Arandatýdan abaı bolǵan jón
Juma, 14 qyrkúıek 2012 7:37
Reseıdiń qurǵaqtaǵy áskeriniń bas qolbasshysy general-polkovnık Vladımır Chırkın Federasııa Keńesiniń Qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń májilisinde Orta Azııa memleketteri arasynda áskerı qaqtyǵystar bolýy qaýpi barlyǵyn eskertti.
Juma, 14 qyrkúıek 2012 7:37
Reseıdiń qurǵaqtaǵy áskeriniń bas qolbasshysy general-polkovnık Vladımır Chırkın Federasııa Keńesiniń Qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń májilisinde Orta Azııa memleketteri arasynda áskerı qaqtyǵystar bolýy qaýpi barlyǵyn eskertti.
Mundaı arandatýshylyq boljamnyń ar jaǵynda ne bar ekenin ańǵarý onshalyqty qıynǵa soqpaıdy. Osy aımaqqa ózderiniń yqpalyn kúsheıtkisi keledi. Qarýly kúshter ókiliniń turǵysynan qaraǵanda, sol yqpal kúshke súıenip jasalatyny belgili. Ras, arada bir kún ótkende bul eldiń qorǵanys mınıstri Anatolıı Serdıýkov general-polkovnıktiń josyqsyzdaý boljamynyń tigisin jatqyzyp sóılegeni bar. Báribir kóńilde dyq qalady.
Soǵys bolýy múmkin degen sóz jaman. Ol halyq arasynda úreı týǵyzady, jurttyń júıkesine tıedi. Bireýlerdiń, ásirese, shekaraǵa jaqyn turǵandardyń basqa jaqqa kóshý, jaqyn ýaqytta júzege asyrmaq isterin keıinge shegerý jaıynda oılaýy da múmkin. Talaılardy soǵys bola qalǵan jaǵdaıda bala-shaǵasy qandaı kúıge ushyraıdy degen oı qajaıtyny da anyq.
Bir sózben aıtqanda, soǵys qaýpi týraly boljam aıtý jeńil bolǵanmen, onyń halyqqa túser salmaǵy aýyr. Sodan da qandaı qyzmettegi adam bolmasyn bul jaıynda baıqap sóılegeni jón. Men osylaı oılaımyn dep, aýzyna kelgendi aıta berse, onyń basqalarǵa aýyrtpalyq bolyp túsýi ábden yqtımal.
Joǵaryda aıtqan reseılik dańǵoı general ǵana emes, bul aımaqtaǵy soǵys qaýpi týraly josyqsyz pikir aıtatyndar basqa jaqta da bar eken. О́tken jyldyń aıaǵynda Halyqaralyq daǵdarys tobynyń prezıdenti Lýıza Arbor 2012 jylda «bolatyn» 10 soǵystyń birin Orta Azııadan izdeıdi. Mine, jyldyń 8,5 aıy ótti, soǵystan saýmyz. Sirá, «halyqaralyq bedeldi sarapshynyń» sandyraǵy jyl aıaǵyna deıin kele qoımas.
О́zderiniń soǵys týraly boljamdaryn biraz sarapshylar bul aımaqtaǵy energetıka, sý jáne jerdi paıdalanýǵa baılanystyrady. Ámýdarııa men Syrdarııa ózenderi sýynyń durys rettelmeýinen aıtarlyqtaı daý barlyǵy ras. Sol ózenniń basyndaǵy Tájikstan men Qyrǵyzstannyń etektegi elder О́zbekstan, Qazaqstan, Túrkimenstannyń múddesin eskere bermeýi aıtarlyqtaı qıyndyqtar, soǵan oraı daý da týdyrady. Biraq bul soǵysqa aparady degen sóz emes.
Qazaqstanǵa sapary kezinde О́zbekstan prezıdenti Islam Karımov bul jaıynda qatty da ashynyp aıtty. Sonda da soǵysamyz degen joq, til tabysaıyq, halyqaralyq sarapshylarǵa júgineıik, dedi. Al dańǵoı general Chýrkın «О́zbekstan, Tájikstan jáne Qyrǵyzııanyń qatysýymen aımaqtyq qarýly qaqtyǵys bolýy múmkin», dep sáýegeısıdi.
Soǵystyń basqa da «sebepteri» alǵa tosylady. Reseıdegi Geosaıası máseleler akademııasynyń dırektory Valerıı Volkov bul soǵystyń qaýpin bul aımaqta ýran men torııdiń qory shoǵyrlanǵanynan izdeıdi. Energııa kózi ýran-238 jáne torıı-232-de jınaqtalǵan – 86%, al kómirsýtekterinde – 14%. «Sondyqtan, – deıdi ol, – bul aımaqta qaqtyǵys bolmaı qoımaıdy».
Endi onyń bul sandyraǵy negizsiz ekenine basty dálel – sol ýrannyń úlken kózi bizdiń elimizde, al biraq biz soǵyspaımyz jáne oǵan jol da bermeımiz. Sol baılyqtyń ıgiligin beıbit jolmen kóremiz jáne bizdi búkil álem qoldaıdy.
Endi bireýler soǵys qaýpin etnosaralyq shıeleniske aparyp tireıdi. IGSO halyqaralyq saıasat ortalyǵynyń jetekshisi Mıhaıl Neıjmakov Qyrǵyzstandaǵy 2010 jylǵy etnosaralyq qaqtyǵysty alǵa tosady. Qyrǵyzdar men ózbekter qaqtyǵysty, biraq ol elaralyq qaqtyǵysqa ulaspady. О́zbekstan bul shıeleniske kúshi jetpegennen emes, jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyrmas úshin aralaspady. Parasattylyq kórsetti.
Osy aımaqtaǵy týysqan elderdi, halyqtardy qalaı da qaqtyǵysqa ushyratýdy kózdeıtinder kóp. Arandatýdyń talaı jolyn alǵa tosady. Sonyń biri – soǵys qaýpi. Ony bolmaı qoımaıtyndaı kórsetedi. El ishinde úreı týdyrady. Ár ult ókilderiniń arasyna ot tastap, jónsiz qadamǵa ıtermeleıdi. Mundaıda arandatýshylardan abaı bolyńdar dep aıqaılaǵyń keledi.
Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».
