Taǵy da 1 mıllıon qazaq tarıhı Otanyna oralǵysy keledi

Elim dep eńirep kelgen oralmandar­dyń kóp­shiligi qoǵamda óz ornyn taýyp, elimiz­diń órkendeýine óz úlesterin qosyp júrgeni anyq. Áıtse de, birqatar qandas­tary­myzdyń úısiz-kúısiz júrgeni belgili. Osy máselelerdi sheship, olardy úımen, jumyspen qamtamasyz etý maqsatynda N.Á.Nazarbaev tóraǵalyq etetin Dúnıe­júzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy (ári qaraı – DQQ) jáne taıaý arada quryl­ǵan «Otan­dastar» qory birlese otyryp, bas­tapqy eki jobany júzege asyrý jumys­taryn júrgizýde. Eki jyl boıy ju­mys istep kele jatqan alǵashqy joba Aqmola oblysynyń Arshaly aýdanynda Shym­kent qalasynda jasalǵan «Asar» joba­sy sııaqty, biraq «Turǵyn úı jáne jumys» jańa formatynda júzege asýda. Nur-Sultan qalasynan 10 shaqyrym jerde 42-shi razezdiń qasynan aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan 196 gektar jerdi satyp alyp, onyń barlyq qajetti qujattaryn daıyndadyq. Bul jer telimderin 1282 otbasy ıelendi. Olar­dyń barlyǵy EKSPO-2017 qury­ly­syna ońtústik óńirlerden kelip, Qazaq­standa ótken álemdik deńgeıdegi kórmeniń qurylysyna eńbek sińirip, ózin­dik qoltańba qaldyrǵan, endi eldiń sol­tústiginde turaqtap qalǵysy kelgen oralman otbasylary. Qazirgi kezde olar qalada páter jaldap turady, kóp­shiligi ýaqytsha jazǵy saraılarda turaq­taýǵa májbúr. Olar úshin áleýmettik ınfra­qurylymy bar, jaıly páterler men úı­ler­den turatyn shaǵyn aýdannyń qury­lysyn josparlap otyrmyz. Osy agr­oqalashyqta 3500 adamǵa arnalǵan jumys oryndary ashylady: 300 ga jerge jylyjaı salamyz, aýylsharýashylyq ónimderin satatyn kóterme bazar jáne jylqy ósiretin ortalyqtardy quramyz. Al jylqylar kezekshilik ádispen dalada jaıylady. Kóterme saýda bazaryna aýylsharýashylyq ónimderi aldyn ala kelisim boıynsha Qazaqstannyń ońtústik óńirinen tasymaldanady. Munyń ózi de qosymsha jumys oryndarynyń ashylýyna jaǵdaı jasaıdy. Nur-Sultan qalasy taǵy bir arzan otandyq aýylsharýa­shylyq ónimderimen qamtamasyz etetin kásip ıelerimen tolyǵatyn bolady.

Qazaqstan-Qytaı arasyndaǵy 51 ın­vestısııalyq jobasyna kirgen jaǵdaıda iske asyrylatyn joǵary tehnologııalyq turǵyn úı qurylysy modýlderin jasaıtyn Qytaıdyń «Broad Homes Industrial» kompanııasymen kelisim júrgizdik. Bul arada zaýyt pen turǵyn úı qurylysy sol úılerdiń bolashaq ıeleriniń aralasýymen «asar» tásilimen salynbaq. О́ıtkeni olardyń barlyǵy Halyqaralyq kórme qurylysyna qatysqan qurylysshylar. Jumysty osylaı uıymdastyrýdyń arqasynda turǵyn úı qurylysynyń sharshy metri shamamen 300 AQSh dollaryna teń bolady. Sonymen birge agro­qalashyqtyń ınfraqurylymy qury­lysyna Qytaıdyń «SMES» mem­lekettik kompanııasymen jyldyq pa­ıy­zy 1-3% bolatyn ınves­tısııa tartý týra­ly kelisimimiz bar. Ol salymdy «Nur­ly jol» baǵdarlamasy arqyly 10 jyl­dyń ishinde qaıtaramyz. Bolashaqta osyndaı agroqalashyq qurylystaryn Aqtóbe, Atyraý, Shyǵys Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Qaraǵandy, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan oblys­tarynda júrgizýdi josparlap otyrmyz. Qazaqstannyń ońtústik óńirindegi kóptegen turǵyndar soltústik aımaqtarǵa qonys aýdarýdyń osyndaı bastamalaryn qyzý qoldap otyr. Soltústik aımaqtarda salynǵan osyndaı jaıly oryndarǵa týys-jaqyndarymen birge qonys aýdaryp, óz kásipterin órkendetkisi keledi.

Ońtústik Qazaqstanda ákim bolyp qyzmet etken jyldary Shymkent qala­synda belgili kásipker Ibadýlla Qalı­bekov myrzamen birlese otyryp О́zbekstannan kelgen 20 myń oralmandy turǵynjaımen qamtamasyz etýge arnalǵan «Asar» jobasyn júzege asyrdyq. Búgingi kúni olardyń ár otbasy aýlasynda salynǵan jylyjaılarynan 10-12 myń AQSh dollaryna deıin paıda tabady. Bul ár otbasy úshin qomaqty qarjy. Osy Shymkenttegi júzege asyrylǵan joba der kezinde qolǵa alynǵan ıgi bastama boldy. Bul jobada birqatar kemshilik oryn aldy. О́ıtkeni úıler biryńǵaı oralmandarǵa ǵana berildi. «Kósh júre túzeledi» degendeı, kelesi salynatyn qalashyqtarda turǵyn úılerdi oralmandarmen birge, jergilikti muǵalimderge, dárigerlerge, memlekettik qyzmetkerlerge, quqyq qorǵaý organdary ókilderine aralastyra berýdi josparlap otyrmyz. Ornalastyrýdyń mundaı tásili oralmandardyń jergilikti jaǵdaıǵa jyldam qalyptasýyna, úırenýine septigin tıgizedi. Qytaıda, Reseıde, О́zbekstanda jáne Mońǵolııada turyp jatqan etnostyq qazaqtardyń jaǵdaılaryn eskere kele, júıeli memlekettik qoldaýǵa ıe bolǵan jaǵdaıda tarıhı Otanyna áli de mıllıon qandasymyzdy kóshirip ákelý­ge bolady. Bul úshin azamattyq alý jaǵ­daı­laryn jeńildetýmen birge jas mamandardy turǵyn úı jáne jumyspen qamtamasyz etýge kepildik bere otyryp shaqyrǵanymyz jón bolar edi.

Taıaý arada Saryaǵash aýdanynda Otanyna kelgisi keletin qandastarymyz úshin 400 gektar jerge agroqalashyq salýdy josparlaý oıymyzda bar. Geo­grafııalyq sáıkestikterge baılanysty Tashkent mańynda Qazaqstan jaǵynda ózbek kásipkerlermen birlesken et-sút ón­dirý, mal jemdeý, jemis-jıdekti ızraıl­dik tehnologııamen óńdeıtin bir­lesk­en kásiporyn qurý múmkinshiligi de bar. Jergilikti aýyl sharýashylyǵy kásip­ker­leri kelisim boıynsha mal bordaqylaýǵa jem-shóp daıyndaıdy, sút ónimderin óndiredi. Munyń ózi de qosymsha jumys oryndaryn ashady. Joba boıynsha osyndaı jerlerge arnaýly bilimi bar 35 jasqa deıingi oralmandardy shaqyrýdy josparlap otyrmyz. Bolashaqta О́zbekstannan kelgen qandastarymyzdy Túrkistan ob­ly­synyń Saryaǵash, Keles, Shardara, Qazyǵurt aýdandarynda arnaıy salynǵan agroqalashyqtarda ornalastyrýǵa bolady. Túrkistan qalasy ishki jáne syrtqy kóshi-qonnyń ortalyǵyna aınalady. Osy, biz usynǵan jobalar Elbasynyń tapsyrmasynda jáne Prezıdenttiń qazaqstandyqtardyń turǵyn úı máselesin sheshý, jumys oryndaryn ashý týraly kótergen máselelerine sáıkes kelse de, osy jumystardy oryndaýda jer­gi­likti basshylyq tarapynan qoldaý kóre almaı otyrmyz. Mysalǵa, Aqmola ob­ly­synyń Arshaly aýdanynda bizdiń ınf­raqurylymdyq jobamyz boıynsha jobalyq-smetalyq qujattarǵa 9 aı buryn baıqaý jarııalansa da, áli kúnge deıin ony qarjylandyrý máselesi sheshilmeı keledi. Bul jerde bar-joǵy bólinetin 35 mıllıon teńge týraly áńgime bolyp otyr. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdy damytý mınıstrliginde turǵyn úı qurylysyna ar­­nalǵan modýldik zaýyttardy 51 Qa­zaq­­stan-Qytaı ınvestısııalyq joba­sy­na kir­­gizý máselesi jyl boıyna sheshil­meı ke­ledi. Barlyǵy da bul jobany qoldaı­tyn sııaqty, biraq iske kelgende nátıje joq.

Qazirgi kezde shetelderde turatyn etnostyq qazaqtardyń tili men dilin, ulttyq nyshany men mádenıetin joǵaltý qaýpi bar ekeni belgili. 2018 jyldyń jeltoqsanynda Omby qalasynda DQQ «Otandastar» qorymen birlese otyryp Reseıde turatyn qazaqtardyń kishi quryltaıyn ótkizdi. Forýmǵa qatysý­shylar qazaq tili men mádenıetiniń, ásirese jastar arasynda saqtalýyna alań­daý­shylyq bildiretinin aıtty jáne Qazaq­stan jaǵyna osy máseleni birlese qolǵa alýdy usyndy. Biz Reseıdegi qazaq­tar­dyń tili men diliniń saqtalýyna kómek retinde jańa joba jasaý týraly sheshim qabyldadyq. Bul másele tereń taldanyp júıeli jumys jasaýdy qajet etedi. Shetelderdegi qazaqtar sho­ǵyr­lanǵan jerlerde qazaqtyń máde­nı-is­kerlik ortalyqtaryn qurý jumys­taryn qolǵa alýymyz kerek. Qazaq mek­tepteriniń birqatar elderde jabylýy­na baılanysty biz, óz elimizde shetelder­de turatyn qazaqtarǵa til úıretetin bilim ortalyqtaryn damytýymyz kerek. Bul baǵyttaǵy jumys, ásirese jas býyn­dy oqytýǵa baǵyttalýy tıis. Bul turǵy­syn­da qazaq dıasporalarynyń balalaryn ana tiline oqytýǵa elimizdiń ıntellek­týaldy mektepteri men joǵary oqý oryn­dary­nyń zor múmkindigi bar. Osyǵan oraı biz jazǵy demalys kezinde osy jyldan bastap shet elderden keletin 4000 bala­ǵa arnalǵan qazaq tilin, tarıhyn, dás­túrin úıretetin jazǵy lagerlerin uıym­das­tyrýdy qolǵa aldyq. Jyl sa­ıyn «Bal­dáýren» lagerinde qazaq dıas­po­ra­lary­nyń 150 balasy demalysyn ót­kizip júr. Osy jerde shetelderde qazaq tilin oqy­ta­tyn muǵalimderdi daıarlaý, ne bolmasa, qazaq tili mamandyǵyna daıar­laý múm­kin­dikterin qarastyrý kerek. Dıas­pora balalary arasynda til men máde­nıetti úıretý úshin jańa ádiste­me­lik­ter qajet. Balalardyń jasyna saı qazaq tilin úıretetin ınteraktıvtik ádistemelikterdi jetildirý kerek. Mysalǵa, biz «Qasterli qalam» jobasyn usyndyq. Bul ınte­rak­tıv­tik qyzyǵýshylyq týdyratyn for­mada áripterdi, sóz tirkesterin, sóı­lem­derdi úıretedi. Sonymen qatar qazaq tilin­degi ertegiler men óleńderdi tyń­daýǵa múm­kindik beredi.

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstr­ligimen birlese otyryp, Qytaıdaǵy jáne Reseıdegi qazaq dıasporalarynyń ótinishi boıynsha qazaq halqynyń salt-dástúri men ataqty tarıhı tulǵalary týraly arnaýly rolıkterdi shyǵara bastadyq. Sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen shetelderde turatyn tanymal qazaqtar týraly «Alystaǵy aǵaıyn» sıkldi fılmder toptamasyn túsirý jumystary bastaldy.

2018-2022 jyldarǵa arnalǵan shet­el­­der­­degi etnostyq qazaqtardy qoldaý shara­­lary týraly Qazaqstan Úkimeti bekit­­­­ken qaýlysyna (18.05.2018) sáıkes, sony­­­men qatar shetelde turatyn qazaq dıas­­po­ra­larynyń ótinishi boıynsha qazaq máde­nı ortalyqtaryn ulttyq kıim, mýzyka aspap­tarymen, ulttyq naqyshtaǵy bu­ıym­­dar­men, qolóner týyndylarymen qamt­a­ma­syz etý jumystary júrgizilýde. Osy­ǵan oraı DQQ «Otandastar» qorymen bir­lese oty­ryp «Dástúrli qorjyn» atty joba­ny iske asyrýdy josparlap otyr. Bul joba boıynsha shetelderdegi qazaq má­de­nı ortalyqtary men birlestikteri ult­tyq kıim, mýzyka aspaptary jáne ult­tyq bu­ıym­­darmen qamtamasyz etiledi. Joǵa­r­y­da­ǵy atalǵan jobalar men bastamalar El­ba­sy­­nyń alǵa qoıǵan «Rýhanı jańǵy­rý» baǵ­­dar­­lamasyna óziniń qomaqty úle­sin qo­syp, álem qoǵamdastyǵynyń aldyn­da qazaq ultynyń birligin kórsetedi, mem­­le­­ke­ti­mizdiń shetelderde turatyn qazaq dıas­­po­ra­laryna jasap otyrǵan qol­daýy men qamqorlyǵyn aıqyndaıdy dep esepteımin.

Zaýytbek TURYSBEKOV, 
Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary