytpady. Eki-úsh kún áýre­lenip edim, eshteńe shyqpady. Aqyry Jáni­bekke qaıta telefon shalyp, Ne­sipbekti birge ala barýǵa kóndirdim. Olar birge barýǵa ýaǵdalasty. Erteńinde demalys úıine barsam, Meırash aǵanyń me­niń sálemimdi alýǵa murshasy kelmeı qalypty, eki kózi Nesipbektiń qalamynyń ushynda, al Jánibek bolsa ekeýine kezek-ke­zek tóne túsip, dombyrany shertip otyr. Úsheýi meni adam qataryna qosar túri joq. Birden túsindim. «Ahaý, Arqanyń» sózi tamasha shyǵyp, endi kelesi ánniń sózine kóshipti. Neǵylasyń, sol kúni «Án-dombyranyń» sózi ómirge keldi. Nesipbek býyr­qanǵan baqsyǵa uqsap shamyrqana oty­ryp taǵy bir eki ánge sóz jazdy. Biraq ta «Án-dombyranyń» áserine qaıdan jetsin! Árıne, án de, ánniń sózi de keıinnen shyńdaldy. Rıza bolǵan Meı­rash aǵa: «Aqynym da, ánshim de bir jer­den tabyldy», – dep qatty qýandy. Budan keıin de áli baǵy ashylmaǵan «Aq besik», «Toǵjannyń zary» sııaqty taǵy da basqa ánder qanat qaqty. Jánibek «Án-domby­rany» eki-úsh jyldaı «baptady». Sodan keıin baryp sahnaǵa shyǵardy.

Bul Jánibekti ánge bet burǵyzǵan alǵashqy úmit ushqyny edi.

Mine, sol tusta Jánibektiń basyna biraz jyl boıy úıirilgen bultty Arqanyń samal jelindeı bolyp Almatyǵa kó­ship kele kalǵan Aqseleý Seıdimbek je­ńil de jebeýshi kóńil qolymenen jıy­­­rylǵan jibek shymyldyqtaı etip ysy­ryp jiberdi. Tártibi asa qatal «Sosıalıs­tik Qazaqstan» gazetiniń máde­nıet bóliminiń meńgerýshisiniń bólmesi tań­ǵy toǵyzdan keshki altyǵa deıin dom­byranyń kúmbirinen, keshki altydan bastap túngi on ekige deıin «bıs» pen «pastyń» kúbirinen arylmaıtyn. Dánesh, Mádenıet, Shámil, Symataı, Qaı­rat, Jánibek sııaqty sańlaqtardyń ónerin sol bólmeden qyzyqtaıtynbyz. Sol eki «maıdannyń» ishinde Jánibek pen Nesipbek júrdi. Aqyry kúnderdiń bir kúninde tosyn tolǵanys bastaldy. Aqańnyń eki inisinen maza ketti. Bul sapyrylys eki-úsh aıǵa sozyldy. Sonyń nátıjesinde «Dáýren-aı» týdy. Onyń ár sózin Aqań marjan tizgendeı irik­tedi. Ánniń yrǵaǵy da kún ótken saıyn­ jańa qaǵysqa aýysty. Eki inisiniń silik­pesin shyǵaryp baryp Aqań da tolas tapty. Joq, tynys aldy. Araǵa apta ót­peı jatyp janyǵý qaıta bastaldy. Endi burynǵydan da tereńdep, «Sary­jaılaýǵa» kiristi. Munyń ár sózi talqyǵa tústi, ózgertildi, qaıtadan qal­pyna keltirildi. Áýeni de birese sozylyp, birese yrǵaǵy aýysyp otyrdy. Aqań Jánibektiń daýys múmkindiginiń barlyq shegi men boıaýyn emin-erkin synap-aq baqty. Ol da janyp tústi. Ánniń astarly maǵynasyn, emeýrinin, shyrqaý shegin, tynys mólsherin ár joly jańa ár qosyp aıtýmen boldy. Keıde kúıdiń qaǵysyn qosty. Sol tásil Aqańa óz­geshe bir oı saldy ma, kim bilsin bir kúni: «Eı, Jánibek! Mynany tyńdashy. Alla-aı, sumdyq qoı, myna dalanyń kókjaldary», – dep bir áýendi dombyrada tarta jóneldi. Shyndyǵynda da sóılep tur! Maǵynasy jaǵynan «Dáýren-aı» men «Sarjaılaýdyń» zańdy jalǵasy ári qorytyndysy. Aqań emeksitip qoıdy da, keremetin keıin kóresińder degen emeýrin tanytyp, Jánibekti úıine alyp ket­ti. Biraz ýaqyt álgi salbýryn saıabyr tart­ty. Úıde de, túzde de Jánibek álgi áýen­di dombyraǵa salyp, qaıtalaı berdi. Bir kúni orta daýyspen maǵan aıtyp berdi de, túsinik bermeı jaltara jaýap qatty. Men tańdanǵanymnan dybysym shyqpaı qaldy. Sodan Aqańnyń bólmesine baryp, «daıyndyqtaryn» kórip otyr edim, sátin salyp Mádenıet Eshekeev aǵamyz kele qalmasy bar ma. Aqań men Jánibek qarǵa aýnaǵan túlkideı qulpyryp ketti. Jumysty ysyryp tastap, Mádenıetke án aıtqyzdy. Ol kisi jer men jaǵdaı tańdamaıdy. Tyńdaýshyǵa da qaramaıdy. Ándi óziniń kóńil rahaty úshin aıtatyn sııaqty. Biraq Aqseleý men Jánibek ekeýi qosyla qolpashtasa, qara tas ta jibıdi emes pe?! Áı bir sýsyndy da, aıyzdy da qandyrdy. Sodan keıin kezek Jánibekte degendeı Aqań ıshara bildirdi. Áýeli «Dáýren-aı», sodan keıin «Saryarqa» aıtyl­dy. «Sózi – meniki, áni – Aqańdiki» dep eki kózi jypylyqtap Nesipbek otyr. Mádenıet aǵamyz da tebirenip: «Meniń de daýysyma keledi eken. Sózin jazyp bershi» – dep qaldy. Bir kezde Jánibek erek­she ekpin alyp, dombyranyń únin barynsha tógildirip kelip, «Aaaaaaaı... Kúldir-kúldir kisinetip...» – dep ańyratyp qoıa bergeni... Bizdi qoıshy, Mádenıettiń ózi eseńgiregendeı kúı keshken tárizdi kórindi maǵan. Ondaı sezimdi men qaıtyp basymnan keshkenim joq. Aqtanberdiniń «Tolǵaýyn» alǵash ret tyńdaǵan adamnyń barlyǵy da sondaı kúı keshetini anyq. 

Mine, sol kúnnen bastap Jánibektiń baǵy órledi, aldy ashyldy, taǵdyr tos­pasy buzyldy. О́ziniń ekinshi tynysy ashylǵanyn sezgen Jánibek endi el aralap, boıyndaǵy baryn halqynyń júregine jetkizýge ańsary aýdy. О́zi de kemel­denip, anaý-mynaý arandatýǵa ońaı­shylyqpen aldyrmaıtyndaı, jalynan tistetpeıtindeı kúsh-qýat pen «kúres tájirıbesin» jınaqtap alyp edi. Onyń ústine 1979 jyldan bastap óziniń ustazy Júsipbek Elebekovtiń án klasyna dáris berýi ony burynǵydan da shıratty. Shákirtterin de úıretti, ózi de úırendi. О́mir men óner dúnıesinen tel tálim aldy. Minezi de jaıdarlanyp, boıy da, oıy da baısal tartyp, ysylyp sala berdi.

1982 jyly kúz aıynda telejýrnalıst Seıilǵazy Ábdikárim habarlasyp,­ sońynan arnaıy jumysqa kelip: «Jáni­bek ekeýiń án týraly turaqty habar júrgiz­seńder» – degen tilek bildirdi. Jánibek te qarsy bolmady. Bul Jánibektiń de, onyń dostarynyń da, muqym halyqtyń da kópten kútken ańsary bolatyn. Onyń bolashaq taǵdyryn da sheship bere­tin. Sondyqtan da, jurt moıyndaı qoı­maǵan menen góri, sheshen de kóregen suń­ǵyla ǵulama Aqseleý aǵamyz buǵan áb­den laıyq edi. Ekeýmizdiń tilegimizge Aqań da kelise ketti. Habar jeltoqsan aıynda «Abaı ánderi» degen atpen túsi­rildi. Birinshi kórsetilimnen soń-aq­ Jáni­bektiń ataǵy jerdi jara kókke kóte­rildi. О́zin bylaı qoıǵanda, onyń shákirt­teri dúnıeni sharlaı bastady. Ánshilikpen qosa qalamgerlik ónerin de qatar ustady. Keıde ol ánnen góri sóz ónerin joǵary ustaıtyndaı seziletin. 86-jylǵy oqıǵanyń sumdyqtaryn kór­kem shyǵarmaǵa aınaldyrýdy armandaıtyn. Adamdardy qapqa salyp, aýzyn býyp, jardan laqtyryp jatqan oqıǵany «Ǵashyqtyń tili» atty hıkaıatynyń basty keıip­keri Shýaqtyń túsi retinde sýrettep jazdy. Sondaı-aq «Molaǵa bastaǵan jol» atty aıaqtalmaı qalǵan shyǵarmasyndaǵy saksafonshy jigittiń de taǵdyry dekabrmen ushtasýshy edi. Amal qansha, ol maqsatyna jete almady.

Keıipkeriniń emes, odan buryn óziniń ómir joly molaǵa baryp tireldi.

3.

Ol óziniń eń sheshýshi jáne uly kon­­ser­tin qoıa almaı, sońǵy shyrqaý ánin aı­ta almaı, aǵyny qatty ekpinin basa almaı ómirden aǵyp óte shyqty. «Jalǵyz shyqpa saparǵa, ókinishte qalarsyń», – dep ózi ózgelerge eskertý jasaı otyryp, sol ósıetine ózi moıynsunbady. Saparǵa jalǵyz shyqty. О́kinip te úlgermedi. Biraq ózgelerdi óksitip ketti.

Jánibek Kármenovtiń «Aıaqtalmaǵan kúı» degen áńgimesi bar edi. О́ziniń de kúıi aıaqtalmaı qaldy. 1992 jyly 22 maý­sym kúni keshki saǵat bes jarymnyń mól­­sherinde Almaty-Qapshaǵaı kú­re­ jolynyń qyryq toǵyzynshy shaqyry­myn­da jol apatynan qaza tapty. Ol da bir Allanyń jazýy shyǵar.

Jánibektiń táni Almatydaǵy Keńsaı zıratyna jerlendi. Artynda daýysy men úsh tomdyq kórkem sózi jáne úsh balasy men jary, eli qaldy.

Tursyn JURTBAI