Qarýsyzdaný – halyqaralyq qaýipsizdiktiń basty tetigi

2011 jyl qarýsyzdaný men taratpaýdyń ja­handyq úderisine sezinerlikteı úles qosty. Alaı­da úmittendiretin úrdister jaǵdaıynda soń­ǵy 16 jylda Qarýsyzdaný jónindegi konfe­ren­sııa­nyń sýbstantıvti jumysynyń joqtyǵy alań­datady. Osy bedeldi forým qarýsyzdaný úde­risiniń kósh basynda júrýge tıis dep esepteımiz.

Biz Qarýsyzdaný jónindegi konferensııany halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdyń bas­ty tetikterin talqylaýdyń jalǵyz jáne balamasyz kópjaqty alańy retinde qarastyra­ty­nymyzdy qýattaǵym keledi. Atalǵan fo­rým­nyń joǵary áleýeti baryna jáne onyń qa­rýsyzdaný úderisine mańyzdy úles qosaty­nyna senimdimin.

Biz Konferensııa jumysyn tıisti saıası jaǵdaıdyń qurylýyna deıin toqtatýmen ke­lis­peımiz. Qarýsyzdaný jónindegi konferensııa osydan da kúrdeli halyqaralyq saıası jaǵ­daıda qurylyp, sátti qyzmet atqarǵanyn aıta ketkim keledi.

Konferensııanyń sýbstantıvti jumysyn bastaý úshin tek qana saıası erik qajet ekenine nyq senemiz. Qazaqstan Konferensııanyń qa­ty­sýshy memleketteri alaýyzdyqtaryn eńse­rip, kún tártibiniń jumysyna kirisedi degen úmitte. Biz qurmetti Konferensııa Bas hatshy­sy­nyń Qarýsyzdaný jónindegi konferen­sııa­nyń jumysyn jandandyrý, sonymen qatar, qalyptasqan tyǵyryqtan shyǵý jolyn izdeý maqsatyndaǵy Kórnekti qaıratkerler tobyn qurý úshin joǵary deńgeıdegi arnaıy kezdesý uıymdastyrý usynysyn qoldaımyz.

Osyǵan qosa, rásimderdiń ózgerýi men Qa­rý­syzdaný jónindegi konferensııanyń júıe­lik reformalary – bul panaseıa emes dep sanaımyz. Biz másele basqa arnada jatyr dep esepteıtin delegasııalar kózqarasyna ortaq­tasamyz.

Konferensııa jumysyndaǵy ilgerileýdiń joq­tyǵy jalpy jahandyq qarýsyzdaný úde­risindegi jaǵdaıdyń beınesi bolyp tabylady. Memleketter ulttyq jáne jahandyq qaýip­siz­dikti qam­tamasyz etý máselelerinde ózderiniń joldaryn usta­na­dy jáne qaı­shy­lyqtar se­bepterin Qarýsyzdaný jó­nindegi konferensııa jumysynyń reglamentinde izdeý qajettiligi joq. Qarýsyzdaný jónindegi konferensııa sheńberinde qabyldanǵan konsensýs qaǵıdasy ádiletti jáne barlyq qatysýshylardyń múd­de­lerin eskeretin úılestirilgen qujattar ja­saýǵa múmkindik beredi.

Sonymen, konsensýs qaǵıdasyn Konferensııa ju­my­syn bloktaý úshin paıdalanǵan óreskel dep esep­teımiz. Ulttyq múddelerdi konstrýktıvti talqylaý men ózara tıimdi sheshimderdi izdeý barysynda qorǵaý qajet degen túsinikke negizdelemiz. Qarýsyzdaný ba­ǵytyndaǵy jedel naqty qadamdardy qabyldaý bizdiń ortaq múddemizge saı keledi.

Sonymen qatar, jeke máselelerdi Konferensııa­nyń sheńberinen tys shyǵarýdy jónsiz dep esep­te­meımiz. Memleketterdiń qarýsyzdanýy jaǵynan basty memleketterdiń qatysýynsyz balamaly talqylaý alańdaryn qurý, qabyldanǵan qujattardyń ámbebap jáne tıimdi jumys istemeýine alyp keledi.

Qazaqstan Qarýsyzdaný jónindegi konferensııa­nyń jumysynda kelesi tórt mańyzdy máseleni teń shamada basymdy dep sanaıdy: ıadrolyq qarýsyzdaný, Ydyratqysh materıaldar óndirisine tyıym salý týraly shartqa qol qoıý, qaýipsizdiktiń jaǵymsyz kepil­dik­terin berý jáne ǵaryshta jantalasa qarýlanýdy boldyrmaý. Olardyń árqaısysy mańyzdy jáne ujymdyq sheshimdi qajet etedi. Jáne biz olar boıynsha ju­mys­ty bir mezgildik jáne shuǵyl bastaýdy qoldaımyz.

Búgin Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shart (IаQTSh) irgetasy bolyp tabylatyn jahandyq qarý­syz­daný úderisindegi stagnasııany eńserý asa ma­ńyzdy. Biz IаQTSh sheńberinen tys qyzmet etetin nemese Sharttan shyǵý aldynda turǵan memleketterge qar­sy áreket etýdiń naqty tetikterin jasaýymyz qajet dep esepteımiz. Onyń múshelerimen úsh irgeli jasaý­shynyń – qarýsyzdanýdyń, taratpaýdyń jáne atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalanýdyń – tu­tastyǵynda kórinis tapqan mindettemelerin shartsyz oryndaýyna qol jetkizý qajet.

Prezıdent Nursultan Nazarbaev 2011 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 66-shy sessııasy barysynda ıadrolyq derjavalarǵa qazirgi kezdegi bolmysty eskere otyryp alǵa tartylǵan ıadrolyq qarýsyzdaný men taratpaý salasyndaǵy birqatar usynysymen shyqqan.

Qazaqstan basshysy BUU aıasynda barlyq mem­le­ket­terdiń ıadrosyz álem ıdealdaryna birtindep ilge­ri­leý boıynsha Iаdrosyz álemniń jalpy deklarasııasyn qabyldaý týraly máseleni talqylaýdy bastaýdy usyndy. Bul Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý jónindegi konvensııany qabyldaý baǵytyndaǵy alǵashqy mańyzdy qadam bolar edi.

Keıbir asa yqpaldy memleketterdiń osy ýaqytqa deıin Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý jónindegi shartqa (IаSJTSSh) qol qoıý men ony ratıfıkasııalaýdan qalys qalýy ókinish týyndatady. Istiń osyndaı jaǵdaıy teorııalyq turǵydan ıadrolyq der­javalarǵa ıadrolyq qarýdy synaýdy jalǵastyrýǵa, al ony shyǵarý aldynda turǵan memleketterge ózderiniń raketalyq-ıadrolyq baǵdarlamalary boıynsha jumys­ty jazasyz jalǵastyrýǵa tyıym salmaıdy.

Biz AQSh Ákimshiliginiń atalǵan Shartty AQSh Senatynda ratıfıkasııalaý nıetin qoldaımyz jáne osy úderis tym uzaqqa sozylmaıdy degen úmittemiz. Osy ma­ńyzdy halyqaralyq qujatty ratıfıkasııalamaǵan bar­lyq memleketterdi osy úderisti shapshańdatýǵa shaqyramyz.

Qazaqstan bastamasyna sáıkes BUU Bas Assam­bleıa­sy 2009 jylǵy jeltoqsanda qabyldaǵan 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń ha­lyqaralyq kúni dep jarııalaý týraly qarar IаSJTSSh maqsattaryna tolyqtaı sáıkes keledi.

2011 jyly Qazaqstannyń qatysýymen antı­ıadro­lyq baǵyttaǵy birqatar iri halyqaralyq is-sharalar ótkizildi. Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúnine jáne Semeı polıgonynyń jaby­lýy­nyń 20 jyldyǵyna oraı, byltyrǵy jylǵy qazan­da Astana men Semeı qalalarynda uıymdastyrylǵan Iаdrosyz álem forýmyn erekshe aıta ketkim keledi.

Aımaq boıynsha kórshilerimen Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurǵan memleket retinde Qazaqstan ıadrolyq derjavalarmen ıadrolyq qarýǵa ıe emes memleketterge qaýipsizdik kepildikterin berý boıynsha halyqaralyq zańdyq kepildik mindetteıtin qujatty jasaýǵa shaqyrady. Sonymen qatar, aımaq memleketteriniń Semeı shartynyń ınstıtýttaný úde­ri­sin aıaqtaýǵa eriktiligin jáne aımaq qatysýshylaryna jaǵymsyz kepildikter týraly hattamaǵa qol qoıý maq­satynda «úlken ıadrolyq bestik» memleketterimen konstrýktıvti suhbat bastaýǵa daıyndyǵyn aıta ketkim keledi.

IYU SIMK Astana deklarasııasynda Uıymǵa múshe memleketter ıadrolyq qarýsyzdaný men taratpaýdyń barlyq aspektilerindegi progress halyqaralyq beıbitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaıtý úshin negiz bolyp tabylatynyna sene otyryp, 2012 jylǵy Konferensııa ıdeıasyn qoldaǵan-tyn. Astanalyq IYU SIMK-niń jeke qarary Taıaý Shyǵysta ıadrosyz aımaq qurýǵa arnalǵan. 2012 jylǵy Konferensııany shaqyrýǵa járdemdesý Qazaqstannyń 2011-2012 jyly Islam Yntymaqtastyq Uıymy Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesinde (IYU SIMK) tóraǵalyǵynyń basymdyqtar qataryna kiredi.

Beıbit atomǵa teń qoljetimdilik qaǵıdasyn ustana otyryp, Qazaqstan byltyrǵy jylǵy shildede óziniń aýmaǵynda MAGATE-niń Halyqaralyq tómen baıytylǵan ýran bankin ornalastyrýǵa ótinishin joldaǵan. Biz MAGATE aıasynda tómen baıytylǵan ýrannyń qosymsha rezervterin qurý, Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shartqa árbir múshe memlekettiń MAGATE-niń talaptaryn tolyqtaı oryndaý jaǵdaıynda beıbit ıadrolyq áreketterin damytý úshin ıadrolyq otynǵa kepildendirilgen qoljetimdiligin quratyndyǵyna senimdimiz.