Qoıshyǵara Salǵarauly: Shynaıy tarıh halyqtyń rýhyn oıatady

 – Rahmet qaraǵym! Gazettiń 100 jyl­dyq mereıtoıy qutty bolsyn. Men^­iń azamat retinde qalyptasýymda «Ege­men­niń» róli zor. 1975 jyly 8 tamyz kúni Almatyǵa «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine tilshi bolyp kel^­­dim. Basylymda júrip qazaqtyń mańdaıal­dy azamattarymen tanystym. Oǵan deıin Qostanaı men Arqalyqtyń dala­syn kezip júrgen radıo tilshisi edim. Gazet meni jaýapkershilikke baýlydy. Redak­sııada jumys atqarǵan 17 jylda naqaqtan sottalǵan úsh adamnyń túrme­den shyǵýyna sebepker boldym. Bul meniń emes, gazettiń bedeli. Odan keıin el ishindegi ataqty eńbek adamdarmen júzdese­siz. Bunyń ózi bir mektep.

Eń bastysy, gazette júrip maqsatsyz ómir súrý­ge bolmaıtynyn túsindim. Tipti buǵan deıingi ǵumyrym bosqa ótken­­deı alasurdym. Sodan alty jyl taban aýdarmaı, bir kúni akademııalyq kitap­hananyń sırek qoljazbalar qoryn­da, kelesi kúni ulttyq kitaphanada otyrdym. Osylaı jurttyń shańyna ilestim, qaraǵym! Buny nege aıtyp otyrmyn?

– Báse, nege aıtyp otyrsyz?

– О́ıtkeni, gazette qyzmet isteı júr­ip, kózim ashyldy, ásirese, tarı­hı sanam oıandy, kózqarasym ózger­di. Nátıjesinde, aldyma úlken maq­sat qoıdym. Jýrnalshy retinde de kádimgideı tanymal boldym. Redak­to­rym Sapar Baıjanov marqum meni «aqmyl­tyǵym» deıtin. Barlyq janrǵa bir­deı qalam tarttym. О́tkenge úńilýdi úırendim.

Biraq meni kúndiz-túni «Biz kimbiz?», «Qaı­dan keldik?» «Qalaı keldik?» degen suraqtar mazalaı berdi. Atalmysh suraq­­tarǵa jaýap tabam dep úlken ǵalym­­dardyń monografııalaryn oqýdy basta­dym. Ǵylymı eńbekterdi oqyp otyryp, olar jasaǵan siltemelerdiń izine tústim. Qysqasy, indete kele kúlli túrki halqynyń, onyń ishinde ózimizdiń qazaq halqynyń tarıhyna zor qııanat jasalǵanyn ańǵardym.

– Ýaqyt óte kele osy qııanattyń qaı­­­dan kelge­nin, qalaı bolǵanyn zert­­­teýge bet bur­dyńyz. Bul iske kiris­ýiń­izge ne yq­pal etti?

– Qııanatty sezinip, ne isterimdi bil­meı biraz júrdim. Al sheshimge kelýime dosym Aqseleý Seıdimbek yqpal etti. Ahań ekeýmiz gazetke qatar keldik. Men Arqa­lyqtan, ol Qaraǵandydan. Bir kúni syrlasyp otyryp, Ahań aıtty: «Qoısheke, ekeýmiz Almatyǵa tamaq asyraý úshin kelgen joqpyz. Sen de, men de jazýshy bolmaqpyz. Shúkir, eki-úsh kitap ta shyǵardyq. Onymyz maqtalyp ta jatyr. Biraq shedevr emes ekeni anyq. Al ortańqol jazýshyǵa qazaq kende emes. Ádebıet degen tórt qubylasy túgel halyqtyń urpaǵyna moraldik- estetı­ka­lyq tárbıe beretin qural ǵana. Al bizdiń halyq 300 jylǵa jýyq otarda bol­ǵan, rýhy janshylǵan. Qazir halyqqa ádebıet­ten góri tanymdyq dúnıeler kerek. Baıqaımyn, sen de izdenip júrsiń, men de izdenip júrmin. Endigi jerde ádebı shyǵarmany doǵaryp, tanymdyq dúnıe jazaıyq. Halqymyzdyń tarıhı sanasyn qalyptastyrýǵa kómekteseıik» dedi. Osyǵan kelisip, qol alystyq. Kóp uzamaı Ahań «Kúmbir, kúmbir kúmbez­der­di», men «Altyn tamyrdy» jazdym. Eki kitap bizge zor abyroı áperdi. Bizdiń dańǵyl osylaı bastalǵan, qaraǵym!

Bilgen-túıgenimdi halyqqa jetkizý úshin roman-esse degen janrdy tańdap aldym. Kompartııanyń dúrildep turǵan kezi. Halqymyzdyń tól tarıhyn jazýǵa tyıym salynǵan. Sondyqtan halyq tarıhyna ádebıetti betperde etip, birinshi kitaptyń jalǵasy ispettes «Kómbe», «Qazaqtyń qıly tarıhy», «Qazaqtar» roman-esselerin jazyp shyqtym. Osy kitaptar meni halyqqa tanytty. Sóıtip júrgende táýelsizdikke qol jetkizdik. Tól tarıhymyzdyń tól bolmysyn tanyp, ǵylymı turǵydan jan-jaqty zert­teý­ge, zerdeleýge múmkindik týdy.

–Táýelsizdik sizdiń zertteýshilik isińiz­­ge tyń serpin berdi emes pe?

– Árıne, óıtkeni tarıhy durys jazylmaǵan halyq eshqashan ózin taba almaı­dy. Shynaıy jazylǵan tarıh qana halyqtyń rýhyn oıatady. Qaı kezde de qaı zamanda da solaı. О́kinishtisi sol, keshege deıin tarıh kúshtiniń yǵyna qaraı jazylyp keldi. Bul durys emes. Tarıh tek aqıqatty arqaý etip, shyndyq turǵysynan jazylsa ǵana qoǵamnyń tanymyn durys qalyptastyra alady. Odan keıin keregi – ulttyq sana. Bul qaýym­dy bir múddege, ulttyq múddege toǵys­tyrady. Úshinshisi – azamattyq sana. Bul sana adamdy pendeshilikten aryl­typ, uly muratqa jeteleıdi. Bu­ǵan mysal – ótken ǵasyr basyndaǵy Alash aza­mat­tary. Al tarıhı sanasy durys qalyp­taspaǵan halyq, kúndelikti saıasat­­tyń yǵynda jel aıdaǵan qańbaq sııaq­ty domalap kún keshedi.

Tarıh degenimiz – ótken ata-babala­ry­myzdyń ómirbaıany, atqarǵan is-áreke­tiniń shejiresi. Tarıh urpaqty ótken­niń ónegeli tirliginen úlgi alyp, ony odan ári jetildirýge, jamanynan bezinip, ony qaıta boldyrmaýǵa baýlıtyn tárbıe mektebi. Meniń kitaptarym – dál osy maqsatty kózdep jazylǵan jáne jańalyǵy da osy. Qajettilik bolmasa eshqandaı jańalyq ashylmaıdy. О́mirge keletin jańalyqtyń atasy – eńbek, anasy – qajettilik.

Keshegi keńestik júıe tarıhshy ǵa­lym­dar emes, tarıhshy mamandar daıar­­laýmen aınalysty. Ony belgili bir kezeńniń belgili bir oqıǵasyn zert­tetip, sodan dıssertasııa qorǵatý arqyly júzege asyrdy. Sóıtip Ekinshi dúnıe­júzilik soǵystyń, partııa sez­de­riniń, besjyldyqtardyń, ekpindi qurylystardyń, tyń kóterýdiń t.s.s. kezeńdik oqıǵalar tarıhyn zerttep, meńgergen tarıh ǵylymdarynyń kandıdattary, doktorlary ómirge keldi. Bulardy «kásibı tarıhshylar» dep dáriptedi. Osylaısha halyq óziniń tarıhyn tanýdan qaldy. Basqany aıtpaǵanda, buǵan keshegi Keńes ókimeti bılik qurǵan 74 jylda qazaq halqynyń kóne tarıhynan kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan adam joq. Durysy qorǵatpady. Bir ókinishtisi, bizdiń tarıhshylarymyzdyń kóbi osyndaı tarıhshylar. Osydan kelip, bizde tarıhshy ǵalym joq, tarıhshy mamandar ǵana bar desek, munymyz shyndyqqa qııanat bolmasa kerek.

– Bul tujyrymyńyzben basqa tarıhshy azamattar kelise qoıar ma eken?

– Nege kelispesin, bul shyndyq. Bas­qany bylaı qoıǵanda, uzaq jyldar tarıh ınstıtý­ty­nyń tizginin ustap kel­gen bas tarıh­shymyzdyń qorǵaǵan doktor­lyq dısser­tasııasy jańylmasam, «Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta jeńiske jetýdegi kommýnıstik partııanyń róli» bolatyn. Eger maǵan senbeseńiz, keńestik kezdegi tarıh ǵylymdarynyń doktoryna baryp, qorǵaǵan taqyrybyn surańyz. Ne aıtar eken?

– Olardy da kinálaýǵa bolmaıtyn sııaqty.

– Kelisem. Men de olardy kiná­laý­dan aýlaqpyn. Zaman solaı boldy.

– Qazirgi tańda ult tarıhyna ja­ńa­­sha paıym, jańasha kózqaras ker­ek deısiz ǵoı. Solaı ma?

– Tek ult tarıhyna ǵana emes, kúlli adamzat tarıhyn jańasha paıymdaý qajet. Qazirgi tańda genetıkter adam bala­sy jer betinde budan 200 myń jyl bur­yn paıda boldy degendi dáleldep otyr. Al qazirgi ǵylym 10 myń jyldan ári asa almaýda. Onyń aldyńǵy 5 myń jyly qazba derekter negizinde, qalǵan 5 myń jyly jazba derekter negizinde jazylǵan. Sonda qalǵan 190 myń jyldyń tarıhy qaıda? Mysaly, jeke adamnyń ómiri onyń týǵan kúninen bastalatyny sııaqty, adamzattyń tarıhy da olardyń paıda bolǵan kezeńinen bastalýy tıis qoı. Men osyǵan jaýap izdegen adammyn.

Ýaqyt bir orynda turmaıdy. Qazir álem halyqtary genetıka ǵylymynyń sońǵy jetistikteriniń biri – DNK tásili arqyly ózderiniń shyqqan tekterin anyq­taý­da. Nátıjesinde, burynǵy qalyp­tasqan qaǵıdalar ózgerdi. Aıtalyq, 2008 jyly máskeýlik zertteýshi Iýrıı Drozdov «Tıýrkskaıa etnonımııa drevneevropeıskıh narodov» degen kitap jazdy. Bunda «kúlli Eýropa halqynyń túp atasy – túrikter» degen paıym aı­ty­­­lady. Osyǵan ilese 2010 jyly latysh ǵalymy Galına Shýkeniń «Bylı lı laty­shı tıýrkamı?» degen eńbegi jaryq kórdi. Bul zertteýshi «Búkil adamzat balasynyń túp atasy – túrik, sóılegen tili – prototúrik tili» degendi ashyq jazdy. Dálel-deregi tipti keremet.

Genetık ǵalymdar adamzat balasy bir jerde – Ońtústik-Shyǵys Afrıkada paıda boldy degendi aıtady. Ǵylym ony teris degen joq. Buǵan baqsaq, Afrıkada jaratylǵan tirshilik ıeleri ósip-ónip, kóbeıe kele jan-jaqqa óris keńeıtken. Solardyń belgili bir bóligi Azııa qurlyǵyna ótken. Kóne zamanda Gerodottan burynǵy tarıhshylar Kav­kaz taýyn jerdiń sheti dep eseptegen. Basqasha aıtqanda, olar Kavkaz taýy­nyń ońtústigine qatysty tarıhı oqıǵa­lardy ǵana baıandap, taýdyń sol­tús­tigindegi el-jurttan habarsyz bol­ǵan.

Al búgingi «túrkitektester» atalyp júrgen halyqtar tarıhy san ǵasyrdy bastan ótkerip, Kavkazdyń teristigine, ıaǵnı Uly dalaǵa ótkennen keıin bas­talady.

Uly dalaǵa qonystanǵandar keıin óse kele geografııalyq, aýmaqtyq orna­lasýyna qaraı ózara úsh úlken birles­tik­ke bólingen. Olardy: «ǵuzdar», «dala­lyqtar» jáne «orman adamdary» dep ataıdy. Kóne túrik derekterinde «dala­lyqtar» keıin «qypshaq», «orman adam­dary», «aǵash eri» dep atalady.

– Demek dalalyqtar men qyp­shaq­tar bir uǵym ba?

– Týra solaı. Biz biletin qypshaqtar – VIII ǵasyrda oǵyzdardy yǵystyryp, shyǵystan batysqa jyljyǵan qypshaq­tar. Bir ókinishtisi, áli kúnge osy qyp­­shaq ataýynyń etımologııasyn ǵy­ly­­mı turǵydan anyqtaı alǵan joq­pyz. Buryn «Oǵyz-namanyń» deregine súıenip, qypshaqty «aǵashtyń qýysy» dep kelsek, keıin orys ǵalymy
S.G.Klıashtornyıdyń zertteýine súıenip «sorly», «joly bolmaǵan», «beıshara» degen sózderdiń balamasy retinde qara­s­tyra bastadyq. Bul eshqandaı ǵy­ly­mı negizi joq, bopsa boljam. Shyn máninde qypshaq sózi kóne túrik­tiń «qybyshy» jáne «aq» degen eki sóziniń birigýinen shyqqan. Mundaǵy «qybyshy» kóne túrikshe: «ónim óndirýshi», «aq» «sút» degen uǵymdy bil­dir­di. Sonda «Qybyshy-aqtyń» maǵy­nasy «sút ónimin paıdalanýshylar» bolyp shyǵady. Ejelgi grek, latyn tildi ǵalymdar osyny óz tilderine aýdaryp «gıppomolgı», «galaktofagı» dep qoldan­ǵan. О́kinishtisi, tarıh eýropatanym negi­zinde jazylǵandyqtan ataýlar burma­lanǵan.

– Mundaı burmalaý­shylyqtar óte kóp pe?

– Barshylyq. Ásirese kóne qytaı derekterinen alynǵan eldik ataýlardyń «týgıýden» basqasynyń báriniń de naqty balamasy anyqtalǵan joq. Bári burma­lan­ǵan. Aıtalyq, biz ózimizdiń tarıhy­myzdy ǵunnan bastaımyz. Bul halyq­ty qytaı jylnamalarynda «sıýnný» dep ataıdy. Ǵalymdar «bul ataý kóne qytaılardyń ádeıi kemsitken qorlyq ataýy» deıdi. Sonda bul halyqtyń shyn ataýy qalaı? Ár halyqtyń tarıhshylary eldik ataýdy óz uıǵarymdary boıynsha ártúrli atap keledi. Mysaly, qytaıdyń osy «sıýnný» («kekshil qul») degen ataýyn eýropalyqtar «gýnny», orystar «hýnný» (keıingi kezde bular da «sıýnný» dep alyp júr), qazaqtar «ǵun» dep atady. Munyń syrtynda «Hon», «hýn», «hýnsam», «kún» dep qubyltyp alatyndar da barshylyq. Sol sııaqty, qytaı deregindegi «Maýdýn» esimi. Ony orystar «Mode», túrikter «Mete», qazaqtar «Móde» dep óz qalaýynsha jaza beredi. Bulaısha qubyltý ǵylymǵa, tarıhqa qııanat ekenin eskerip jatqan adam joq.

Basqany qoıyp, álemge áıgili Temú­jın­­niń laqap esimi «Shyńǵys» sózi­niń tórkinin de áli tanyǵan joqpyz. Osy ataýdyń men biletin onǵa jýyq bala­masy bar. «Shyńǵys» sózi ataq pa, álde laýazym ba? Ondaı bolsa, ol nege mońǵol­dyń basqa bıleýshilerine berilmeıdi. Búkil Qytaıdy jaýlap alyp, Iýan ımperııasyn qurǵan Qubylaı nemese batysta Altyn Ordany qurǵan Batyı nege «Shyńǵys han» atalmaǵan?..

– Aǵa osy saýalyńyzǵa jaýap tap­tyń­yz ba?

– Tapqan sekildimin. Osyǵan oraı «Myńǵul men mońǵol jáne úsh Shyń­ǵys» atty arnaıy eńbek jazdym. Sonda bári aıtylǵan. Bul arada tek túıi­nin aıtsam, ótken tarıhta úsh Shyń­ǵys han bolǵan. Temújın sonyń sońǵysy. «Shyńǵys» degen «shyń» jáne «qys» degen túriktiń eki sóziniń birigýi arqy­ly paıda bolǵan ataý. Maǵynasy: «Qudaı­dyń kúshi» degendi bildiredi. Munyń bári qytaı tarıhshysy Ban Gýdiń «Hán­namasynda» aıtylǵan. О́kinish­tisi, orystar N.Bıchýrınniń aýdar­ma­syn jaryqqa shyǵarǵanda, túrik­tiń márte­be­sin kóteretin tustaryn abzas-abzasymen qyrqyp tastaǵan. Muny Qytaıda bolyp, osy eńbekti túp­nusqasynan aýdar­ǵanda anyqtap, qaı­ta­dan qalpyna keltirdim.

– Sózińizdi bóleıin, Ban Gýdiń «Hánnamasynda» qalaı dep jazylypty?

– Bul jylnamada «Shyńǵys» ataý­y «Shyńtyjı» dep berilip, «sıýnný bıleýshisiniń esimi «Shyńtyjı» halqy ony qur­mettep, «shyńlı gýtý – chánıúı dep ataıdy» dep ashyq jazylǵan. Mun­da­ǵy «shyń» Táńir-Qudaıdyń balama aty, «tyjı» dene kúshi, qýaty. Sonda Shyńǵys – Qudaıdyń qahary, Táńirdiń jazasy degendi bildiredi. Al «shyńlı gýtý – chánıúı» degeni: «Táńirdiń quty qonǵan – Chánıúı» degen sóz. Qazirgi tarıhshylar osydan baryp «Táńirqutty» chánıúı laýazymynyń balamasy dep júr. Bul da qate. Durysy «Chánıúı» sóziniń balamasy «Tarhan». Bunyń nege olaı ekeni joǵarydaǵy eńbekte jan-jaqty túsindirilgen.

– Sońǵy kezde «Uly dala» degen­di kóp aıtyp kettik. Bul ózi geogra­fııa­lyq ataý ma, álde...

– Bul jan-jaqty uǵym. Áýeli, geogra­fııalyq aýqymyn anyqtap ala­ıyq. Uly dala degenmiz shyǵysy – Hıngan taý jotalarynan bastalyp, batysy – Karpat taý jotalaryna baryp tireletin, ońtústigi – Gımalaı, Pamır, Erenqabyrǵa, Iran ústirti, Kavkaz sekil­di iri taý tizbekterimen kómkerilip, soltús­tigi – týndranyń qalyń jynysymen jıektelgen orasan alyp aımaq. Bul dala­daǵy tirshilikti budan shamamen 14 myń jyl buryn topan sý apaty joıyp jiber­gen. Ien qalǵan alyp dalaǵa eń birinshi bolyp búgingi Kishi Azııadan As taıpasynyń adamdary qonys tepken.

Álem halqynyń deni osy As taıpasynan taraıdy. «Azııa» ataýynyń ózi «As» jáne «uıa» degen eki sózden quralǵan. As – taıpanyń ataýy. Uıa – kóne túrik sózi: «úı», «baspana», «meken» degen uǵymdy bildiredi. Sonda «Azııa» astardyń mekeni bolyp shyǵady. Uıanyń «úı» degen maǵyna beretinine «Akademııa» sózin mysalǵa keltirýge bolady. Mundaǵy «Akadem» grektiń orta dáýletti adamynyń esimi. Qýǵynnan Afınaǵa kelgen ataqty Platon osy Akademniń úıin satyp alyp, onda dáristerin júrgizgen. Shákirtteri dáris alatyn úıdi burynǵysynsha «Akademniń úıi» dep ataǵan. Osydan baryp Akademniń úıi keıin álem halyqtarynyń uǵymyndaǵy bilim ordasy – Akademııaǵa aınalǵan.

– Endi «Uly dala órkenıeti» degenge toqtalyp ótseńiz?

– Bul suraq óz aldyna jeke taqyryp­tyń ózegi. Qysqasha aıtqanda, Uly dala órkenıetiniń bastaýynda «Aratta» órkenıeti tur. Aratta «ary» jáne «atta» degen eki sózden quralǵan. Munyń «ary»-sy «ári», «alys», «aýlaq» degen uǵym­dy bildiredi. Al «atta» sózi «ilgeri adymda», «alǵa bas» degen uǵymda. Sonda «Ary – atta» ataýy ilgeri ketken, alǵa basqan eldiń ataýy bolyp shyǵady. Eki daýysty dybystyń qatar kelýinen «y» dybysy túsip qalyp, «ary-atta» aıty­lýda «Aratta» bolyp ketken. Bul ataý osy kúıinde Shýmer jazbalarynda keze­desedi.

– «Aratta» uǵymy Shýmer jazba­la­­rynda bar dedińiz be?

– Shýmerlerdiń bizge jetken bes dastany­nyń barlyǵynda «Aratta» jaıly aıtylady. Biraq bul jer óte alys, jeti taýdan asyp, jeti dalany basyp barady, onyń turǵyndary at minedi deıdi. Shýmerler Arattadan lazýrıt tasyn alatyn bolǵan. Al «Gıl­gá­mesh» dastanynda olardyń ata-babasy Uly dalanyń «Keńgir» dep atalatyn jurttan ekeni aıtylady. Osyǵan qaraǵanda Arqanyń san salaly ataqty Keńgir ózeni sol bir kóne jurttan qal­ǵan bir belgi bolsa kerek.

– Siz osynyń bárin zerttegendegi maqsa­tyńyz – qazaq halqynyń túp-tuqııa­nyn anyqtaý emes pe?

– Árıne. Tarıhshylar qazaqtyń ejelgi tarıhyn jazba derekke ilikken sátinen bastap zerttep júr. Mysaly, qazaqty túptegi túrikter desek, resmı tarıh ony VI ǵasyrdan bastaıdy. Bul túrik ataýynyń alǵash 545 jyly Veı patsha­lyǵynyń jylnamasyna ilikken jyly.

– Shynymdy aıtsam, bylaıǵy oqyrmandy qoıyp meniń ózim sizdiń eńbegińiz­ben jete tanys emes ekenmin. Muny nasıhat­tyń joqtyǵynan dep oılaı­myn. Sizshe qalaı?

– Meniń jazǵan dúnıelerim halyqqa áli jetken joq. Siz aıtqandaı, nasıhat joq. «Kitap oqymaıdy» dep oqyrmandy kinálaımyz. Olaı emes, oqyrmanǵa kitap jetpeıdi. Onyń ústine tıraj az. Buryn kitap 30-100 myń danaǵa deıin shyǵýshy edi. Qazir bir-eki myń ǵana. Meniń tarıh tereńine úńilip, úzbeı izdenip júrge­nime jarty ǵasyrdaı boldy. Zert­teý­le­rimde resmı tarıhta joq jańa oılar kóp. Kóbine resmı moıyndalǵan kóz­qarastyń qateligine basty nazar aýda­ramyn, onyń burys-durysyn dálel­deımin. Osyny halyq bilmeı jatyr. Alǵash ret aıtyp otyrmyn, meniń ǵylymı eńbekterimde álemdik jańa­lyqqa tatıtyn 35 konsepsııalyq tujyrym bar. Osynyń birde-bireýine tarıh­shylar tarapynan taldaý jasalmady. Tunjyraǵan únsizdik.

– Alda qandaı maqsat-jospa­ry­ńyz bar?

– Qoljetim jerdegi joǵary oqý oryn­daryna usynys jasap: «Sender maǵan tarıhqa yntasy bar birneshe bala berińdershi. Biletinimdi úıreteıin. Ustazdyq mektep qalyptastyraıyn» demek­pin. О́ıtkeni, ǵylym shákirt arqyly damıdy. Qysqasy, jasampaz qabi­leti bar qolqanat tárbıelesem degen oı. Jasym da ulǵaıyp, biraz jerge kelip qaldy. Kózimniń tirisinde maman tarıhshylardyń qatysýymen eńbekterimdi jiliktep, jiktep, durys-burysyn anyqtap, ǵylymı baǵa berilse ǵoı, shirkin. Osyny kórmeı ótem be dep qorqamyn.

Áńgimelesken Beken QAIRATULY,

    «Egemen Qazaqstan»