Iаdrolyq energetıkanyń bastapqy energııa alý kózi – ýran otyny. Keńes Odaǵy kezinde Qazaqstan men О́zbekstan terrıtorııasynda júrgizilgen aýqymdy barlaý jumystary iri ýran qorlaryn anyqtaýǵa múmkindik berdi. 1945 jyldan bastap osy kúnge deıin jer sharynda shamamen 2,8 mln tonna ýran óndirilgen bolsa, onyń Kanadaǵa 18%, Qazaqstan men О́zbekstanǵa 17% jáne AQSh-qa 13% tıesili, al qalǵan bóligi álemniń basqa elderinde óndirilgen. Qyrǵı-qabaq soǵys jyldary Keńes Odaǵy ýran óndirisin údetkenimen, 90-jyldary saıası kartada Ortalyq Azııanyń táýelsiz memleketteriniń paıda bolýy, iri ýran qorlarynyń Odaq sheńberindegi atom ónerkásibiniń tolyq kesheninen bólinip, ótpeli ekonomıkaly elderdiń energetıkalyq enshisine qaldy. Nátıjesinde energetıkalyq shıkizattardyń ımportyna táýeldi damyǵan elder úshin Qazaqstan men О́zbekstan terrıtorııasy ýran ónimderiniń iri shıkizattyq bazasyna aınaldy. Ekonomıkadaǵy qıyn-qystaý jaǵdaı atalǵan jas memleketterdi damyǵan jáne qýatty elder tarapynan ýran óndirý boıynsha kez-kelgen ınvestısııalyq, tehnologııalyq usynystardy qabyldaýǵa májbúr etti. Táýelsizdiktiń shırek ǵasyrdy eńsergenine qaramastan Qazaqstan men О́zbekstanda sol úrdis osy kúnge deıin jalǵasyn taýyp keledi.
Jańa tehnologııalyq múmkindikter nátıjesinde jer sharyndaǵy barlanǵan ýran qorynyń kólemi sońǵy onjyldyqta 25% ulǵaıyp, shamamen 6,1 mln tonnany qurap otyr. Bul álemdegi ýran qorynyń áli de ulǵaıa túsetindigin ańǵartady. 2018 jylǵy derekter boıynsha jalpy qorlardyń Avstralııada – 30%, Azııada – 24%, Afrıka – 20%, Amerıka qurlyǵy – 14%, Eýropa-Reseıde 12% shoǵyrlanǵan.
XX ǵasyrda KSRO álemdegi tolyq atom ónerkásibi qalyptasqan ıadrolyq derjava edi. Odaqtyń ydyraýy nátıjesinde Reseı atom ónerkásibiniń tolyq keshenine, al Ýkraına, Armenııa, Lıtva, Qazaqstan ıadrolyq energetıkanyń negizi qalanǵan elder retinde saıası kartaǵa endi. О́tken ǵasyrda álemniń birshama elderinde, negizinen Shyǵys Eýropa elderinde AES qurylysyn júrgizgen – KSRO bolsa, onyń basty mırasqory – Reseı de sol úrdisti jalǵastyryp, atalǵan salada kommersııalanǵan qyzmetterdi usynýshy álemdegi sanaýly elderdiń birine aınaldy.
Ýkraınaǵa kelsek, atom energetıkasy tarıhyndaǵy – Chernobyl apaty (KSRO, qazirgi Ýkraına, 1986 j.) álemde ıadrolyq energetıka jaqtaýshylaryn sıretken aıtýly oqıǵa. Soǵan qaramastan energetıka qurylymyndaǵy atom energetıkasynyń úlesi boıynsha Ýkraına (55%) álemde Fransııadan (72%) keıingi ekinshi oryndy ıemdenedi. Qazirgi tańda Ýkraınanyń energetıkalyq strategııasynda batystyq tehnologııaǵa negizdelgen ıadrolyq otyn óndiretin zaýyt, ıadrolyq otyn saqtaıtyn qoıma men jańa reaktorlardyń qurylysy josparlanýda. Al Kavkaz elderine kelsek, Armenııanyń jalpy elektr energııasynyń 1/3 qoldanystaǵy jalǵyz ıadrolyq reaktor qamtamasyz etip otyr.
Lıtva 2009 jyly Eýropada Italııadan keıingi atomdyq energetıkadan túpkilikti bas tartqan elge aınalǵanymen, Baltyq elderindegi energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń mańyzdylyǵyna baılanysty, bir kezderi eldiń 70% elektr energııasyn óndirgen atomdyq energetıkany qaıta damytý, jańa AES (Vısagınas) qurylysy jaıly salmaqty pikirler búginde qaıta talqylanýda. Sonymen qatar, Belorýs AES men Reseıdiń Kalınıngrad oblysyndaǵy Baltyq AES (ýaqytsha toqtatylǵan) jobalary atalǵan aımaqta ıadrolyq energetıka áleýetiniń aldaǵy ýaqytta da kemimeıtindigin ańǵartady.
Orta Azııa elderine oralar bolsaq, Túrkimenstan, Qyrǵyzstan, Tájikstanda ýran resýrstaryna keń kólemdi tıisti barlaý jumystary osy kúnge deıin júrgizilmegen. Al Aqtaý AES 1999 jyly eksplýatasııadan shyǵarylǵanyn eskersek, KSRO-nyń atom ónerkásibinen Qazaqstan men О́zbekstanǵa iri ýran qorlary men birneshe taý-ken metallýrgııalyq kombınattary bar – shıkizattyq óndiris ǵana mıras boldy.
Sońǵy derekter boıynsha Qazaqstan men О́zbekstan álemdik ýran qorlarynyń 16% úlesin ıemdenedi. Ýran óndirisi boıynsha álem elderi arasynda 2009 jyldan bastap Qazaqstan kósh bastasa, О́zbekstan turaqty túrde alǵashqy jetilikti túıindeıdi. 2010-2017 jyldary aralyǵynda Qazaqstan (40%) men О́zbekstan (4%) orta eseppen jyl saıynǵy álemdik óndiristiń 44% qamtamasyz etip keledi. Al ýran óndirýshi memleketterdiń barlyǵy shıkizat eksportyn júze asyrmaıtyndyǵyn eskersek, Qazaqstan men О́zbekstannyń shıkizattyq ýran naryǵyndaǵy eksporttyq áleýeti – álemdik munaı naryǵyndaǵy OPEK elderiniń eksporttyq áleýetinen asyp túsedi. OPEK elderi álemdik munaıdyń 35% óndirip, álemdik munaı eksportynyń 50% qamtamasyz etedi.
Munaı naryǵy men ýran naryǵyn salystyrý kópshilikke oıǵa qonymsyz kórinetini sekildi, OPEK elderiniń munaı naryǵyndaǵy baǵa qalyptasýdaǵy róli men Qazaqstan men О́zbekstannyń ýran naryǵynda baǵa qalyptasýdaǵy róli de salystyrýǵa kele bermeıdi. Alaıda, naryqtar arasyndaǵy tyǵyz baılanys pen jasyryn básekelestikti eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Búgingi kúni energetıkalyq resýrstardy eksporttaýshy elderdiń keıbiri áli de «Golland aýrýynan» shyǵa almaı otyrǵany – bir mysal, al «Resýrstar qarǵysynan» qutylyp, «Qudaıdyń alǵysyna» bólenip jatqany – ekinshi mysal bolsa, energetıkalyq resýrstardy eksporttaýshy elden ımporttaýshy elge aınalyp ketý de úırenshikti úrdiske aınalyp bara jatqandyǵyn baıqap otyrmyz. Osy rette, ýran naryǵyndaǵy Qazaqstan men О́zbekstannyń «Barynda batyp ish, joǵynda satyp ish» tirligi – túbi eki el úshin de ulttyq berekege alyp kelmeıdi. Onyń amaly bireý - birlik, birlik túbi – bereke.
Iri ýran óndirýshi kásiporyndardyń qataryna qazaqstandyq Qazatomónerkásip pen ózbekstandyq Novoı taý-ken metallýrgııalyq kásiporyny kiredi. Atalǵan uıymdar álemdik ýran óndirýdiń 25% qamtamasyz etkenimen halyqaralyq bıznestegi masshtabtary óz memleketteri aýmaǵymen ǵana shekteledi. Sondaı-aq eki eldiń ulttyq ýran óndirýshi operatorlary arasynda qandaı da bir memorandým nemese áriptestik týraly aqparattar keńistiginde derekter kezdesken emes. Ýrannyń qarǵysynyn qutylyp, ýrannyń alǵysyna bólený úshin osy eki kásiporynnyń strategııasy Syrdarııa sýyndaı bir arnada toǵysýy qajet sııaqty?!
Shıkizattan reaktorda qoldanylatyn otyn alý óte kúrdeli tehnologııalyq úderis. Uzaq jyldar boıy bul tehnologııalyq múmkindikter sanaýly elderdiń enshisinde boldy jáne ıadrolyq energetıkadaǵy ǵalamdyq tehnologııa qozǵalysy, AES qurylysyn júrgizý sekildi is-qımyldardyń barlyǵy Úlken saıası ınstıtýttardyń yqpalymen basqarylyp kele jatqany belgili. Osy rette, Qazaqstan men О́zbekstan energetıkalyq strategııasynda shıkizat eksportynan bólek, atom ónerkásibiniń tolyq keshenin qalyptastyrý da óte mańyzdy. Alaıda ýran shıkizatyn ımporttaýshy elder óz óndiristerin toqtatyp, Orta Azııa elderinen daıyn otyn alýǵa qyzyǵýshylyq tanytpaıdy. Sondaı-aq iri oıynshylar naryqtaǵy jańa qatysýshylar úshin ońaılyqpen sheginis jasamaıtyndyǵy da túsinikti. Transulttyq energetıkalyq korporasııalar álemdegi AES-tardy jabdyqtaý isin ózara bólisip alǵan jáne olardyń shyqqan tegine sáıkes strategııalyq saıasaty men naryqtaǵy áreketi Álemdik tártippen astasyp jatyr.
Bul rette Qazaqstan Reseımen óndiristik sıkldy ıntegrasııalaý, sondaı-aq Úlbi metallýrgııalyq zaýytynda ıadrolyq otyn óndirýdi uıymdastyrý boıynsha birshama nátıjeli bastamalar jasady. Sonymen qatar, elimizde 2017 jyly MAGATE-niń tikeleı baqylaýymen jumys isteıtin az baıytylǵan ýran banki ashylǵan bolatyn. Bul atom ónerkásibindegi ǵalamdyq úderisterden Qazaqstannyń shetkeri emestiginiń, ajyramastyǵynyń úlken nyshany.
О́zbekstan da qosylǵan qundy ýran ónimderi eksportyna múddeli, ári haqyly. Maqsattyń ortaqtyǵyn eskere otyryp aǵymdaǵy áleýettiń shama-sharqyn asyrý úshin – Qazaqstan men О́zbekstan ýran baıytý, ıadrolyq otyn óndirý jáne saqtaý sekildi ónerkásip keshenderin ishinara ıntegrasııalaý múmkindigine nazar aýdarýy qajet. Ishinara ıntegrasııalaýdyń mańyzyn tıimdilik turǵysynan ǵana baǵalaýǵa bolmaıdy, bul eki el úshin de turaqty damýdyń kepili, eki jaqty yntymaqtastyqtyń baǵynbaǵan belesi.
2018 jyly elektr energııasynyń jahandyq óndirisinde ıadrolyq energetıkanyń úlesi 5% qurady jáne turaqty 1,4% ósimin saqtap keledi. Búginde álemdik 400 GVt-qa jýyq elektr qýatyn qoldanystaǵy 453 ıadrolyq reaktor óndirýde. Iаdrolyq energetıkadan elektr energııasyn óndirýden AQSh sózsiz kósh bastaıdy. 2018 jylǵy kórsetkishter boıynsha AQSh-tan keıin Fransııa, Qytaı, Reseı, Ońtústik Koreıa elderi jaıǵasqan. Osydan úsh jyl buryn Qytaı bestikke de kirmeıtin, qazir úshtikte, al qurylysy júrip jatqan AES-tar iske qosylsa taıaý jyldary Qytaı Fransııany da artqa tastaıtyndyǵy anyq. Jalpy osy kúnde álemniń 37 elinde ıadrolyq energetıkanyń negizi qalanǵan.
Dál qazir álemde qýaty 57 GVt quraıtyn 55 energobloktyń qurylysy júrip jatyr jáne onyń 85% damýshy elderde. Olardyń ishinde alǵashqy AES qurylysy BAÁ, Belarýs, Bangladesh jáne Túrkııada. Alǵashqy AES qurylystaryn BAÁ-de koreılik kásiporyn júrgizse, qalǵan úsheýinde reseılik Rosatom kompanııasy júrgizýde. Reseıdiń otandyq AES jobalarynan bólek, shet elderde AES qurylysyn júrgizýdegi belsendiliginiń bir sıpaty – tehnologııasy men qyzmetterdi eksporttaý bolsa, ekinshi sıpaty – álemniń damýshy elderiniń kóshbasshysy retinde álemdik saıasattaǵy óz yqpalyn arttyrý. Álemdik tájirıbede kórip otyrǵanymyzdaı, kóp jaǵdaıda bul sıpattar ekinshi taraptardy da qanaǵattandyrady.
Qytaı, Reseı, Úndistan sekildi damýshy elderdiń ıadrolyq energetıkany odan ári damytýǵa kúsh salýy álemniń ózge de damýshy elderiniń tuńǵysh AES qurylysyna qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr. Olar – qarqyndy ekonomıkalyq ósim kórsetip otyrǵan Indonezııa men Egıpet, sondaı-aq azdy-kópti ýran qoryna ıe – Iordanııa jáne álemdik energetıkalyq resýrstar naryǵynda ýran eksportynyń 60%-ǵa jýyǵyn qamtamasyz etip otyrǵan Ortalyq Azııanyń iri elderi, taqyryptyń arqaýy – Qazaqstan men О́zbekstan.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaev
2012 jyly «Qazaqstan-2050» strategııasynda: «Iаdrolyq energetıkany damytýdyń
keleshegin umytpaýymyz kerek. Álemniń taıaýdaǵy damý kelesheginde arzan atom
energııasyna degen qajettilik óse túsetin bolady. Qazaqstan – ýran óndirýde
álemdik kóshbasshy. Biz AES otyny úshin tól óndirisimizdi damytyp, atom stansııasyn
salýǵa tıispiz» dep atap ótken bolatyn. Sol jyldan bastap Qazaqstanda AES-tyń ekonomıkalyq
negizdemesi men ornalasatyn orny týraly ártúrli pikirler men maqalalar
jarııalanyp keledi. Ornalastyrý orny
boıynsha kópshilikke Balqash kóli mańyndaǵy Úlken aýyly, Kýrchatov aýdany jáne Aqtaý
qalasy nusqalary belgili. Iаdrolyq energetıkany damytý boıynsha jobalyq
tehnıkalyq negizdeme jasaldy degenmen de, dástúrli energııa alý kózderin keń
kólemde ártaraptandyrýǵa Qazaqstan ázirge nıet tanytpaı keledi. Oǵan sebep te
bar, ol – álemdegi alǵashqy ondyqqa kiretin Qazaqstannyń kómir óndirisi, men
dástúrli JES, sondaı-aq kómirden basqa bastapqy energııa alý kózderiniń
respýblıka aýmaǵynda árkelki taralýy, sondaı-aq óndiristik tutyný men
áleýmettik tutynýdyń aımaqtyq erekshelikteri.
2014 jylǵy júrgizilgen ǵylymı zertteýimniń nátıjesinde Qazaqstandaǵy AES qazirgi Túrkistan oblysy, Kóksaraı sý qoımasynyń batysyna ornalastyrýdy usynyp, onyń ekonomıkalyq artyqshylyqtaryn negizdeýge tyrysqan bolatynmyn. Atalǵan usynys bılik pen buqara tarapynan keń talqylaýǵa túsken joq. Odan beri bul aımaqta eleýli ózgerister boldy. Usynylǵan aımaqtan nebári 150 km qashyqtyqta, О́zbekstan 2018 jyly óziniń alǵashqy AES qurylysynyń negizin qalady.
О́zbekstandaǵy saıası bıliktiń aýysýy álemdik qaýymdastyqtyń nazaryn ózine aýdardy. Saıası bıliktiń jańa baǵyty áleýmettik-ekonomıkalyq damý, álem elderimen yntymaqtastyqty jandandyrý, kórshi memlekettermen saýda-ekonomıkalyq baılanystardy tereńdetý ekendigin ańǵartty. Búginde 33 mln astam halqy bar memlekettiń ekonomıkasyn, onyń jasyryn áleýetimen qosa, sáıkesinshe baǵalaıtyn ýaqyt jetken sekildi. Osy tusta ıadrolyq energetıkany damytý bastamasy – О́zbekstannyń álemdik qaýymdastyqqa menmundalaǵan dabyly ispettes.
О́zbekstanda alǵashqy AES-tyń ornalasatyn orny retinde Buhara qalasynyń soltústigindegi Turdakól nusqasy kópshilikke belgili bolǵanymen, 2018 jyly Jyzaq oblysy, Farysh aýdanyna Tuzqan kóliniń mańyna ornalastyrý sheshimi bekitildi. Basty merdiger «Rosatom» kompanııasymen EPC-kelisimine (jobalaý, satyp alý jáne qurylys) qol qoıylyp, О́zbekstan men Reseı prezıdentteri AES qurylysyn bastaýǵa arnalǵan resmı is-sharaǵa qatysqany málim. Sondaı-aq О́zbekstanda 2019-2029 jyldary aralyǵyndaǵy ıadrolyq energetıkany damytý tujyrymdamasy qabyldandy. Bul táýelsiz О́zbekstan tarıhyndaǵy keleshekke jasalǵan strategııalyq, saıası-ekonomıkalyq qadam.
О́zbekstan úshin ıadrolyq energetıkany damytýdyń basty alǵy-sharty – kómirsýtekti otynǵa táýeldilikti azaıtý, 2030 jylǵa qaraı eki esege artatyn elektr energııasyna degen suranysty arzan energııamen qamtamasyz etý bolyp tabylady. AES-tyń iske qosylýy atmosferaǵa shyǵarylatyn kómirqyshqyl gazyn 14 mıllıon tonnaǵa, azot oksıdin 36 myń tonnaǵa azaıtýǵa jol ashady, sondaı-aq jyl saıyn 3,7 mlrd tekshe metr tabıǵı gazdy únemdeýge múmkindik bermek. Únemdelgen tabıǵı gazdyń eksporty О́zbekstandy jylyna 500-600 mln dollardaı kiriske keneltpek.
2017 jylǵy óndiristegi básekelestikti
qalyptastyrý maqsatynda Qazaqstannyń ońtústik oblystaryndaǵy elektr energııasy
tarıfterin Orta Azııa elderi tarıfterimen teńestirý qajettigi týraly máseleler
jıi talqylanyp júrdi. Alaıda atalǵan máseleniń sheshimin tabýda Úkimet sharasyzdyq tanytty, sebebi keıbir
sarapshylardyń О́zbekstandaǵy tarıfter aldaǵy ýaqytta qymbattaýy múmkin ekendigi
týraly boljamdary atalǵan másele boıynsha jumystardyń jalǵasýyn toqtatyp
tastady. Alaıda Ortalyq Azııa elderiniń tarıfteri, osy kúnge deıin de Qazaqstannyń
shekaralyq oblystaryndaǵy tarıfterden áldeqaıda arzan ekenin baıqap otyrmyz. Sonymen
qatar, 2018 jyly QR Qaýipsizdik Keńesi otyrysynda
QR Tuńǵysh Prezıdentiniń Respýblıka boıynsha energııa tarıfterin tómendetý
tapsyrmasy Úkimet tarapynan energııa tarıfterine shekti baǵalar ornatýmen ǵana
aıaqtalǵan bolatyn. Atalǵan tapsyrmalardy praktıkada júzege asyrý strategııalyq
josparlaý men júıeli jumys jasaýdy talap etedi jáne ol máselelerdiń uzaq merzimdik
sheshimi – Qazaqstandaǵy AES qurylysyn bastaý taqyrybyn aınalyp óte almasy
sózsiz.
Ortalyq Azııa elderiniń elektr energııasyn óndirýdegi bastapqy energııa alý kózderi ártúrli. Mysaly Tájikstan men Qyrǵyzstannyń elektr energııasyn óndirý – gıdroenergetıkaǵa, al Túrkimenstanda tolyǵymen gazǵa negizdelgen. Ártaraptandyrylǵan elektr energııasyn óndirý Qazaqstan men О́zbekstanǵa tán bolǵanymen, О́zbekstanda gazdyń, Qazaqstanda kómirdiń úlesi basym. Árıne, energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde memleketter «barymen bazar» dep, qory jetkilikti nemese qol jetimdi resýrstardy paıdalanady. Sondaı-aq kóp jaǵdaıda ekonomıkalyq tıimdiliktiń ekologııalyq tıimdilikke qaraǵanda oq boıy ozyq júretindigi de jalpaq buqaraǵa belgili.
Ortalyq Azııa elderiniń negizgi sý kózi – Syrdarııa men Ámýdarııa ózenderi. Atalǵan basseınder – joǵarǵy aǵystaǵy Qyrǵyzstan men Tájikstan úshin elektr energııasyn óndirýdiń de kózi bolsa, tómengi aǵystaǵy О́zbekstan, Qazaqstan, Túrkimenstan elderiniń ózendi boılaı qonǵan halyqtary úshin tirshiliktiń, sharýashylyq pen eginshiliktiń nári. Eki ózen Orta Azııa halyqtary úshin Jer-Ananyń eki omyraýy ispettes. Sol sebepti joǵarǵy aǵystaǵy elderdiń jańa gıdroenergetıkalyq jobalaryn tómengi aǵys elderi tereń kúrsinispen qabyldaıdy. О́tken ǵasyrdyń 50-jyldarynan bastap atalǵan basseınderdiń sýarmaly egistikte esepsiz qoldanylýy nátıjesinde aımaqtaǵy úlken ekologııalyq másele – Aral apaty oryn aldy. Aral teńizin qalpyna keltirý boıynsha jumystar júrgizilip jatqanymen, ázirge qýanarlyq nátıje joq. Tómengi aǵys elderi Qazaqstan men О́zbekstannyń ıadrolyq energetıkany ıgerýi – ekonomıkanyń túrli salalaryn ınnovasııalyq súıemeldeýge yqpal jasaı otyryp, túptep kelgende Aral teńizin qaıta qalpyna keltirý men aımaqtyq sý resýrstary boıynsha shıelenisterdi jeńildetýi de ǵajap emes.
AES júregi – ıadrolyq reaktor. Tehnologııalyq erekshelikteri boıynsha eksplýatasııadaǵy ıadrolyq reaktorlardyń 6 túri kezdesedi. Bulardyń arasynda keń qoldanys tapqan PWR reaktory (292 dana) – eksplýatasııadaǵy reaktorlar jalpy sanynyń 65% quraıdy jáne ıadrolyq energetıkadan alynatyn elektr energııasynyń 70% óndiredi. Osylaısha, atalǵan reaktor túri álemdik tájirıbede ózin keń zerttelgen, qaýipsizdigi men ónimdiligi joǵary jáne qoldanysqa tózimdi ekenin baıqatyp otyr. Búginde qurylysy júrip jatqan energobloktardyń da basym bóliginde (85%) PWR reaktorlary. Álemdegi qoldanystaǵy 453 reaktordy – jas mólsheri 1-25 jyl aralyǵyndaǵy 116 (103 GVt) reaktor, 26-50 jyl aralyǵynda 337 (297 GVt) reaktor quraıdy. Iаdrolyq energetıkanyń damý tarıhyn taldaı kele, reaktorlardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 50 jyldaı bolsa, sońǵy býyndy PWR reaktorlarynyń jumys jasaý merzimi 80-100 jylǵa deıin uzarýy múmkin. О́zbekstan «III+» býyndy PWR-1200 reaktorlarynan turatyn qos energobloktyń qýaty 2400 MVt AES qurylysyn josparlaýda. Qazaqstanda AES qurylysy boıynsha tarıhı sheshim qabyldansa, tańdaý ortasha nemese joǵarǵy qýatty PWR reaktorlaryna túsetindigi anyq.
Osy rette, taǵy bir ózekti másele – ıadrolyq fızıka, ıadrolyq energetıka salasynda mamandar ázirleý. Qazaqstanda bul baǵyt boıynsha ulttyq ınstıtýttar men bilim berý mekemeleri, zerthanalyq reaktorlarmen qamtamasyz etilgen laboratorııalar júıeli jumys júrgizip keledi jáne alys-jaqyn shet elderde atalǵan salada bilimin shyńdap júrgen qazaqstandyq jastar da barshylyq, ǵylymı-tehnıkalyq baza da jetkilikti. О́zbekstan da mamandar daıarlaý isin qolǵa alyp, ǵylymı-tehnıkalyq bazany jetildirý isine shyndap kirisip te ketti. AES qurylysy 10 myńǵa jýyq jumys ornyn ashýǵa (6-10 jyl), eksplýatasııadaǵy AES (80-100 jylǵa deıin) eki myńǵa taıaý mamandy bilikti eńbekpen qamtýǵa múmkindik beredi. Ǵylymı-tehnıkalyq baılanys, maman daıarlaý isi, tájirıbe almasý - bular da ózara birlesken is-qımyldarǵa arqaý bolatyn baılanys núkteleri.
Atomdyq energetıkany damytý halyqaralyq áriptestik pen túrli Halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyq nátıjesinde ǵana júzege asady. Ortalyq Azııadaǵy ıadrolyq energetıkanyń damýynda aımaqtyq yntymaqtastyqtyń da mańyzy zor. Onyń ishinde Qazaqstan men О́zbekstan yntymaqtastyǵy – bul aımaqtyq qaýipsizdik pen beıbitshiliktiń kepili. Búginde atalǵan elder arasynda saýda-ekonomıkalyq baılanystardyń nyǵaıyp kele jatqanyna kýá bolyp otyrmyz. Osy eki jaqty áriptestikti tereńdetýdiń endigi syry – energetıkalyq dıplomatııada, jáne onyń júzege asyrýda qalyptasqan aımaqtyq, eki-jaqty qarym-qatynas platformalary da jetkilikti. Eki el arasyndaǵy energetıkalyq áriptestikti qamtamasyz etý – bútin aımaqtaǵy saýda-ekonomıkalyq, transporttyq-logıstıkalyq, ekologııalyq, mádenıet týrızm jáne t.b. tirshiliktiń túrli salalaryndaǵy baýyrmaldyq pen yntymaqtastyqqa jol ashady.
Ortalyq Azııany ıadrolyq energetıkanyń elesi kezip júr. Erte me, kesh pe aımaqta «Prometeıdiń oty» jalyndaıtyn aıbyndy stansııalar boı kótermek. Qalaı bolǵanda da júgi aýyr, jaýapty is. Osyny sezine otyryp, Qazaqstan men О́zbekstan ýran óndirýden bastap, radıoaktıvti qaldyqtardy saqtaýǵa deıingi ónerkásip keshenderin ishinara ıntegrasııalaý múmkindikterin qarastyrýy qajet. Atomdyq energetıkany damytý eki eldiń dostyǵyna, aımaqtyq ashyqtyqqa, halyqaralyq yntymaqtastyqqa, sanaly oı men eldestirmek erik-jigerge negizdelý tıis. Sonda ǵana nıet túzý, eńbek rátti, jurt tynysh, abysyn tatý.
О́mirtaı Amalbek
QazUÝ, PhD doktoranty
