Dúbirge toly dúnıe

Juma, 26 qazan 2012 7:12

 Tarazy basy teńselip tur

AQSh-taǵy prezıdenttik saılaýǵa on kún qaldy. Sirá, osy on kún amerıkalyqtardyń ǵana emes-aý, basqalardyń da nazarynda júretin bolar. Prezıdenttiń kim bolatyny basqalar úshin de mańyzdy. Bul el – álemdik kóshbasshy. Kóp el soǵan qarap kóshin túzeıdi.

Juma, 26 qazan 2012 7:12

 Tarazy basy teńselip tur

AQSh-taǵy prezıdenttik saılaýǵa on kún qaldy. Sirá, osy on kún amerıkalyqtardyń ǵana emes-aý, basqalardyń da nazarynda júretin bolar. Prezıdenttiń kim bolatyny basqalar úshin de mańyzdy. Bul el – álemdik kóshbasshy. Kóp el soǵan qarap kóshin túzeıdi.

Tartysqa túsken eki qoshqar jurtqa belgili. Qazirgi prezıdent Barak Obama ótken tórt jylda álemge tanylyp úlgerdi. AQSh-taı alyp eldi daǵdarystan, onyń zardabynan alyp ótti. Onyń syrtqy saıasaty biraz jurttyń kóńilinen shyqty. Aýǵanstannan áskerin áketýge nyq qadam jasady. Túrli qaıshylyqtarǵa aralas­ty, qaqtyǵystarǵa barǵan joq. Lańkestikti aýyzdyqtaı almaǵa­ny­men, «ál-Kaıdanyń» kósemi Ben Ladendi quryqtady. Sanaı berse, biraz is bar.
Massachýsets shtatynyń bu­rynǵy gýbernatory, respýblıka­shylardyń báıgege qosqan júı­rigi Mıtt Romnı týraly mun­daıdy aıta almaısyń. Ázirge onyń alǵa tosary – ýádeler, qar­sylasyna syn aıtý. Ras, óziniń qarym-qabiletin saılaý aldyn­da­ǵy naýqanda, eń aldymen, respýblıkashylar partııasyndaǵy kú­reste ańǵartqan, óziniń partııa­las­tary ishinde joǵary laýazym úshin kúreske birden-bir laıyqty qaıratker ekenin dáleldegen.
At ústindegi prezıdenttiń bul kúreste artyqshylyǵy da, kemdigi de bolady. Jasaǵan isiń jurttyń kóz aldynda, ol umytyla qoıǵan joq. Sonymen birge, bitken iske synshy kóp, tyndyra almaǵanyń da, qadir-qasıetiń de badyraıyp kórinip turady. Barak Obama, qa­ra násilden shyqqan alǵashqy prezıdent, osyndaı synǵa túsken. Qarsylasy óz partııasynan daralaný úshin arpalysyp jatqanda, ol memleket sharýasymen aınalysyp jatty. Romnıdiń jóni bólek­teý edi. Ol basqalardy óz sózine ılandyra bilse ǵana utady. Partııa ishindegi kúreste ol sondaı qabiletimen erekshelendi. Obamamen alǵash tikeleı jeke shyq­qan­da da ol solaı kórindi. Artyqtaý daýys jınady.
Jalpy, bul elde teledebat­tardyń orny bólekteý. Úmitker­ler kóptiń kóz aldynda óz paıymdaryn ortaǵa salady. Bul daýys berý bolmaǵanmen, jurt sol pi­kir­ta­las­qa qaraı sheshim jasaıdy. Úshinshi teledebattyń taqyryby syrtqy saıasat boldy. Eki úmitker bir-birin aıaqtan shaldy. Jurttyń pikirinshe, Obama shalymdylaý kórindi. Ol óz saıasatynda lań­kestikpen kúreste biraz jumys tyndyrǵanyn, «ál-Kaıdanyń» kó­­semi Ýsama ben La­dendi joı­ǵanyn alǵa tosty…
Pikirtalas biraz jaıdy qoz­ǵady, tipti ol ekonomıkaǵa da aýysyp ketip otyrdy. Onyń bárin qaıtalap jatýdyń qajeti bolmas. Kórermenderdiń, sarapshylardyń pikiri Obama jaǵyna oıysty. Sı-bı-es ótkizgen saýaldama boıynsha jaýap bergenderdiń 53 paıyzy Obama jeńdi dese, Romnıdi 23 paıyz qoldapty. Al Sı-en-en agenttiginiń pikirinshe, bul kór­setkishter 48 jáne 40 paıyzdy quraǵan. Al En-bı-sı-diń jek­sen­bide ótkizgen saýaldamasy boıynsha olardy qoldaıtyndardyń sany teń – 47 paıyz kórinedi.
Tarazy basy teńselip tur­ǵandaı. Saılaý taǵdyryn Ogaıo, Vırdjınııa jáne Florıda sııaq­ty áli úmitkerlerdiń birine tolyq yqylasy aýa qoımaǵan shtattar sheshpek. Sóıtse de bul shtat­tardaǵy tańdaýshylardyń 325-i Obamany qoldasa, Romnıdi qol­daıtyndar – 213 qana. Jurt soǵan da qaraıdy. Jalpy, bul elde saılaýdyń biraz ereksheligi bar. Tipti sońǵy sátke deıin tarazy basynyń kimge qaraı aýatynyn dál ańǵarý qıyn. Jurt sodan da 6 qarashany kútedi.

Grýzınderdiń armany oryndala ma?

Grýzııada úlken ózgerister bolyp jatyr. Jaqynda ótken parlamenttik saılaýda oppozısııalyq blok jeńiske jetip, úkimet qurý quqyna ıe boldy. Atqarýshy bılikti qolyna alǵan oppozısııa úlken ózgeris jasaıtyndaryn málimdedi.

Álem jurtshylyǵynyń nazary sondyqtan da osy elge aýyp otyr. Kezinde bılikke jartylaı kúsh qoldaný jolymen jetken prezıdent Mıhaıl Saakashvılı jaqtastary endi oppozısııaǵa aınaldy. Olardyń bıliktegilermen ara-qatynasy qandaı bolar eken, saıası kúshterdiń ara salmaǵynyń ózgerýi el ómirine qalaı áser etedi degen másele kún tártibine shyqty.
Saılaýdan keıin parlament­tegi 150 orynnyń 85-in «Grýzın armany» koalısııasy ıelense, burynǵy bıliktegi «Biregeı ult­tyq qozǵalys» partııasyna 65 oryn tıdi. Prezıdent Mıhaıl Saakashvılı qarsylastaryn jeńisi­men quttyqtady jáne ózderiniń oppozısııaǵa kóshetinderin málim­dedi. Muny da márttikke baǵa­laǵan jón bolar.
Kópke sozbaı parlament óz qurylymdaryn aıqyndap, bas­shy­­lyǵyn saılap aldy. Barlyǵy da burynnan belgili saıasatkerler. Al oppozısııalyq koalısııa­nyń kósemi bolǵan, jeńisten keıin úkimetti basqarýǵa tıis Bıdzına Ivanıshvılı týraly aıryq­sha aıtýǵa týra keledi. Parla­menttik saılaýda basty keıipker Ivanıshvılıdiń bolýy onyń mol qarjysymen qatar, syrtqy kúsh­terden de aıtarlyqtaı qoldaý tapqanynan desek qısyndy. Bu­ryn oppozısııa kóbine jeke qı­myldasa, Ivanıshvılı olardyń basyn qosa bildi.
Keıde jeńile bilgendi de ba­ǵalaǵan jón-aý deısiń. Osy jerde ártúrli áreketimen, minezimen ár qıly áser qaldyratyn Saakash­vılıdiń ustamdylyǵy, parasatty qadamdary biraz jurtty tań­dan­dyrdy. Eń aldymen Ivanıshvılıge Grýzııa azamattyǵyn qaıtardy. Ol buryn basqa eki eldiń azamaty bolǵan soń, Grýzııa azamattyǵy­nan shyǵarylǵan edi. Prezıdent jańa saılanǵan parlamentti ashar­da sóılegen sózinde baǵdar­la­malyq biraz pikir-ıdeıalardy alǵa tosty. «Biz bir-birimizge jaý emespiz, tek opponenttermiz», degen sózin óz jaqtastary da, qar­sylastary da qabyldasa kerek-ti. «Men jańa parlamentti esh nár­seni qıratpaı, halyqqa bergen ýádelerin oryndaýǵa shaqyramyn, al oppozısııany óz eliniń jaýy bolmaýǵa shaqyramyn», degen sózi de yntymaqty kózdegendik.
Sóıtse de, oppozısııanyń jú­regi jibimeıtin sııaqty. Parla­mentti ashýǵa prezıdent kelgende, jeńiske jetken koalısııa depýtattary ony oryndarynan turyp, qol soǵyp qarsy almady. Ony ózderinshe Saakashvılıdiń «avt­o­rı­tarlyq rejimine qarsylyq» dep túsindirdi. Qalaı degende de, órkenıetti dástúrdi, ulttyq múd­deni ókpege jeńdirýge bolmas. Saakashvılı jaqsy sóıledi. Bılikke kelgender oǵan da quptaý bildir­medi. О́zderin jaqsy usynysqa, ıgi iske qarsydaı áser qaldyrdy.
Oppozısııa bılikke keldi. Olar óz jeńisterin baıandy ete ala ma, grýzınderdiń armanyn jú­zege asyra ala ma? Saakashvılı óz je­ńilisin moıyndasa da, onymen kelise qoıa ma? Grýzın qaýy­mynda ony jaqtaıtyndar az emes. Demek, kúres jalǵassa kerek.

Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».