BASShYLARDYŃ BAIQAP SО́ILEGENI JО́N

Jaqynda Meksıkada Latyn Amerıkasy elderi basshylarynyń basqosýynda kútpegen jaǵdaı boldy: Venesýela jáne Kolýmbııa prezıdentteri Ýgo Chaves pen Albaro Ýrıbe  sózge kelip qaldy. Sonda jurt bul ekeýi aıqaıynyń tipti osy basqosýdyń jumysyna salqyny tıer me eken dep seskengen. Árıne, aı­tysqan jaqtar ózderinikin qup kóredi. Sol “sóz soǵysynan” keıin ár jaqtyń resmı ókilderi óz basshylarynyń áreketterin tú­sindirip, ekinshi jaqty aıypt­a­­ǵany bar. Ádette mundaıda óz basshysynyń arsyn-gúrsin sózderi men shálkem-shalys áre­ketterine túsindirme berip úı­rengen Venesýela jaǵy bury­nyraq qımyldady. Olardyń pikirinshe, daýdy bastaǵan Kolýmbııa prezıdenti Ýrıbe. Ol Venesýela tarapynan kolýmbııalyq kompanııalarǵa jasalyp otyrǵan saıasatty AQSh-tyń Kýbaǵa jasaǵan qorshaýyna teńepti. Sonda Chaves óz minezine saı shart ketip, ózi bılik basyna kelgen 1999 jyldan keıin eki el arasyndaǵy taýar aınalymy segiz ese óskenin aıtady. Sonda Ýrıbe dóreki túrde onyń sózin bólmek bolǵan eken, Chaves oǵan eskertý jasap, óz sózin aıaqtaýǵa múmkindik be­rýdi ótinipti. Bul – venesýe­lalyqtardyń aıtatyny. Kolýmbııalyqtardyń pikiri ózgesheleý. Ýrıbeniń baspasóz hatshysy Maýrısıo Velaskestiń aıtýynsha, osynaý kıkiljiń bas­tamashysy Ýgo Chaves bolǵan. Ol jurt kózinshe Kolýmbııa prezı­dentine 300 jaldamaly baskeserdi Venesýelaǵa ózine qastandyq ja­saý maqsatymen jasyryn ji­ber­diń degen aıyp taǵady. Oǵan Ýrı­be baıqap sóıleseıshi, aldymen ózińdi syılaǵan jón ǵoı degendi aıtsa kerek. Sonda Chaves taǵy tý­laıdy, tipti júrip jatqan jı­yn­nan ketip qalamyn dep qor­qytady. Sonda Ýrıbe: “Erkekshe betpe-bet sóıleseıik, áıtpese siz keıde syrttaı bireýdi jamanda­ǵandy jaqsy kóresiz”, depti. Solaı dese de, Velaskestiń pikirinshe, bul sonshalyqty mán bere qoıatyn, tipti basshylardyń basqosýyna yqpal ete qoıǵandaı daý-damaı emes. Biraq bas­qalar­dyń aıtýyna qa­raǵanda, eki pre­zıdenttiń sóz qa­ǵ­ystyrýy tym tereńdep ketkeni sonshalyq, olar­dy toq­ta­tý­ǵa Ký­ba bas­shy­sy Ra­ýl Kastro ara­lasypty. Ádetine basyp, Cha­ves aıqaılap ketip, óziniń ko­lým­bııa­lyq áriptesine “quryp ketshi” degenge deıin barǵan sııaqty. Bul eki el basshylary bi­raz­dan beri dúrdaraz. Onyń da óz­indik sebebi bar. Kolýmbııa óziniń áskerı bazalaryn AQSh-tyń paıdalanýyna ruqsat etken. Ony Venesýela ózine qarsy áreket dep baǵalap, tipti soǵys ashamyz dep doq ta kórsetken. Sodan byltyr­dan beri eki el arasy salqyn. Reti kelgende bul eldiń basshylary bir-birin tistep qalady. Kóbine Ýgo Chaves qapy jibermeıdi. Bir jaǵy munaıy kópteý de, odan túsken qyrýar qarjyǵa qarý-jaraq satyp alyp, kórshilerine qoqańdaıtyny bar. Bul eki el soǵysa qoımasyn. Soǵysa qoıǵanda, qarý-jaraǵy barshylyq, degenmen, 26,3 mıl­lıon halqy bar Venesýelanyń 45 mıllıon halqy bar jáne  aıtar­lyqtaı áleýetti odaqtastary bar Kolýmbııany jeńe qoıýy ekita­laı. Al onyń ústine Ýgo Cha­vestiń mundaı daraqylyqtan bedeli kóterile qoımasy da anyq. Ol buryn da osyndaı josyqsyz áreketterimen sıyq­syz bolyp júrgen. Osydan úsh jyl buryn Ispanııa koroli Hýan Karlos 1-men daýlasyp, aqyry monarhtyń “Aýzyńdy jap­shy” degen sózin estip, mas­qara bolǵany bar. Árıne, basshy da pende, onyń da tozatyn júıkesi bar, oǵan da adamı qasıetter tán. Biraq júk­telgen jaýapkershilik erekshe. So­dan da ol qashan da ańdap sóı­leýge tıis. О́ziniń basshysynyń orynsyz áreketterinen zardap shegip jatqan elder de bar. RÝ-TAIPA BOLYP ATTARYN BÁIGEGE QOSPAQ Qyrǵyz aǵaıyndar qyzyq: ekige bólinip, aıtysyp jatady. Keıde ol asqynsa, aıaǵy revolıýsııaǵa ulasyp ketedi. Bireýi bılikke jetse, oǵan oppozısııa daıyn. Buryn kóbine ońtústik jáne soltústik dep bóliner edi. Endi rý-taıpa bolyp bólinýdi usynyp jatqandar bar. Halyqty bó­lip, sol bólin­gen­derdi bir-bi­rine qarsy qoı­yp,  sonda ál­si­regen halyqty jeńý de, bıleý de ońaı. Burynnan solaı. Soǵan bir mysal osy qyr­ǵyz eliniń ózi. Parlamentti, naqtyraq aıt­qanda, onyń bir palatasyn rý-taıpa ókilderinen jasaqtaý týraly usynys aıtylǵannan keıin-aq bul elde aqparat quraldarynda ony qoldaǵan da, synaǵan da pikir aıtyla bastady. Osyǵan oraı biraz faktiler alǵa tosyldy. Bul elde jetekshi sary baǵysh, ıchkilik, buǵy, mundyz, saıaq, adygene, taǵy basqa rýlar bar eken. Keshegi Keńes ókimetiniń basshylary osy rýlardyń ókilderin respýblıka basshylyǵyna kezekpen qoıyp, bir jaǵy eldegi tepe-teńdikti ustap otyrsa, ekinshi jaǵynan rýlardyń jigin ajyratyp, halyqty bólip otyrypty. Odaqtas respýblıkalar paıda bolǵanda, el kompar­tııa­synyń birinshi hatshysyna ıchkilik  Ysqaq Razzaqov saılansa, ekinshi kezekte sary baǵysh Turdahyn Úsibalıev tizgin ustapty. Odan keıin bılikke ıchkilik Ábsamat Masalıev keledi. Sońǵy býyn jaqsy tanıtyn Asqar Aqaev sary baǵysh eken. Odan bılikti ıchkilik Qurmanbek Bakıev alyp otyr. Jurt rýlyq-taıpalyq qury­lymǵa qaıta kóshý kerek dep usynys aıtyp jatqanda, birshama aqparat quraldarynyń jazýyna qaraǵanda, ol búginde de júzege asyp jatqandaı eken. Prezıdent Q.Bakıevtiń rýlastary Moldamusa Qonǵantıev – IIM basshysy, El­myrza Satybaldıev – qorǵanys, qaýipsizdik jónindegi keńesshi, Tá­jihan Qalymbetov – vıse-pre­mer, Ysqaq Masalıev – parla­ment depýtaty. Biraq ókimet bas­shysy, parlament spıkeri, basqa da kóptegen mınıstrlik qyzmetter barlyǵyn eske alsaq, bárin Bakıev jınap aldy deýge de kelmeıtindeı. Onyń esesine sa­ry baǵyshtar eks-prezıdent Asqar Aqaevtan keıin, qaýipsizdik keńe­siniń eks-hat­shy­sy Bolat Janu­za­qov, IIM eks-bas­shylary Ke­ńesh­bek Dıýshebaev pen Temirbek Ah­ma­talıevterdiń qyz­metinen qýyl­ǵany bar. Biraq ony da zańdy deýge bolǵandaı: prezıdent ketken soń, onyń shashbaýyn kótergen bir-eki adamnyń ketýinde oǵashtyq joq. Biraq bir kún ǵana, 2005 jylǵy 24 naýryzda ishki ister mı­nıstri bolǵan Keńeshbek Dıýshe­ba­ev­tyń ókpesi úlken. Bılik basynda sary baǵysh otyrǵanda, onyń bı­liktegi kúni uzaǵyraq sozylar edi. Sirá, sodan bolar, rý-taı­pa­lyq qurylymdy paıdalaný uranyn kóterip júrgenderdiń biri sol Dıýshebaev. Bul bılikti halyqqa jaqyndatady, deıdi ol. Bul pikirdi ulttyq ýnıversıtet oqytýshysy Azamat Boronchıev te aıtady. Onyń oıynsha, Qyrǵyz­stan quqyqtyq tuıyqqa tirelgen. Bılik úshin kúrestiń barlyq zań­dyq tásili túgesilgen. Zaıyrly op­pozısııa da joq. Mundaı jaǵdaıda tańdaý rý-taıpalyq qurylymǵa túsedi. Bul usynysqa qarsylar da jeterlik jáne olardyń ýáji de negizdi. Eń aldymen “Demokratııa jáne azamattyq qoǵam úshin” koalısııasy el basshylyǵyna, par­lamentke jáne BAQ ókilderine ar­naǵan úndeýinde mundaı aran­datýshylyq bastamaǵa túbegeıli soqqy berý kerektigin aıtady. О́ıtkeni, bul Qyrǵyzstan halqyn bólshektep, qoǵamǵa rýshyldyq lań kirgizedi. Bul negizinen buryn bılikte bolǵandardyń  áreketi ekenine nazar aýdarady. Qazaqta “Aǵaıynnyń aty ozǵansha, aýyldastyń taıy ozsyn” degen yntymaqqa shaqyrǵan jaqsy sóz bar. Rýǵa bólinip, ol resmı mártebege jetkende aýyldan da, aımaqtan da, elden de bereke kete­di. Ony tarıh talaı dáleldegen. Mamadııar JAQYP.