Dúbirge toly dúnıe

Senbi, 26 mamyr 2012 7:01

Myqtylardyń daýǵa barmaǵany jaqsy

О́tken aptanyń basty oqıǵasy AQSh-ta ótken «Úlken segizdiktiń» sammıti boldy. «Segiz myqtynyń» birinshi basshylary (Reseıden basqasy) búgingi tańdaǵy eń mańyzdy degen máselelerdi talqylap, onyń qorytyndysy boıynsha óz pikirlerin bildirgen deklarasııa qabyldady.

Senbi, 26 mamyr 2012 7:01

Myqtylardyń daýǵa barmaǵany jaqsy

О́tken aptanyń basty oqıǵasy AQSh-ta ótken «Úlken segizdiktiń» sammıti boldy. «Segiz myqtynyń» birinshi basshylary (Reseıden basqasy) búgingi tańdaǵy eń mańyzdy degen máselelerdi talqylap, onyń qorytyndysy boıynsha óz pikirlerin bildirgen deklarasııa qabyldady.

Onda sóz bol­­ǵan máselelerden bu­­­ryn sammıttiń ót­­ki­­zilýi jaı­ynda­ǵy áńgimege jurt kóbi­rek nazar aýdardy. Oǵan Reseı prezı­­­denti Vladımır Pý­­­­tın­niń bar­maǵany ár saqqa jú­­girtken áńgi­mege arqaý boldy. Bul jóninde Pýtınniń AQSh prezı­denti Barak Obamaǵa telefon shalyp, túsin­dirgeninen de jurt habardar. Reseı basshysy qatysa almaǵanyna ókine­ti­nin, úkimet quramyn aı­qyndaý­men aınalysyp jatqanyn aıtypty. Kóńilge onsha qona qoı­maı­tyn sebep. Sondyqtan da jurt onyń barmaý sebebin basqa jaq­tan izdep, túrli boljamdardy alǵa tosty.

Rasynda da, Pýtınniń sol sammıtke barý-barmaýy basqosý ıesi – Barak Obamaǵa da aıtar­lyqtaı bas aýyrtqan máselege aınaldy. Alǵashynda sammıt Chıkagoda ótpek bolyp belgilenip, aıtarlyqtaı qarjy jumsalsa da, Pýtınge bola AQSh prezıdenti ony Kemp-Devıdke aýystyrǵan. О́ıtkeni, sol «Segizdik» sammıti­nen keıin ile-shala Chıkagoda NATO sammıti ótpek edi. Al onda qaralatyn másele Pýtınge una­maıtyny belgili. Barak Obama Reseı men Fransııanyń jańa prezıdentteriniń basqosýǵa qa­tysqanyn qalaǵan edi. Biraq Pýtın bári bir barmady, Medvedevti jiberdi. Máskeý ókili óz elinde ekinshi adam bolǵandyqtan, «myq­tylar» ishindegi eń tómengi tulǵaǵa aınaldy.

Endi sammıtte qaralǵan má­selelerge, oǵan baılanysty qa­byldanǵan sheshimge kelsek, bul jerde jurt pikiri ártúrli. Bireý­ler onda betburys jasaǵandaı sheshim qabyldanbady dep qom­synǵan pikir aıtty. Bul – jalpy álemniń myqty elderiniń saıasatyna qarsy baǵyttaǵylardyń só­­­zi. Al shyn máninde bul klýb­tyń sıpatynda ondaı naqty she­shim qa­­byl­daý joq. Ádet­te, bul elder­­­diń basshylary ózek­­­­ti máse­leler jó­­­nin­­­­de pikir almasady, usy­nys­ta­­­­­ryn orta­ǵa salady.

Bul turǵydan alyp qara­ǵanda, myqtylar, ási­rese, ekonomıka, qarjy máse­le­leri jóninde ortaq pikirde eken­dikterin bildir­di. Ulybrıtanııa premeri Devıd Kemeron bıýdjet tapshylyǵyn qysqartyp, bank­terdi kúsheıtýge shaqyrsa da, «Úlken segizdik» eýroaımaq elde­rine ssenarıı usynbaýǵa tıis dedi. Al Barak Obamanyń Eýropa elderin jańa jumys ornyn ashyp, ekonomı­ka­nyń ósýine aı­ryqsha kóńil bólý­ge shaqyrýy da parasatty usy­nys edi. Demek, olardyń ózderi osyndaı baǵytty ustanbaq. Gre­kııanyń óz ishinde Eýroodaqqa jáne HVQ-ǵa qarsy kóńil kúı basym bolsa da, «Segizdik» bul eldiń eýroaımaqta qalǵanyn jón sanaıdy.

«Segizdik» tobynda energetıka jáne azyq-túlik máselesi keń talqylanyp, bul jóninde ortaq baǵyt ustaný qajettigi aıtyldy. Al syrtqy saıasat má­selesine baı­lanysty Aýǵan­­stan­daǵy, Iran­daǵy, Taıaý-Shy­ǵys pen Soltústik Afrıkadaǵy jaǵdaıǵa baǵa berildi. Ásirese, Sırııadaǵy jaǵdaı olardy kóp alańda­ta­ty­ny ańǵaryldy. Bul máselede «Se­gizdiktiń» bir pi­kirde emestigi de belgili. AQSh prezıdenti Sırııa basshysy Bashar Asadtyń ke­týi qajet dese, Reseı basshy­ly­­ǵy buǵan qarama-qarsy pikirde.

«Úlken segizdiktiń» sammıti aıqaı-shýsyz, baısaldy pikir aly­sý rýhynda ótti. Ony álem jurtshylyǵy kún saıyn telearnalardan kórip te ańǵaryp otyrdy. Myqtylar arasynda daý bol­maǵany jaqsy. Olar daýlassa, bas­­qa jurt olardyń sońynan eredi.

Serbııa: kópshilik kútpegen jeńis

Jeksenbi kúni Serbııadaǵy prezıdenttik saılaýdyń ekinshi týrynda oppozısııalyq Serbııa progressıvtik partııasynyń kósemi Tomıslav Nıkolıch jeńiske jetti. Ony jurtshylyq kútpegen oqıǵa dep qabyldady.

Olaı baǵalaý­dyń da qısyny bar. Aldyn ala júrgi­zilgen saýalda­ma­­­nyń boljamyna qa­raǵanda, qazirgi pre­­­zıdent Bo­rıs Tadıch 16 paı­yzdyq aıyrma­shy­lyq­pen jeńiske jetýge tıis edi. Jurt buǵan kúmá­n­dana qoımaǵan. Buǵan deıingi 2004 jáne 2008 jyldardaǵy saılaýlarda Tadıch qarsylasy Nı­kolıchti aıqyn ba­symdyqpen je­ńip kelgen. Jalpy jurttyń yqy­lasy da qazirgi prezıdent ja­ǵynda ekeni aıqyn ańǵarylatyn.

Mundaı baǵaǵa Demokratııa­lyq partııanyń kósemi, jalpy demokratııalyq bloktyń jetek­shisi prezıdent Borıs Tadıchtiń el basshylyǵyndaǵy qyzmeti dá­lel kórinetin. Sonaý Balkan soǵysy­nan bergi ýaqytta talaı saıası alasapyrandy bastan keshken Serbııa Tadıch basqarǵan tusta tu­raqtylyqqa oıysqan edi. Buryn Iýgoslavııa deıtin aıtar­lyqtaı irgeli eldiń negizi sanal­ǵan Serbııa ózimen odaqtas bol­ǵan respýb­lıkalardy ýysynan shyǵarmaý maqsatynda olardyń birazymen soǵysyp, basqa násil­dilerge qar­sy genosıdtik saıasat júrgizgeni bar. Keıinirek óz aýma­ǵyndaǵy Kosovo ólkesinde de etnostyq tazalaý sharalaryn júzege asyrǵan. Serbııa basshy­larynyń mundaı áreketteri ha­lyqaralyq qaýym­das­­tyqtar tarapynan qatań aıyptalyp, aqyr aıaǵynda bul res­pýblıkaǵa qarsy NATO tarapynan kúsh te qol­danylǵan.

Bul eldegi fashıstik sıpat al­­ǵan radıkaldyq ultshyldyq Serbııany tuıyqqa tiredi. Olar­dyń genosıdtik saıasatyna ha­lyq­ara­lyq deńgeıde ádil baǵa berilip, ony júrgizgen el basshylary ha­lyqaralyq sotta jazalaryn aldy. Ser­bııa­nyń halqy demo­kra­­­tııalyq kúsh­ter­di qoldap, elde aıtar­lyqtaı jańa tur­pattaǵy bılik jú­­ıe­si qalyp­tas­ty. Sonyń basynda Borıs Tadıch júrdi. Ol genosıd saıasatyn júrgizgen ásire ult­shyl­dyq ele­­ment­terdi ádil sot jolymen ja­zalaýǵa, elde demo­kratııalyq jú­ı­e­niń qa­lyptasýy­na jaǵdaı jasady, eýro­palyq kirigýge aı­ryqsha mán berdi. Mu­ny eýropa­lyq qaý­ym­dastyq ta joǵary ba­ǵalap, Ser­bııany óz qataryna alý­ǵa esi­gin de ashqan. Mine, osyndaı úmit­kerdiń jeńi­lýin jurtshylyq kút­pegen oqıǵa sanap otyr.

Jeńiske jetken Tomıslav Nıkolıch kim edi? Ol birazdan beri saıasat maıdanynda júr. Sonaý ásire ultshyl saıasat júrgizgen Slobodan Mıloshevıch úkimetinde vıse-premer de bolǵan. Kezinde Eýropadan góri Reseımen odaq­tas­qan jón dep uran da kótergen. Zamanǵa beıimshil Nıkolıch sońǵy kezde Eýropamen kirigýdi óz baǵdarlamasyna qosyp, halyq­tyń áleýmettik jaǵdaıyn jaq­sar­týdy óz partııasynyń urany­na aınaldyrdy.

Biraz sarapshylar Nıkolıch­tiń jeńisin Tadıchtiń óz múmkin­digin tym asyra baǵalap, saılaý naýqanyn atústileý júrgizgeni­nen kóredi. Bireýler ony Batys saıasatynyń Balkandaǵy daǵda­ry­sy sanaıdy. Jalpy, Eýropa­daǵy ekonomıkalyq daǵdarys, Grekııadaǵy jaǵdaı serbterdiń de Eýroodaqqa degen kózqarasyna ózgeris jasaǵany anyq. Sondaı-aq sońǵy kezdegi eldegi áleý­met­tik jaǵdaı adamdardyń radıkal­dyq jáne ultshyl-patrıottyq kó­ńil kúıine áser etkeni de ańǵa­ry­lady. Osynyń bári qosylyp, Tadıchtiń jeńilisine soqtyrdy.

Tomıslav Nıkolıch – serbter­diń kópshiliginiń tańdaýy. Ár ha­lyq óz bıligine laıyq degen sóz bar.

Mamadııar JAQYP,

«Egemen Qazaqstan».