Qazaqstan Respýblıkasynyń basty sımvoldarynyń birine aınalǵan, beride «Altyn adam» atalyp ketken saq patshasynyń búkil kıim-keshek, qarý-jaraq, ydys-aıaǵymen Esik qorǵanynan tabylǵanyna jarty ǵasyr bolypty. Ol álemdegi aıtýly arheologııalyq tabystyń biri sanaldy.
Biz 1992 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Birikken Ulttar Uıymyna alǵashqy saparynda «Altyn adamnyń» kóshirmesi halyqaralyq qaýymdastyqqa tartý retinde aparylǵanyna kýá bolyp, arnaıy reportaj jazyp edik. Osylaısha, saq dalasynyń ejelgi patshasynyń jarqyraǵan altyn kıimi Bas Assambleıa ǵımaratyndaǵy Qytaı qorǵany sýretimen, arab elderi jıi syılaǵan altyn qurma aǵashtarymen, Latyn Amerıkasynyń teńdessiz sýretshisi Sıkeırostyń kartınasymen, taǵy basqa qaıtalanbas týyndylarmen qatar qoıylǵan.
Endi týystas tatar halqy osy «Altyn adamdy» bir aı boıy tamashalaýǵa múmkindik aldy. Ol Qazan Kremlindegi Manej kórme zalyna Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıiniń «Altyn adamnyń» álem mýzeılerine sherýi» atty baǵdarlamasy boıynsha qoıyldy. О́tken jyly Belarýs pen Ázirbaıjan, Reseı Federasııasy men Koreıa Respýblıkalary astanalarynda, Polshanyń Gdansk, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Sıan qalalaryndaǵy mýzeılerinde turǵan bizdiń elimizdiń keshegisi men erteńin qosa áıgileıtin ǵajaıyp sımvol bıylǵy saparyn Tatarstannan bastaýy tegin emes. Birneshe sebebi bar.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń 2018 jylǵy qarasha aıynda jaryq kórgen «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda álemge qazaq dalasynan taraǵan aıtýly úlestiń biri retinde «Altyn adam» atalǵan edi. Maqalada «...jaýyngerdiń altynmen aptalǵan kıimderi ejelgi sheberlerdiń altyn óńdeý tehnıkasyn jaqsy meńgergenin ańǵartady. Sonymen birge bul jańalyq Dala órkenıetiniń zor qýaty men estetıkasyn áıgileıtin baı mıfologııany pash etti» degen joldar bar. Ári osy eńbeginde Elbasy Qazaqstan kúlli túrki halyqtarynyń qasıetti qara shańyraǵy ekenin atap ótti. Qazaqtyń saıyn dalasynan álemniń ár túkpirine taraǵan túrki tektes taıpalar men halyqtar basqa óńirlerdiń tarıhı úderisterine eleýli úles qosqanyna toqtaldy. Sondaı halyqtyń biri tatarlar ekeni talas týdyrmaıdy.
Bıylǵy sherýdi bastaıtyn qala retinde Qazannyń tańdalýynyń úshinshi sebebi de bar. Osynda Altyn Ordanyń 750 jyldyǵy atalyp ótiledi. Iá, bul – túrki halyqtarynyń ortaq tarıhynyń dańqty, aıtýly betteriniń biri. Tatar halqy óziniń ótkenindegi eleýli datalardy eshqashan umyt qaldyrmaıdy. Oǵan Qazan qalasynyń 1000 jyldyǵyn álemge áıgilep toılaǵany dálel bolmaq.
Endi Altyn Ordanyń mereıtoıyna daıyndyq bastalypty. Altaı men Karpat taýlary arasyndaǵy birneshe ondaǵan halyqty biriktirgen, qýaty shalqyǵan, aıdyny asqan ol ulystyń 750 jyldyǵyna oraı ótetin saltanatqa osy aımaqtardaǵy memleketterdiń qaıratkerleri, ǵalymdary, óner adamdary tegis shaqyrylmaqshy. Osyndaı dúbir aldynda Qazan Kremline Altyn Ordadan alty ǵasyr buryn saıyn dalaǵa shuǵyla shashqan «Altyn adamnyń» arnaıy ákelingeni qısyndy edi.
Basqa elge kórme aparý eshqashan ońaı bolmaǵan. Baǵaly jádigerlerdi rásimdep shekaradan ótkizý, dittegen jerge búldirmeı jetkizýden bastap áýresi kóp. Al «Altyn adamdy» aparý – tipti, mashaqatty sharýa. Altyn jebeli bas kıim, myńdaǵan altyn qadaýdan turatyn syrt kıim, qylysh pen qanjar, qamshy men taǵy da altynmen aptalǵan etiktiń ózi nege turady!? Munyń syrtynda Memleket basshysynyń joǵaryda aıtylǵan maqalasyndaǵy: «Qazba jumystary barysynda tabylǵan metall qorytatyn peshter men qoldan jasalǵan áshekeı buıymdary, ejelgi dáýirdiń turmystyq zattary men qarý-jaraqtary bul týraly tereńnen syr shertedi. Osynyń bári ejelgi zamandarda bizdiń jerimizdegi dala órkenıeti tehnologııalyq turǵydan qanshalyqty qarqyndy damyǵanyn kórsetedi» degen sóılemder de eskerildi. «Uly dala: tarıh pen mádenıet» kórmesi úshin «Altyn adammen» birge ejelgi metall óńdeýdi dáleldeıtin júzdegen eksponat aparyldy.
– Biz munda Táýelsiz Qazaqstannyń sımvolyna aınalǵan «Altyn adam» eksponatymen birge Ulttyq mýzeı qoryndaǵy qazaq sheberleriniń qolynan shyqqan áıelder áshekeılerin, at ábzelderin jáne basqa birneshe ondaǵan baǵaly týyndyny ákelip otyrmyz, – deıdi Qazan Kremlindegi kórmeniń ashylý saltanatyndaǵy sózinde Qazaqstan Ulttyq mýzeıi dırektorynyń mindetin atqarýshy Almas Nurazhanov. – О́ıtkeni, qazaq halqy men tatar halqynyń tarıhı tamyry ortaq. О́neri men turmysynda uqsastyq kóp. Kórmege kelýshiler osyny ańǵarýy úshin de biregeı «Altyn adam» ekspozısııasyna qosymsha basqa da eksponattardy Qazan turǵyndary men qonaqtarynyń nazaryna usynbaqpyz.
Demek, kórmeniń aýqymy aldyńǵy alty elge qaraǵanda burynǵydan keńı túsken. Taqyrybynyń «Uly dala: tarıh pen mádenıet» atalýy sony ańǵartady.
Jalpy, «Altyn adamdy» qaı memlekettiń mýzeıine aparatyn bolsa da mamandar jattandylyqtan qashady. Burynǵyny qaıtalamaı tyń sheshimder izdeıdi. Almas Sháıkenuly onyń syryn ár eldiń turǵyndarynyń talǵamynan bastap, kórme ótetin alańdardyń aýdany da ártúrli bolatyndyǵymen túsindirgen. Demek, bul – memleketke abyroı ákeletin is bolǵanymen, mashaqaty kóp tirlik. Ázirge Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıiniń mamandary óz mindetterin jaýapkershilikpen atqaryp keledi.
Bir ókinetin jerleri bar. «Áttegen-aı» degizetini, kórme shetel astanalary men iri qalalarynda ótse de Qazaqstan Respýblıkasynyń ol jaqtaǵy elshilikteri jaǵynan kómek bola bermeıdi. Oǵan birneshe eldegi kórme barysynda kózderi jetipti. Keıde, tipti, elshilik jibergen jaýapty qyzmetker «qandaı kómek kerek», «nege qol ushyn bereıik» dep suraý ornyna «bizdiń elshi qaı jolmen kelip, qaıda turyp sóıleıdi, sony kórsetińder» dep dikildep ketýmen tynady eken. Bıylǵy jyly «Altyn adamnyń» áli bes memleketke saparǵa shyǵýy josparlanǵan. Endeshe Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstrligi bul taqyrypty nazarda ustap, elshilerdi bir pysyqtap salsa, jón bolar edi.
Qazan Kremlindegi kórmege kelsek, onyń ashylýyna da, oǵan deıingi baspasóz máslıhatyna da Tatarstannyń Mádenıet mınıstri Irada Aıýpova hanym qatysyp, sóz sóıledi.
– О́tkensiz bolashaq joq. Erteńgi urpaq keshegi tamyrdan nár alady, - degen Irada Hıfızıanova Manejdegi kórmege jınalǵan kópshilik aldynda. – Búgin barshańyzdyń nazarlaryńyz usynylatyn biregeı «Altyn adam» men oǵan qatysty eksponattar – bizdiń ortaq muramyz. Baıaǵy babalarymyzdyń bolashaqqa egip ketken dáni. Sol úshin de materıaldyq qunymen qatar rýhanı quny baǵa jetkisiz.
Mınıstr odan ári Qazaqstan – Reseı dostyǵy ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqanyna toqtaldy. Bul dostyqty eki eldiń Prezıdentteri Nursultan Ábishuly Nazarbaev pen Vladımır Vladımırovıch Pýtın arasyndaǵy syılastyq pen túsinistik odan ári berik etkenin aıtty. Sóziniń sońynda Tatarstan mádenıet salasynyń basshysy Elbasynyń joǵarydaǵy maqalasymen jaqsy tanys ekenin ańǵartty. «Bizderdiń bárimiz: qazaqtar da, tatarlar da, basqa da túrki halyqtary Uly dalanyń perzentteri ekenimizdi umytpaýymyz kerek» dedi. О́ziniń mınıstr retinde Tatarstan astanasyndaǵy mýzeı kóktemi osylaı erekshe bastalǵanyna qýanyshty ekenin jetkizdi.
Eki eldiń dostyǵy men yntymaqtastyǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Qazan qalasyndaǵy Bas konsýly Erkin Tuqymovtyń sózine de ózek boldy. Bizdiń elimizdiń resmı ókili sóziniń úlken bóligin tatar tilinde aıtqany kópshilikti rıza etti.
Qazan Kremli mýzeı-qoryǵynyń dırektory Zılıa Valeeva hanym «Altyn adam» kórmesiniń kelýin uly mereke dep sanaıtyndaryn aıtty.
– Bar álemdi tamsandyrǵan ǵajaıyp sımvoldy qabyldap alý – biz úshin úlken mártebe, – dedi ashylý saltanatyndaǵy sózinde Zılıa Rahımıanovna. – Bizdiń Manejde jyl saıyn ondaǵan kórme ótedi. Biraq, myna «Altyn adam» kórmesindeı erekshe daıyndyqpen, tyńǵylyqty jasalǵany az. Biz álem tamsanǵan osy ǵajaıyp týyndy men qazaq halqynyń nebir qymbat ta qundy eksponattaryn qabyldap alǵanymyz úshin maqtanamyz.
Ol sondaı-aq «Altyn adamnyń» jetinshi sapary Qazanǵa arnalǵany zor mánge ıe ekenin atap ótti. Barsha túrki halyqtary úshin 7 sany kıeli dep sanalatynyn eske túsirdi.
Túrki halyqtarynyń tamyrynyń ortaq ekendigi «Kıeli Qazaqstan» ǵylymı zertteý ortalyǵynyń dırektory Berik Ábdiǵalıulynyń da sóziniń arqaýyna aınaldy. Ol Qazaqstan Respýblıkasynda túrki tildes halyqtardyń birligi men dostyǵyn nyǵaıtý jolynda úlken sharalar atqarylǵanyn atap aıtty. Túrki halyqtarynyń mádenıet salasyndaǵy jumysyn úılestiretin «Túrksoı» halyqaralyq uıymy jumysyna Qazaqstan belsene aralasady. Sol sııaqty Halyqaralyq Túrki akademııasynyń shtab-páteri de Astanada ornalasqan. Osy eki uıymdy Qazaqstan azamattary Dúısen Qaseıinov pen Darhan Qydyráli iskerlikpen basqaryp otyr.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda túrki elderiniń tarıhı róli joǵary baǵalanǵany belgili. «Orasan zor keńistikti ıgere bilgen túrkiler ulan-ǵaıyr dalada kóshpeli jáne otyryqshy órkenıettiń ózindik órnegin qalyptastyryp, óner men ǵylymnyń jáne álemdik saýdanyń ortalyǵyna aınalǵan ortaǵasyrlyq qalalardyń gúldenýine jol ashty» dep jazdy Nursultan Ábishuly.
Qazan Kremlindegi «Uly dala: tarıh pen mádenıet» kórmesiniń eksponattary jylqy súıeginen jasalǵan kóne zattarmen bastalady. О́ıtkeni, Elbasynyń maqalasyndaǵy qazaq dalasynyń álemdik órkenıetke qosqan jeti úlesiniń ishinde aldymen «atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy» kórsetilgen. Ashylý saltanatynan soń qurmetti qonaqtarǵa kórmeni tanystyrǵan ekskýrsovod eneolıt dáýirine tıesili «Botaı» qonysynda júrgizilgen qazba jumystary barysynda tabylǵan súıekten jasalǵan turmystyq zattardyń búkil adamzat úshin mańyzyna toqtaldy.
Odan keıin qazaq dalasynyń quramynda asyl zattary bar metall ken úlgileri kelýshilerdi qyzyqtyrady. Osy ken jynystarynan altyn men kúmis alǵan, qola qorytpasyn shyǵarǵan baǵzy sheberler jarqyn ómirdiń, kórkem bolmys pen rýhanı baılyqtyń aıshyqty belgisi – «ań stılin» ómirge engizdi. Buǵy, arqar, barys, jylqy, qoshqar túrindegi nebir áshekeı zattar osy kórmede tur. Olardyń birazyn Qazaq turǵyndary men qonaqtary «Altyn adam» kıiminen de kórip jatty.
Interaktıvti taqta qazaq dalasynyń kıeli oryndarynyn tolyq málimet beredi. Basqa da altyn kıimdi kóne qorǵandar tabylǵan aımaqtardy áıgileıdi.
Kórme ashylǵan sátten-aq kelýshilerge lyq toldy. Qazan turǵyndary bul kúndi asyǵa kútipti. Sondaı-aq qazaq halqynyń tarıhy men mádenıetimen tanysyp jatqandar arasynda sheteldikter de júrdi. Qazan qalasynda turatyn qazaqtar men osy qalada oqıtyn jáne jumys isteıtin Qazaqstan azamattarynyń qýanyshtarynda shek joq. Olardyń óz Otandary úshin maqtanysh sezimi júzderinen de baıqaldy, lebizderinen de estildi.
«Uly dala: tarıh pen mádenıet» kórmesi bir aı osynda turady. Al Almas Nurazhanov basqarǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq mýzeıiniń ujymy osyndaı kórmeni irgeles Tashkent qalasy úshin ázirleýge kirisip ketti. Iá, jer betine shyqqanyna jarty ǵasyr bolsa da «Altyn adam» baýyrlas ózbek halqyna kórsetilmegen eken. Endi ol olqylyqtyń da orny tolmaq.
Qaınar OLJAI
Nur-Sultan – Qazan – Nur-Sultan
