Qoǵam • 09 Sáýir, 2019

Ejelgi medısına: órkenıetter izindegi óris

8005 ret kórsetildi

Ýaqytty aıaldata almaıtynyń tárizdi, zaman aǵymyndaǵy ózgeristerdi de toqtatý múmkin emes. Áıtse de adamzat tarıhynda yqylym zamanda ótken dúnıeniń tegermeshpen qaıta aınalyp soǵatyny bolady.

Ejelgi medısına:  órkenıetter izindegi óris

Qysh taqtaıshaǵa jazylǵan resept

1889 jyly Baǵdat qalasynan 160 shaqyrym jerdegi ejelgi shýmerlik Nıppýr qalasyna júrgizilgen qazba jumystary barysynda qysh taqtaıshaǵa syna jazýmen bádizdelgen 15 resept tabylady. Tolyp jatqan shóppen qatar tabıǵı shaıyr, as tuzy, tasbaqanyń saýyty, jylannyń ishki organdary, janýarlardyń terisi men júnin paıdalanyp, túrli aýrýdy emdeýdiń joly jazylǵan bul taqtaıshalardy b.d.d. III ǵasyrdyń aıaǵynda ómir súrgen dári­ger qaldyrypty. 6 myń jyl buryn paıda bolǵan kóne órkenıettiń ǵalamdyq ól­shem­men, kún júıesimen tanystyǵy, Fıbonachchı rettiligi syndy kóptegen ilimdi ıgerýi tańdandyrady. Sondaı-aq sot jáne sot alqasy, halyq saılaıtyn organdary, bıleýshisi, turaqty áskeri, tasqa basylǵan zańdary bar shýmer mádenıetindegi jetis­tiktiń biri – medısına, hımııa, fıtoterapııa.

Qos ózen ańǵaryn jaılaǵan aldymen shýmer, odan keıin akkadtyqtar jáne ba­byldyqtar sol kezdiń ózinde ýqalap, ysyp emdeýmen qatar, joǵaryda aıtylǵan em­dik shópter men denege jaǵatyn, ishetin, tańa­tyn maılar jasap, arnaıy dıetalar belgilep, kóz aýrýlaryna ota jasap, adam gıgıenasyna mán beripti.


Papırýstaǵy dárigerlik ensıklopedııa

Nil ózeniniń eki betkeıi – ejelgi órkenıet besigi. Kóne Mysyr medısınasynyń sol zamandaǵy ensıklopedııasy sanalatyn Ebers papırýsyndaǵy jazbalardyń keıbiri búgingi ǵylymdy tańdandyryp, muny sol ýaqyttaǵy adamdar jazýy múmkin emes, bul ózge ǵalamsharlyqtardyń, bóten órkenıettiń jetistikteri deýshiler bar. Máselen, ondaǵy bas súıekti trepanasııalaý, ókpe, júrekke ota jasaýdaǵy tehnologııalar, balanyń ishtegi damýy, qursaqtaǵy sharananyń jynysyn anyqtaý jáne basqa da jazylǵan dúnıeler zertteýshilerdi tuıyqqa tiregen.

1874 jyly nemis shyǵystanýshysy, arheolog Ebers tapqan bul papırýsta túrli ósimdikten maı men shyryn alý týraly jáne tynys alý, asqazan men ishek aýrýlary, júrek, qan tamyrlary sııaqty adam aǵzasyndaǵy dertti emdeýdiń 900-den astam reseptimen qosa, deneniń ártúrli bóligine arnalǵan dárilerdi daıyndaý týraly bólim de bar bolyp shyqqan. Jalpy, mysyrlyqtardyń dárigerlik iliminen qalǵan papırýstar 10-nan asady. Onyń ishinde balalar aýrýyna arnalǵan b.d.d. 1450-1350 jyldar eń alǵashqy pe­dıatrııalyq Brýgsh papırýsy, Edvın Smıt zerttegen hı­rýrgııalyq papırýsy, Kahýna papırýsy, Ramesseým V, Leıden, Berlın, Herst papı­rýstary bar. Máselen, Smıt papırýsynda dene jaraqatynyń 48 klınıkalyq túriniń emi kórsetilipti. Mysyr jurtynyń qaıtys bolǵan adamdardy mýmıfıkasııalaýdy sheber atqarýy da bilimdi qajet etedi. Mysyrlyqtar da shýmerlikter tárizdi jeke bas gıgıenasyna kóńil bólgen. Temir ydystan sý iship, kúndiz jáne túnde eki retten jýynyp, aýrýlardy emdeıtin hramdar janynan arnaıy aýrýhanalar salǵan. Ár mysyrlyqtyń úsh aıda bir ret ish qurylysyn jýyp tazalap, klızma jasatýy mindetti bolǵan.

 Mysyr emshileri aýrýdy eń aldymen qudaıǵa jalbarynǵan qýatty duǵa aıtyp baryp, túrli jaqpany, sýly eritindilerdi, maılardy qoldanypty. Jol jelken ja­pyraqtary, jýsan, teńiz jýasy, anar, qurma, sirkesý, sharap, syra ashytqylary, mıneraldy zattardy, kvasty, qaınatylǵan tuzdy jáne memfı tastaryn, alebastrdy, selıtrany, janýarlardyń maıyn, ótin, mıyn, baýyryn jáne eshkiniń súti men aranyń balyn, jylannyń qabyǵy men ýyn emge paıdalanǵan.

Osyndaı ilim ıgergen ejelgi mysyr­­lyqtardaǵy farmak-qutqarýshy, ómir syılaýshy degennen baryp farmakopeıa, farmasııa, farmasevtıka termınderi paıda bolyp keıin grek dárigerleriniń qoldanýymen búgingi zamanǵa da jetti. Sonymen qatar kóne Egıpettegi dárigerlerdiń atasy Im­gotep sanalyp, oǵan Fıva, Saısı jáne basqa da qalalarda hramdar salynyp, ja­nynan arnaıy mamandar daıarlaıtyn mektepter ashyldy. Mamandar demekshi, mysyrlyq medısınada kózdiń, tistiń, bastyń dárigeri syndy jekelegen aýrýlardy emdeıtin jáne kózge kórinbeıtin, ıaǵnı ishki organdardy qaraıtyn jalpy dárigerler boldy. Olar lanset, pınset, kateter, áıelderdiń jatyryn qaraıtyn aına, gınekologııaǵa kerekti kúıdirý, skarıfıkasııa jasaýǵa qajet quraldardy paı­dalanyp, tisti altyn jippen baılap, tipti tilikti aýyrsynbaýy úshin narkozǵa apıyn qoldanǵan.


Kóne qytaı medısınasy

 Kóne qytaı mıfologııasy boıynsha bul elde medısınanyń atasy, alǵashqy Úsh Uly ımperator Fý-Sı, Hýan Dıdiń qatarynda atalatyn Shen Nýn. 17 urpaǵyna deıin el bılegen dınastııa bastaýyndaǵy ári dárigerliktiń babasy Shen Nýn 5800 jyl buryn ómir súrip, emshilik jaıynda, 365 shóp pen tamyrdy qoldaný, 70 túrli ý men onyń ýytyn qaıtaratyn dáriler týraly jazba qaldyrǵan.

Odan keıingi zamandarda b.d.d. 2698-2599 jyldardan jetken «Neıszın» eńbeginiń shoqtyǵy bıik turady. 18 tomnan turatyn maǵlumat jıǵan kitapta búginge deıin paıdalanyp kele jatqan ınemen emdeý, kúıdirý, ýqalaý, dárilik shópterdiń kómegine júginý, tamyr soǵysynyń búge-shigesin bilý syndy shyǵys medısınasynyń tásilderi aıtylǵan. Osylaısha qytaı medısınasy 3 myń jyl buryn sala-salaǵa jiktelip, damyp otyrǵan. Jalpy, qytaılyqtardyń ejelgi zamannan jetken dárigerlik qoljazbalary 20 myńnan asyp ketedi.

Ǵasyrlardan ǵana emes, tutastaı myń­jyldyqtar boıynsha damyp kelgen medısına sol zamanda da dertti emdegennen góri aldyn alýǵa mán berdi. 4 myń jyl buryn tamyr soǵýynyń 500-den astam túrin jazyp qaldyrǵan qytaı medısınasy áli damyp keledi. Ǵasyrlardan úzilmeı kelgen jazbalardyń biri 1578 jyly Lı Shıchennen jetken deıtin kitapta 1892 shópti paıdalanyp jasalǵan 8460 resept emshi-dárigerge kómekke kelse, búginde qytaılyqtar 2 myńnan astam ósimdikten dári jasaıtyn kórinedi.

Ejelgi Úndistan medısınasy

 Ejelgi Úndistan medısınasynyń negizi áıgili Veda dep atalatyn fılosofııalyq trak­tattardan bastalady. Shıva jáne Dhanvantarı qudaıdyń qoldaýymen júre­tin dárigerlikte b.d.d. IV ǵasyrdyń sońy men III myńjyldyqta Úndistanda qa­lyp­tasqan qulıelenýshilik qoǵamda ómirge kel­­gen fılosofııalyq tanym ózgeshe oryn alady. Vedalyq kózqaras boıynsha, aǵza asa mańyzdy úsh element – aýa, shy­rysh jáne ótten, jáne bes ǵaryshtyq ele­ment – jer, sý, ot, aýa men efırden tu­­rady. Al osylardyń arasyndaǵy baı­lanys­qa aqaý tússe, aýrý ıekteıdi dep esep­telgen. Sondyqtan bul baılanystardy qalypqa túsirip, tynys alý, ót jáne qan arasyndaǵy júıege basa mán berý kerek deıdi. Dárigerlikpen alǵashynda brah­mandar ǵana aınalysqan. Al ózge varnalardyń ókilderi kshatrıler, vaıshılar men shýdralarǵa bul kásippen júrýge ruqsat etilmeıdi. Brahmandar ózderine týmysynan qudaı belgilep berdi deıtin kásibin tegin júrgizgen. Keıin brahmandar burynǵydan da joǵarylap úıretýshi gýrý­larǵa aınalǵan. Al olardyń aldynan bilim alyp shyqqan dárigerler brahman ataýlyny tegin emdep, qalǵan varnalardan aqy alyp otyrǵan. Bir aıta keterligi, naýqastardyń jazylýymen onyń dárejesi de, emge degen aqysy da ósip otyrǵan. Al durys em júrgize almasa kastasynyń deńgeıine qaraı aıyp tólegen, sondyqtan úmitsiz aýrýdy qaramaıtyn quqyǵy bolǵan. Shýdralardy óltirip alsa azdaǵan ǵana aıyp tólegen, al brahman ómiri jutylsa kási­bimen qoshtasqan.

Búgingi oftalmologııa, gınekologııa, plastıkalyq hırýrgııa, jalpy hırýr­gııa, terapııa negizderin salǵan ejelgi ún­di­lik dárigerler qulaq, muryn, erin ke­mis­­tikterin jaýyp, plastıkalyq otalar jasapty. Tipti áıel ózdiginen bosana al­maǵanda qazirgi kesar tiligi tárizdi ope­rasııaǵa baryp, qýyqtan tas alyp, kataraktany sylyp otyrǵan.

Mysyr, Qytaı medısınasyndaǵydaı ún­dilik emshi-dárigerler de dári jasaý men ony emge qoldanýda tájirıbege baı bol­dy. Dárigerler 800-ge taıaý dárilik ósim­dikterdiń, tamyrlarynan, dánderinen dáriler jasap, mıneraldy zattar men onyń tuzdaryn da emge keńinen qoldandy. Sondaı-aq úndilikter Maný zańdarynda qarastyrylǵandaı gıgıenaǵa da kóp mán bergen. Dene kútimi, as ishetin, daıar­laıtyn ydystardyń tazalyǵy, kún sha­paǵymen birge oıaný, jýyný, dene bitimi úshin bıleýdi ejelgi úndilikter nazarda ustapty. Maný zańdary boıynsha, úı­lenýge tek deni saý adamdarǵa ǵana ruqsat berildi. Sebebi aýrý adamnan saý urpaq jetilmeıdi dep zańmen tyıyp, urpaq saýlyǵyn esten shyǵarmaǵan.

Ejelgi órkenıetter besiginde órken­degen medısına sol qalybymen óristeı bergende búginde onyń qandaı dárejege jetetinin kim bilgen, biraq pıramıdalar turǵyzǵan, kóne jazý týdyrǵan mádenıet ǵaıyptan taıǵandaı bir jerde úzilip, jal­ǵasyn tappaı qalady. Al búgingi zamannyń pendesi júginetin, ǵylymǵa súıengen medısınanyń eń qaryshty damyǵan ýaqyty sońǵy 200 jyldyń aıasy dep eseptelinedi. Bul bizdiń dáýirdegi adamdardyń shyndyǵy ekeni jáne ras. Al burynǵy myńjyldyqtarda kóne zamannyń dárigeri organ almastyrýmen aınalysty degen ǵylymı fantastıka deýge saıatyndaı. Biraq bul – shyndyq.