О́ZARA TÚSINISTIK — О́ZEKTES MAQSATTAR BASTAÝY

Joǵary deńgeıdegi segment degenniń maǵynasy barlyq elder­diń ókilderi qatysqan sezd degenge keledi. Shynynda da osy kúni Jenevadaǵy Ulttar saraıyna BUU-ǵa múshe barlyq elderdiń ókilderi jınaldy. Barlyq násildiń júz­degen tilde sóıleıtin ókilderi keń saraıdyń ishin túrlendirip jiberdi. 13 sessııanyń joǵary deńgeıdegi segmenti buryn BUU-nyń Bas as­sambleıasy ótip kelgen úlken má­jilis zalynda uıymdastyryldy. Aıta keterligi, BUU-nyń shtab páteri Nıý-Iorkke kóshkenge deıin osy ǵımaratta bolǵan. Qanat Saýdabaev sessııanyń ju­mysy bastalǵanǵa deıin BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi Joǵar­ǵy komıssary Navanetem Pıllaı hanymmen kezdesti. Elimizdiń Mem­le­kettik hatshysy – Syrtqy ister mı­nıstri Qanat Saýdabaevty jaı­da­ry júzben qarsy alǵan Na­va­netem Pıl­laı – Ońtústik Af­rı­ka Respýb­lıkasynyń ókili. Ol uzaq jyldar boıy osy el Joǵarǵy so­tynyń, Rýanda halyqaralyq qyl­mystyq ister trıbýnalynyń tór­aıymy sııaqty qyzmetterdi aby­roı­men atqarǵan bilikti zańger sana­tynan eken. Qazirgi qyzmetine 2008 jyldyń shilde aıynan kiris­ken kórinedi. Osy jerde Adam quqyqtary jó­nindegi keńestiń ózi týraly da aıta keteıik. Ol BUU Bas Assam­bleıasynyń kómekshi organy retinde qurylǵan. Qazirgi keńes 2006 jyl­dyń 15 naýryzynan bastap jumys isteıdi. Buǵan deıingi osy mindetti atqarǵan attas organ ásire saıası­la­nyp ketýi jáne qaralatyn máse­lelerge ádiletti kózqaras tanyta almaǵany úshin taratylypty. Jal­py, atalǵan keńes adam quqyq­ta­ry­nyń máseleleri jónindegi taqy­ryptyq máselelerdi talqylaıtyn forým bolyp tabylady. Ol BUU Bas Assambleıasyna adam quqyq­taryna qatysty máseleler boıyn­sha halyqaralyq quqyqty damytýǵa baılanysty usynystar jasaıdy. Keńes óziniń otyrystaryna jyl boıy jınalyp turady. Qazir onyń quramyna 47 múshe memlekettiń ókil­deri engizilgen. Músheleri Bas Assambleıada jasyryn daýyspen saılanady. Aımaqtyq toptarǵa oryndar myna tártippen bólingen: Afrıka elderine – 13, Azııa mem­leketterine – 13, Shyǵys Eýropa memleketter tobyna – 6, Latyn Ame­rıkasy men Karıb basseınin­degi elderge – 8, Batys Eýropa jáne basqa memleketterge 7 oryn. Keńeske músheler úsh jyl­dyq merzimge saılanady. Bas Assambleıa óziniń úshten eki daýsymen adam quqyn júıeli túrde buzǵan keıbir elderdi múshelikten shyǵaryp tastaı alady. Osy organnyń 2012-2015 jyl­dar aralyǵyndaǵy músheligine ótýge Qazaqstan da óziniń kandıda­tý­rasyn usynyp qoıǵan. Oǵan daýys berý BUU Bas Assambleıasynyń 2012 jyldyń mamyr aıyndaǵy 66 sessııasynda bolady. Keńestiń atqarýshy organy N.Pıllaı basqaryp otyrǵan Jo­ǵar­ǵy komıssardyń basqarmasy dep atalady. Onyń shtab-páteri Jene­vada, al odan basqa 20-dan artyq elde ókildikteri ashylǵan. Sonyń ishinde 8 elde ókildik, 9 elde aı­maq­tyq keńse, 2 elde ózin ózi bas­qa­ra­tyn ókildik jáne 1 elde baıla­nys­tar bıýrosy ornalasqan. Bizge eń jaqyn aımaqtyq keńse Bishkek qalasynda. Joǵarǵy komıssar N.Pıllaı men Qazaqstannyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Q.Saýdabaevtyń kezdesýi birtalaı ýaqytqa sozyldy. Onda aldymen Qanat Saýdabaev elimizde adam quqyqtaryn saqtaý men nyǵaıtý baǵytynda atqarylyp jatqan ju­mystar týraly aıtyp berdi. Sonyń ishinde, 2012 jylǵa deıin qabyl­danǵan jumys jospary bar ekenin, onyń halyqaralyq qoǵamdastyqpen yntymaqtastyqta belsendi túrde oryndalyp jatqanyn jetkizdi. Odan ári adam quqy baǵytyndaǵy barlyq halyqaralyq konven­sııa­lardyń Qazaqstanda qabyldanyp, iske asyrylý ústinde ekeni aı­tyldy. “Qazir osy konvensııalarǵa baılanysty qabyldanǵan qosymsha hattamalarǵa da engeli otyrmyz”, dedi ol. Sondaı-aq Qazaqstannyń ústimizdegi jyldyń aqpan aıynyń basynda BUU-da adam quqyqtary jónindegi ámbebap kezeńdik qa­ralymynan abyroımen ótkendigi jáne byltyr osy máselemen eli­mizge kelgen onyń arnaýly eki ókili qabyldanǵany qaperge salyndy. EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy retinde Qanat Saýdabaev  Qazaqstan onyń úsh sebetiniń de jumystary qa­tar júrgiziletindigin, sonyń ishinde adam quqyqtarynyń saq­talýy men nyǵaıýyna úlken kóńil bólinetindigin aıta kelip, sonyń bir aıǵaǵy retinde bıylǵy jazda As­tanada ótkiziletin tózimdilik jáne kemsitýge jol bermeý máselelerin qarastyratyn konferensııanyń bolatyndyǵyn jetkizdi jáne onyń jumysyna N.Pıllaı hanymdy resmı túrde shaqyrdy. Bul shaqyrý rızashylyqpen qabyl alyndy. N.Pıllaı hanym óz kezeginde Qazaqstannyń adam quqyqtaryn saqtaý men nyǵaıtý baǵytyndaǵy jumystaryn qoldaıtyndyǵyn jáne oǵan oń baǵa beretindigin bil­dire kelip, elimizge Joǵarǵy komıs­sardyń basqarmasyna qarjylaı kómekteskeni úshin rızashylyǵyn jetkizdi. “Bizdiń aldaǵy eki jylǵa arnaǵan jumys josparymyzdaǵy ne­gizgi taqyryp kemsitýge jol ber­meýge jáne dinı tózimsizdikpen kú­reske baǵyttalyp otyr. Bul ju­mys­tarymyz Qazaqstannyń maqsa­tymen ózektes bolǵanyna biz qýa­nyshtymyz”, dedi Joǵarǵy komıs­sar sóziniń qorytyndysynda. Osydan keıin 13 sessııanyń jo­ǵary deńgeıdegi segmentiniń ju­my­sy bas­taldy. Onda Qanat Saýdabaev úshin­shi bolyp sóz sóıledi. Ol óziniń só­zin jýyrda bolǵan tabıǵat apaty­nan zardap shekken Chılı hal­qy men úkimetine kóńil aıtýdan bastady. О́ziniń qurylǵan kúninen bas­tap, dedi odan ári Q.Saýdabaev BUU Adam quqyqtaryn qorǵaý jónindegi keńesi alǵa qoıǵan maqsatyn tıimdi túrde atqaryp kele jatyr. Son­dyqtan da Qazaqstan bul qurylym­men tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa múddeli jáne BUU Joǵarǵy ko­mıssarynyń adam quqy jónindegi basqarma­sy­nyń róli nyǵaıa tús­kenin qalaıdy. Biz atalǵan keńestiń kelisimdi organdarymen, Bishkektegi aımaqtyq keńsesimen tyǵyz yn­ty­maqtastyq or­natýǵa umtyla tú­sýdemiz. Basqar­ma­nyń bıýdjetine qosatyn erikti jarnamyzdy budan ári de tóleýdi jalǵastyramyz. Bul Qazaqstannyń eldi odan ári de­mokratııalandyrýǵa jáne adam bostandyǵy men quqyn qorǵaýdy qamtamasyz etýge umtyl­ǵan tal­pynysynyń ajyramas bóligi bolyp tabylady. Odan ári Q.Saýdabaev elimizdegi demokratııany damytý, zańdardyń ústemdigi, adamnyń bostandyǵy men quqyn qorǵaý baǵytynda atqary­lyp jatqan jumystar jóninde baıandady. Sonyń ishinde Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń  bıyl­ǵy Joldaýynda eldegi quqyq qor­ǵaý, sot júıesin halyqaralyq stan­darttarǵa saı jetildirý jumysta­ryna baǵyttalǵan quqyqtyq refor­manyń júrgizilýi, halyqaralyq qylmysqa qarsy baǵyttalǵan sharalar jasalýy týraly nusqaýlar berilgenin aıta kelip, osy jáne basqa sharalar bizdiń adam quqy salasyndaǵy 2009-2012 jyldarǵa arnalǵan Ulttyq is-áreket jospa­rymyzda jáne 2010-2012 jyldarǵa arnalǵan Qu­qyq­tyq saıa­sa­ty­myz­dyń tu­jyrym­da­masynda kórinis tapqanyn atap kórsetti. Odan ári osy salada iske asqan jumys­tardy da sanamalap berdi. Sonyń ishinde kóptegen zańdardyń jetildiril­gendigi, gen­derlik teńdikke degen umtylystyń jemisteri, balalar men jasóspi­rimder quqyn qorǵaý máseleleriniń jandandyrylǵan­dyǵy atalyp ótti. Sonymen qatar, “Bosqyndar týraly” arnaıy zań qabyldanyp, olar­dyń quqyn halyqaralyq ta­laptarǵa sáıkes qorǵaý belgilengeni kóldeneń tartyldy. Odan ári Qa­nat Saýdabaev BAQ, azamattyq qo­ǵam ınstıtýttaryn damytý sala­laryn­daǵy oń ózgeristerdi de ataı ketti. Jaqyn ýaqyttaǵy jospary­myzda Ombýdsmen ınstıtýtyn Pa­rıj qaǵıdattaryna sáıkes je­til­dirý de josparymyzda bar, dedi. Odan ári álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń saldary adam quqy­nyń buzylýyna da áser etetinin aıta kelip, bul baǵytta Qazaq­stannyń osynaý náýbetke tótep berip, adamdy áleýmettik qorǵaýda, onyń bostandyǵy men quqyn saqtaýda úlken tabystarǵa jetip  kele  jatqanyn tilge tıek etti. 2009 jyly daǵdarysty eńserýge arna­l­ǵan baǵdarlamany iske asyrý barysynda jumyssyzdyq deńgeıi 6,3 paıyzǵa tómendetilip, 400 myń oryndyq jańa jumys oryndary ashyldy. Sonyń ishinde áıelder bastamasyn qoldaý úshin olardyń bıznesine arnaıy shaǵyn nesıeler bólý jumysy qolǵa alyndy. Zeınet­aqy­nyń bazalyq kólemi 25 paıyzǵa ul­ǵaıtyldy, al memle­ket­tik áleýmet­tik járdemaqy kólemi 14 paıyzǵa artty. Osynyń bári ómir súrý sa­lasynda adam quqy men bos­tan­dyǵynyń buzylmaýyn qamta­ma­syz etken sharalar boldy, dedi sheshen. Q.Saýdabaev kelesi kezekte Qa­zaqstannyń adam quqy men bostan­dyǵy máselelerindegi halyqaralyq qoǵamdastyqpen yntymaqtastyǵy týraly aıtty. Sonyń ishinde ústi­mizdegi jyldyń aqpan aıynda BUU-nyń Adam quqyqtary jó­nindegi keńesinde elimizdiń ámbebap kezeńdik qaralymnan ótkendigi kóldeneń tartylyp, Qazaqstannyń odan ári de osy qurylym talap­ta­ryn múltiksiz oryndaýǵa umtyla­tyn­dyǵy jetkizildi.  Osy oraıda byltyr biz BUU-nyń zorlyq-zom­bylyq jónindegi jáne ulttyq az­shylyqtar týraly arnaýly ókilderi M.Novak pen Geı Mak Dýgaldy qabyldaǵan edik.  Al bıylǵy sáýir aıynda turǵyn úımen qamtylý máseleleri jónindegi arnaýly ókil Rahel Rolnıkti qabyldap, barlyq qajetti múmkinshilikterdi jasaıtyn bolamyz. Osynyń bári bizdiń Adam quqyqtary jónindegi keńestiń jumystaryn qoldaıtyndyǵymyzdy jáne oǵan qolymyzdan kelgen jaǵdaıymyzdy jasaıtyn­dyǵy­myz­dy kórsetke kerek, dedi mınıstr. Q.Saýdabaev EQYU-nyń Is ba­syndaǵy tóraǵasy retinde Uıym­nyń osy baǵyttaǵy atqaryp jatqan jumystaryna da toqtala ketti. Sonyń ishinde bıylǵy jyldyń 29-30 maýsymynda Astanada Tózimdilik jáne kemsitýge jol bermeý jónin­degi konferensııanyń ótetindigin aýyzǵa aldy. Bul shara da adam quqy men bostandyǵyn saqtaýǵa ózindik úles qosar degen úmittemiz. Qazaq­stan EQYU áleýetin osy máselede tolyǵymen qoldanýǵa tyrysatyn bolady. Osy oraıda Prezıdent N.Nazarbaev 2010 jyly EQYU-ǵa múshe elder Memleket basshyla­ry­nyń sammıtin ótkizý týraly bastama kóterip otyr. Onda adam quqy men bos­tandyǵy máse­lesi aldyńǵy ke­zekte qaralatyny sózsiz.  Bul sha­ra­ny qazirdiń ózinde Fran­sııa, Ita­lııa, Ispanııa, Vatı­kan, Túrkııa, Rýmynııa, Reseı jáne TMD-nyń bas­qa da elderi qoldap otyr, dedi Qa­nat Bekmyrzauly. Jáne de suh­battasyn Qazaqstan­nyń adam qu­qyq­tary men bostan­dy­ǵyn qoldaý men qorǵaý másele­sinde únemi aldyńǵy qatardan tabylatyndyǵyna sendirdi. Qazaqstannyń Memlekettik hat­shysy – Syrtqy ister mınıstriniń sózi úlken yjdahatpen tyńdaldy. Biz­diń janymyzdaǵy sheteldik jýr­nalıster de onyń negizgi tezısterin ózderine jazyp otyrǵandarynyń kýási boldyq. Joǵary deńgeıdegi segment jumysynan shyqqan soń Qanat Saýdabaev BUU Bas hatshysynyń orynbasary, Bas Uıymnyń Jene­va­daǵy bólimshesiniń bas dırektory Sergeı Ordjonıkıdzemen kezdesti. Kezdesý barysynda Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy kezindegi eki álemdik bedeldi uıymdar arasyn­daǵy yntymaqtastyqtyń perspek­tı­valary talqylandy. S.Ordjonı­kıdze Qazaqstannyń ózine júktelip otyrǵan osynaý zor da jaýapty min­detti abyroımen atqaryp shy­ǵýyna tilektestigin jáne Qazaq­stan­nyń tóraǵa bolǵan kezinde eki uıym arasyndaǵy yntymaqtastyq arta beretinine senimin bildirdi. Kelissóz barysynda taraptar álemdegi qarýsyzdaný baǵytynda mazmundy pikir almasty. Qazaq­stan­nyń ıadrolyq qarýdan óz er­kimen bas tartqan el ekendigi eskerilip, onyń tájirıbesin taratý qajettigi aıtyldy. Búgin Jeneva qalasynda qarý­syzdanýǵa arnalǵan dúnıejúzilik konferensııa bolady. Qanat Saý­dabaev onyń jumysyna da qaty­syp, EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵasy retinde sóz sóıleıdi, dep kú­tilýde. S.Ordjonıkıdzemen kezdesý kezinde osy konferensııanyń ju­mysy týraly da pikir almasyldy. Sondaı-aq, kezdesý barysynda Q.Saýdabaev S.Ordjonokıdzeni Qa­zaqstanda jazda bolatyn Tózimdilik pen kemsitýge narazylyq jónindegi konferensııanyń jumysyna qaty­sýǵa shaqyrdy. Aıta keterligi, bu­ǵan deıin BUU Bas hatshysynyń or­ynbasary Astanada úsh márte ót­ken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezderiniń jumy­sy­na júıeli túrde qatysqan bolatyn. Keshe Qanat Saýdabaev Jene­va­dan Shveısarııa Konfederasııasy­nyń astanasy – Bern qalasyna kel­di. Munda ol osy eldiń basshy­ly­ǵymen, atap aıtqanda, Shveısa­rııa Parlamenti Ulttyq keńesiniń prezıdenti P.Brýderer Vıss, Syrt­qy ister jónindegi federaldyq ke­ńesshi M.Kalmı-Reı jáne Shveı­sarııanyń Federaldyq prezıdenti D.Loıthardpen kezdesip, ekijaqty kelissózder júrgizdi. Jaqsybaı SAMRAT  – Jenevadan.