MALMEN ǴANA TIRLIK ETIP OTYRǴAN MOŃǴOLIIа QAZAQTARYNYŃ ENDIGI KÚNI NE BOLMAQ?

Mońǵol jerinde 50 gradýstyq aıazdar bolyp, naǵyz jut oryn aldy. Ásirese, Baıan-О́lgıı aımaǵyndaǵy malmen tirshilik etip, ómir súrip otyrǵan qazaqtardyń maldary kyrylyp qaldy. Ishim-jemderi de, kúnkórisi de tek mal­dyń eti, súti, júni men terisi arqyly óteledi. Osylaısha malmen ǵana tirlik etip otyrǵan ol jaqtaǵy qazaqtardyń endigi kúni ne bolmaq? Halqymyz “Jut aıtyp kelmeıdi” dep beker aıtpaǵan. Bıylǵy qys erekshe, halyq úshin úl­ken aýyrtpalyqtaryn ákeldi. Elimizdiń soltús­tik jáne shyǵys oblystarynda qardyń qalyń túsip, aıazdy qystyń uzaqqa sozylýy, ásirese, aýyldyq jerlerdegi sharýa adamdaryna aýyr tıdi. Mal jem-shópten taryqty, orynsyz shyǵyn­darǵa jol berildi. Oblys, jergilikti ákim­dikter qoldan kelgen kómegin berip, kómir-otyn bólgenimen, alapat qysqa qarsy turý ońaı bolmady. Men jaqsy bilemin, bizdiń Jambyl oblysynda 1968 jáne 2005 jyldary qar qalyń jaýyp, sharýa adamdaryn qatty sastyrǵan. Ol kezderi maldy aýyldarǵa qýatty, brondy tehnıkalarmen jol ashyp, tikushaqpen azyq-túlik, jem-shóp jetkizilip el-jurtty, maldardy aman alyp qalǵan edik. Shyǵys Qazaqstanda bolǵan aıazda jyly úıde, jaqsy qorada otyryp biraz sharýashylyq aýyrtpalyq kórdi. Al endi Mońǵolııadaǵy jerlesterimiz 50 gradýs aıazda kıiz úıde, qı otynmen jaǵylatyn temir peshtiń janynda, maly daladaǵy ashyq qorshaýda ekenin kórip otyrmyz. Ne degen qıyn jaǵdaı. Ol qandastarymyzdyń bizdiń elge jappaı kóship kelmeýiniń biraz sebepteri bar. Birin­shiden, qoldarynda biraz maly barlar ony jaq­sy baǵasyna sata almaı otyr, dúnıe-múlikteri men úıleri de ótpeıdi. Olar sony qımaıdy. Ekinshiden, munda kele qalǵanda da alańsyz ómirge tap bola qalatyndyǵyna senimsiz. О́ıt­keni, jaǵdaıy bolmaǵan soń bizge kelip, keıin qaıtyp ketken qandastaryn kórip, bolashaq­taryna senimsizdik tanytady. Máselen, kvotasyn belgileý úshin Kóshi-qon komıtetine barý kerek bolsa, azamattyq alý úshin Ishki ister mınıstrligine, vızaǵa qol jetkizý úshin Syrtqy ister mınıs­trligine, jumysqa turý úshin Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine, al balalaryn balabaqsha, mektepke ornalastyrý úshin Bilim jáne ǵylym mınıstrlikteriniń tabaldy­ryǵyn tozdyrýǵa týra keledi. Jańa óńirge beıim­delý, memle­kettik til bilmeıtin sheneýnikterge má­se­lesin jete túsindire bilý máseleleri óz aldyna. Mońǵol eli keıbir elder sııaqty jerlesteri­mizdi qýyp, qýdalap jatqan joq. Mońǵolııanyń áleýmettik jaǵdaıy da belgili. Olar bizdiń qan­das­tarymyzǵa kómektespek turmaq jalpy el úshin Birikken Ulttar Uıymynan kómek surap otyr. Resmı túrde ótken aıazda Mońǵolııada 3-3,5 mln. mal qyryldy delingen. Mońǵolııanyń Qazaqstandaǵy elshisiniń aıtýynsha, 5 mln. mal qyrylǵannyń ózinde eline asa salmaq emes, tek aýyl turǵyndaryna aýyrtpashylyq pen qıyndyq jaǵdaı týdyryp otyr. Al endi maldary qyrylǵannan soń qandastarymyzdyń ol elde qımaıtyn eshnársesi de qalǵan joq. Jutqa ushyraǵan Mońǵolııaǵa kórshiles elder qolushyn berýde. Reseı 13 mln.rýblge 34 vagon, Qytaı 1,5 mln.dollarǵa mal azyǵyn jóneltti. Al bizdiń elimizdiń kómegi sol bol­syn, Mońǵolııadaǵy qandastarymyzdy elimizge alyp kelsek, sol úlken kómek bolar edi. Qazir kóshi-kon komıtetinen qaıyr shama­ly, syrttan qazaqtar kelmegendikten, kvota 78 paıyz ǵana oryndalǵan. Bul – elimizge 20 myń qandasymyz kele almaı otyr degen sóz. Kóshi-qon komıteti kvotany arnaıy, elimizge kelgen­nen keıin ǵana tapsyrýy qajet. Jaǵdaı jasap, jeke kóship kelegenderge aqshalaı kómektesip, kóship kelý jolyna, kóligine qarajattaryn tóleý kerek. Qazirgideı qıyn jaǵdaıda kóship kelýshilerge, olardyń otbasylaryn, úı-jıhaz júkterin tasymaldaýǵa arnaıy júk mashına bólip, oralmandardy kóshirip alýǵa bolady ǵoı. Ol úshin arnaıy kólik basqarmasyn ashý qajet sekildi. Týysqandarymyzdyń úıdiń buryshynan syǵalap, bazar jaǵalap, jumyssyz júrgenderi jaqsylyqqa jetkizbeıtini, bizge de abyroı bolmaıtyny túsinikti. Áıtpese nege kelmesin? Mysaly, Kókshetaýda basqa elderden qonys aýdarǵandarǵa arnap 100-den asa úı salyndy, biraq olarǵa oralmandar ornalaspaı, bos tur. О́ıtkeni, Qytaı jerinen kelgen qazaqtarǵa úımen birge qora-jaı, mal, atqaratyn jumys kerek. Bular bolmasa olar qalaı kún kórmek? Joǵaryda aıtqandardy eskere kele mynany usynamyn: Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, Qarjy, Syrtqy ister jáne Ishki ister mınıs­trlikteri, “Nur Otan” HDP, depýtattardan, Qazaqstan halqy Assambleıasy múshelerinen Úkimettiń basqarýymen komıssııa quryp, Moń­ǵolııadaǵy qandastarymyzdyń naqty jaǵdaıyn zerttep, olardyń elge oralýyna jaǵdaı týǵyzý maqsatynda sheshim qabyldaý kerek. Kóshi-qon komıtetin Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginen bólip, kóshi-qon saıasatyn jetildirý, ekonomıkalyq jáne demokratııalyq saıasatpen úılesimdi baılany­syn qamtamasyz etý maqsatynda derbes agent­tik qurý kerek. Ony basqarýdy ultymyzdyń jo­ǵyn joqtaı alatyn, ózge elde júrgen qandas­tarymyzǵa jany ashıtyn azamatqa tapsyrý kerek. Oralmandarǵa 2010 jylǵa arnalyp 20 myń kvota bólinse, qazirgi kezde aýyr jaǵdaıǵa tap bolyp otyrǵan Mońǵolııadaǵy qazaqtarǵa berilýi tıis. Kvota – shekteý. Eger kvotasyz-aq kóship kele berýine ruqsat etip, jatyrqap qaramaı, múmkindigi mol jaǵdaı jasap, baýy­rymyzǵa tartsaq, kóship kelýshiler kóbeıer edi. Kóship kelgen jerlesterimizdi ár oblysqa bólip, olardy ornalastyrýda qalypty jaǵdaı jasaý jergilikti atqarýshy organdarǵa qatań tapsyrylýy tıis. Bilim jáne ǵylym mınıs­trligi oralmandar balalarynyń joǵary jáne arnaýly oqý oryndarynda oqýyna arnaıy kvota qarastyrǵany durys. Jalpy, oralman­dardyń balalarynyń jan-jaqty bilim alyp maman­danýyna barlyq jaǵdaı týdyrylýy kerek. Amangeldi MOMYShEV, Májilis depýtaty. TÚBEKTE TÝǴAN QYZ “Men túbekte týǵanmyn. Aýylymnyń aty ­– Tushyqu­dyq, sonaý Mańǵystaý túbegin­de jatyr. Qazaqtar keıde bir kishkentaı  ǵana múıistiń ózin túbek dep jatady ǵoı, al meniń aýylym Kaspıı teńizinde, naǵyz túbekten oryn tepken. Berekesi uıyǵan, qazaqylyǵy aýasynyń ózinen seziletin, bar bolmysy men tirshiligi naǵyz qazaqy aýyl”. Bul ­– Parlament Má­jilisiniń depýtaty Gúlnár Seıitmaǵambetovanyń sózi. Biz mektepte oqyp júrgende ustazdarymyzdyń deni er muǵa­limder edi. “El aǵasy – yqtyrar” deıdi. Osy sózdiń óziniń eki túrli maǵynasy bardaı kórinedi. Birinshisi, kádimgi týra maǵynasynda, ol– aıbyn, eger durys is jasamasań odan yǵyp júresiń degen bolsa, ekinshisi ­– áldeqalaı taǵdyrdyń bir tálkegi­men jaýraǵan tusyńda, onyń pana­synan yq tabasyń degendeı. Bizdiń ustazdarymyz sondaı jandar edi. Ol kisiler bizge sapaly bilim berdi, sonyń arqasynda biz matematıka, fızıka, hımııa tárizdi naqty pánderge júırik boldyq. Meniń mamandyq tańdaýyma da sol us­tazdarymnyń áseri tıdi. Alǵashyn­da dárigerlikke barsam ba degenmin, biraq ol oıym júzege aspady, sebe­bi, túlekterge arnalǵan  joldamada dárigerlik joq, esesine hımııa-teh­nologııa ınstıtýtyna bir oryn bar eken. Ustazdarymnyń qamshylaýy­men matematıkadan emtıhan tapsyratyn sol ınstıtýtqa tartyp otyrdym. Sóıtip, Shymkentte oqyp, ınjener-qurylysshy degen mamandyq alyp shyqtym. Joldama boıynsha oqyǵannan keıin, aýylǵa kelip, qurylysta 4 jyl sheber boldym, qoǵamdyq jumysqa aralastym. Solaı júrip, aýdandyq komsomol komıtetiniń ekinshi hatshysy boldym, odan partııa, al depýtattyqqa deıin oblys ákiminiń orynbasary qyzmetin atqardym. Joǵaryda aıttym ǵoı, bizdiń aýyl bereke-birlikke uıyǵan aýyl dep. Men sizge analarymyz týraly aıtaıynshy. Mysaly, óz anamnyń atyn atap óstim, sebebi, ákemniń úlken aǵalary boldy. Al óz ákeń aǵalary turǵanda seni balam eken dep olardyń kózinshe emirenbeıdi. Osylaısha aǵaıyndy kisilerdiń balalarynyń birneshe anasy bolatyn. Abysyndardyń tatýlyǵy qandaı, tipti arasynda qyńyr minezdisi tabylsa da, ol týraly syrtqa áńgime shyqpaıdy, birin-biri tatýlyqpen tárbıelep otyra­tyn. Al jumystan áke kele jat­qandaǵy úıdegi daıyndyq qandaı edi?! Sheshem papam demalyp jat­qanda úıdegi tynyshtyqty qadaǵa­lap,  qaı kezde de bizdi áke atyn ses kórsete tárbıeledi. Biraq bizdi sol analarymyz jasqady desem óti­rik aıtqan bolar edim,  biz de erkin óstik, biraq baǵyttap otyratyn. Jalpy, qazaq balalaryn kere­met tárbıelegen. Sheshem: “Selteń-dep dalada bosqa júrýge bolmaıdy, úıren”, dep is tigýdi, jip ıirýdi, kıiz úı jasaýlaryn jasaýdy úıretti. Tekemet basý, ala­sha, kilem toqý de­gen­niń bárin bilip óstim. Men anam­nyń bi­reý­diń syr­tynan áń­gime aıt­­qa­nyn da es­­ti­­mep­pin. Aby­­syny, qaınylary men qa­ı­yn­siń­li­le­ri, qaıy­napa­lary bar, so­lar týra­ly bir bó­ten sóz aıt­paıtyn. О́ıtkeni, olar­dyń bar­lyǵy ke­l­gen jur­tynyń adamdary, ómirlik ja­rynyń, ish­ten shyq­qan bala­larynyń týystary. Sondyqtan, olar týraly ósek aıtýǵa bolmaıdy, qysqasy, bul taqyrypqa “tabý” qoıylǵan. Osynyń bári bizdiń halqymyzdyń ulttyq qundylyǵy. Biraq men qazir sondaı analar múlde joq deýden aýlaqpyn, bar ǵoı, eki jaqtyń da týystarynyń kóńilinen shyǵyp, jumysyn da atqaryp, balasyn da tárbıelep jatqandar. Biraq, zaman ózgergende adamdar da soǵan beıim­delip, qundylyqtar aýysyńqyrap ketkendeı. Aqsha, dúnıe qýý dendep, tipti adamǵa degen syılastyqtyń ózin baılyǵyna qarap ólsheıtindeı jaǵdaılar janyma tıedi. Qazir zaman jaman emes, turmys deńgeıi ósip, bilimdi shetelden ala alatyndaı da ózgerister júrýde. – Sizdiń áńgimeńizden shyǵady, qalaı oılaısyz, qazirgi kúni adam tárbıesinde, kózqarastardyń qa­lyp­tasýynda qoǵam qanshalyqty ról atqarýda. Qoǵamnyń  kúshi osy máselede aıtarlyqtaı dárejede me? – Jaqsy jaǵyna qaraı deısiz be? Joq, olaı aıta almaıtyn sııaqtymyn. Men qazirgi jastardyń túrli uıymdary men birlestik­teriniń jumystaryna kóp naza­rymdy salamyn. Sonda ne baı­qadyńyz deseńiz, bir jalańdyqty, naýqanshyldyqty kóremin. О́tkende Zeı­nep apaı Ah­me­tova – Baýkeńniń kelini mynadaı oı aıtty. Buryn­ǵy patsha za­ma­nynda qyzdardy tárbıeleıtin “Ins­tıtýt bla­gorodnyh devıs” degen boldy ǵoı, sol tárizdes qazaq qyzynyń ıbasy, kelin bolýy, adal as berýi, kópshilik ortada ózin ózi ustaýy syndy ta­ǵylym beretin bir ortalyq ashsam degen armanym bar dedi. Men so­ǵan bar peıilim­men qosylamyn. Áıtpese, endi bir 20-50 jyl ishinde túrimiz ǵana qazaq bolyp, basqa bol­mysymyz túbiri­men ózgerip kete me dep qorqamyn. Bir qýanaty­nym, qazir ana tilimizde jazatyn gazetterdiń deńgeıleri, olarda jaryq kóretin maqalalardyń ózektilikteri men saraptaý jaǵy, taldaýlary ósip keledi. Biraq gazet-jýrnal oqy­maıtyn urpaq qalyptasyp qal­ǵanyn eskere otyryp, telebaǵ­darlamalardyń ishki mazmunyna kóbirek den qoıýymyz qajet degen oıdamyn. Bizdiń tárbıeshilerimiz kitap, kıno bolatyn. Kınony aıtsaq, jylap jiberýimiz múmkin. “Aıtyńyzshy, qosylyp jylaıyq”, dedim Gúlnár Súleımenqyzyna. Men ótkende áriptesterim Aldan Smaıyl men Bekbolat Tileýhandy jubatyp basý aıttym: Biraz ýaqyt buryn kıno túsirilmeı qalyp edi ǵoı, qazirgi kınolar kóńilden shyqpaǵanymen, áıteýir túsire, túsire bir jaqsy kınotýyndy da ómirge keler, – dep. Áıtpese bul ne, qazaq kınosyn kórgen adam men qazaqpyn deýge arlanatyndaı, namystanatyndaı kúıge tústi. Kınonyń ózi adamnyń otansúı­gishtik, patrıottyq sezimderine qozǵaý salýy kerek qoı. Nege biz “Qyz Jibekti” áli kúnge deıin qansha jyl ótse de kóre beremiz, tipti jas balalar da qyzyǵa tamashalaıdy. Sebebi, onda bizdiń bolmysymyz tur, qashpaǵan qasıet, tunǵan tárbıe, adaldyq, zııattyq bar. Qazaqty alba-julba qylyp, jaman kıimmen kórsetkennen kınogerlerdiń ne utamyz deıtinin bir uqpaı-aq qoıdym osy. Qoı, saǵan biryńǵaı bir kóńil­siz jáıtterdi aıttym bilem, ót­kende túrik lıseıiniń oqytýshy­lary qazaq balalary óte alǵyr, olardy halyqaralyq bilim saıystaryna alyp shyǵý úshin 2 jyl ǵana jetkilikti, al ózimizde 4-5 jyldaı ýaqyt kerek deıdi. Bul  neni kórsetedi, bizdiń alǵa umtylý qabiletimizdiń, sińire bilýimizdiń deńgeıiniń joǵarylyǵyn kórsetedi. Sol sebepti, biz, myna úlkender osyndaı jaqsy urpaǵymyzdy durys baǵyttaı bilsek, keremet damıtyn bolamyz. Bizdiń analary­myz táýbeshil, shúkirshil bolatyn, biz de táýbe deımiz, elimizdiń abyroıy bıik, álem tanyp jatyr, tek ózimizge ózimiz syn kózimen qarap, kemshin jatqan tusymyzdy jóndesek degen oı ǵoı. Anar TО́LEÝHANQYZY. GÚL KÚNGE QARAP BÚR JARADY Al kishkentaı búldirshin óziniń attasy, senator Svetlana Jalmaǵambetova ájesindeı bolǵysy keledi Kishkentaı Sveta ómirge kelgende anasy Quralaı Ydyrysova Astanada  Mádenıet jáne aqparat mı­nıs­trliginde qyzmet is­teıtin. Shyr etip dú­nıe esigin ashqan ba­ýyr eti – sábıiniń esimin qoıýdyń ózi ata-anadan úlken jaýap­kershilikti  talap etedi. Erteń bala eseıgende uıal­maı­tyn­daı, qaıta ózi maqtan tutatyndaı bir maǵy­naly esimdi tańdamaıynsha, kóńil de kónshı me?! Quralaı ana da kóp oılanyp, tolǵanýmen boldy. Ondaıdyń qadirin bilmeıtin emes. О́zi de halqymyzdyń jastaıynan at ústinde júrgen isker de tárbıeli qyzdarynyń biri.  Burynǵy Kókshetaý oblysy ákiminiń orynbasary qyzmetinde búkil áleýmettik salaǵa jetekshilik etip, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynyń ózinde talaı iske qajyr-qaıratyn bekem qoıa bilgen jan. Al, 1999 jyly Aqmola oblysynyń ákimshilik-aýmaqtyq ortalyǵy Kókshetaý qalasyna kóshirilgende, áýeli oblystyq aqparat jáne qoǵamdyq kelisim basqarmasy bastyǵynyń orynbasary boldy. Keıin osy mekemeniń bastyǵy bop taǵaıyndaldy. Buryn oblys ákiminiń orynbasary bolyp júrgeninde respýblıkalyq deńgeıde ótetin ártúrli is-sharalarda bastary qosylyp qalatyn aqmolalyq  áriptesi, jasy da, joly da úlken apaıy Svetlana Jalmaǵambetovamen jaqyn tanysyp, jan jylylyǵyn sezingeni de sol ózgerister tusynda  ǵoı. Jumys dese sharshaýdy bilmeıtin bul kiside bir tynym joq. О́zi de bosańsymaıdy, bulardy da qarap otyrǵyzbaıdy. Kerek jerinde mańaıyndaǵy ár qyz-kelinshekke jyly sózin de aıamaı, boılaryna qanat bitirip, jigerlendirip  jiberetini taǵy bar.  Qol astynda  qyzmet  istegeninde  aqyl-keńesin aıtyp, bilgenin úıretýden  aıanyp qalǵan jeri joq. Sondaıda bir baıqaǵany, anasyna, baýyrlaryna da qamqorlyǵy ózgeshe. Osynyń bári kóz aldynan kólbeı ótip, aqyry ol sábıine Svetlana esimin laıyq kórdi. – Sóıtip, sábıim halqymyzdyń  bir qaıratker, aqyl-parasaty mol, ónegeli qyzynyń esimin ıelendi. Osynyń bári óz perzentim de sol kisideı eline qalt­qy­syz qyzmet etse degen analyq aq tilekten ǵoı. Men de bar nıetimmen qulynshaǵyma sony hosh kórip otyr­myn. Jalpy, qaı bala bolsyn, jastaıynan el qamyn jegen osyndaı aǵa-apalaryn bilip, solarǵa eliktep ósse, keleshegine de jaman ba?! – deıdi Quralaı Ǵazızqyzy. Búginde  Svetlana esimdi ıelengen náreste tórt jasta. Tom­pı­yp qaladaǵy “Aqbota” balabaqshasynyń qazaq to­byna barady.  Eń qyzyǵy, ol teledıdar ja­ńa­lyq­tarynan óziniń attas ájesin kórse, qýanǵanynan ushyp kete jazdaıdy. Áli kishkentaı, kóp nárseni túsine bermeıtin búldirshin óziniń yrymdap qoıǵan esimin, ol esimniń kim ekendigin balǵyn júregimen osylaı sezinip,  osylaı  túısinedi. Osynaý  qulynshaǵy ónerli, zeıindi, talaby taýdaı bolyp ósip, qazaqtyń qyzy degen qasterli atty kir keltirmeı ustasa dep armandaıdy anasy. О́ıtkeni, ózi bul kúnde Aqan seri atyndaǵy Kókshetaý mádenıet kolledjine jetekshilik etip, osy salada shákirt tárbıelep júrgen soń,  aldaryna jarytyp ne bir kitap oqymaıtyn, ne bir aqyn-jazýshyny bilmeıtin ul-qyzdarymyzdyń da  basa-kóktep  kelip jatatynyna qaradaı qarny ashady. Al,  súıkimdi Sveta bolsa, baqytty balalyq shaqtyń baǵynda  gúldeı jaınap, erkin ósip keledi. О́mirdiń aıdynynda  basqa jaqsy-jaısań­darymyzben birge, taǵy kimnen úlgi alary, kimge uqsaǵysy keletini qazirden-aq belgili. Ol – halqymyzdyń qaıratker qyzdarynyń biri, senator Svetlana  Jalmaǵambetova ájesi.  Áli tórt jastaǵy balǵynnyń  erteńgi kele­she­giniń nurly bolýyna anasy yrymdap qoıǵan osy esim­niń de  óziniń ıgi yqpalyn molynan tıgizetindigine esh­bir shúbá joq bizde. Qaıyrbaı TО́REǴOJA, jýrnalıst. Kókshetaý. AS — ADAMNYŃ ARQAÝY Maıra AISINA, Májilis depýtaty. Qazirgi zamanǵy rekordtar deńgeıiniń qanshalyqty joǵary ekendigi eshkimge de qupııa emes. Jattyǵý júktemeleriniń artýy jáne jarys qyzmetiniń qarqyn­danýy, klımat jaǵdaıy men ýaqyt beldeýiniń jıi aýysýy, taý-qyratty jerlerde jattyǵýlar ótkizý – munyń bári sportshylardan dene jáne moraldyq kúshtiń orasan zor júktemesin talap etedi. Jáne sportshylardyń fýnk­sıo­naldyq jaı-kúıin qamtamasyz etý, jattyǵý prosesi men jarys qyzmetin medıko-bıologııalyq qamtamasyz etýdiń mańyzdy quram­dasy tolyqqandy taǵam mólsheri jáne teńdestirilgen tamaqtaný bolyp tabylatyny daýsyz. Tamaqtaný – bul kez kelgen adam úshin mańyzdy másele, al sportshy úshin taǵy da kóptegen belgisiz jáıtter bar. Máselen, densaýlyqqa zııan keltirmeı, barynsha joǵary nátıjege qol jetkizýdiń ońtaıly tásilin tabý –óte kúrdeli mindet. Búgingi másele tabıǵattyń barlyq quraýyshtarynyń paıdaly qasıetterine baı qandaı da bir ámbebap preparat jasaý týraly emes, bul árıne, múmkin de emes, alaıda memlekettik bıýdjet esebi­nen sportshylar men basqa da sporttyq jarystarǵa jáne oqý-jattyǵý jıyndaryna qatysýshy­lardyń tamaqtanýyn qamtamasyz etý shyǵystarynyń qazirgi norma­laryn qaıta qaraýǵa bolady jáne ol qajet. Búgingi kúni sporttyq kolledj­der men sporttaǵy daryndy bala­larǵa arnalǵan mektep-ınternat­taǵy oqýshylar kúnine 880 teńgege, elimizdiń ulttyq qurama komanda­sy­nyń sportshylary 1140 teńgege tamaqtanady, bul olar úshin nárli­ligi 2300 kılokalorııalyq azyq-túlik jıyntyǵyn qamtamasyz etedi. Salystyratyn bolsaq, mane­ken­shiniń táýliktik qýattylyǵy 1500 kılokalorııany, úıdegi jaıly jaǵdaıdaǵy adamnyń ortasha qýaty 2880, tiginshi men stýdenttiki 3000 kılokalorııany quraıdy. Túsindi­rýdiń qajeti joq dep oılaımyn. Ǵalymdardyń usynymdary boıynsha sporttyń ár túri úshin qýat pen negizgi azyqtyq zattardyń táýliktik kórsetkishi deneniń 1 kg salmaǵyna 66 kkal-dan 84 kkal-ǵa deıin aýytqıdy. Ǵalymdardyń esepteýinshe, daıyndyq jáne joǵary sporttyq nátıjelerge qol jetkizý, qazaqstandyq sportshynyń organızmin tolyq qalpyna keltirý úshin keminde 6 myń kılokalorııa kóleminde táýliktik taǵam mólsheri qajet eken. Budan basqa, sportshy úlken sporttaǵy qyzmetin aıaqtaǵan soń, patologııa kezeńine ótetin, emdelýi mol qarjylyq qarajatty talap etetin ártúrli kásiptik aýrýlary­men, jaraqattarymen ózimen ózi jeke qalady. Osylardy talqy tarazysyna sala kelgende sporttyq kolledjder men sporttaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternattaǵy oqý­shylar úshin tamaqtaný normasyn táýligine 2 aılyq eseptik kórsetkish jáne elimizdiń ulttyq qurama komandasynyń sportshylary úshin 3 aılyq eseptik kórsetkish soma­syna deıin arttyrý, sondaı-aq biz­diń elimizdiń sportqa eńbek sińirgen sheberleri men sport ardagerlerin jeke áleýmettik sanat retinde tegin negizde memlekettik medısına me­ke­melerine bekitý máselesi sheshilýi tıis dep bilemiz. Tıisti quzyrly organdar, ásirese, el Úkimeti atalǵan máselege túsinistikpen qaraıdy ǵoı dep senemiz. QALALYQTARDYŃ BAS AÝRÝYNA AINALDY Lıýdmıla HOChIEVA, Májilis depýtaty. О́kinishke qaraı, búginde as­tana turǵyndary “Astanaenergos­byt” JShS-nan turǵyn úı-kom­mýnaldyq qyzmetter úshin tólem boıynsha, onyń ishinde elektr energııasy jáne sýmen jabdyqtaý boıynsha qate eseptelgen túbir­tek-shotty alyp yńǵaısyz jaǵdaıǵa qalýda. Kommýnaldyq qyzmetter úshin aqyny sýǵa, elektr energııasyna jáne gazǵa naqty tutynylǵan re­sýrsty kórsetip beretin eseptegish qural ornatý arqyly tómendetýge bolady. “Astanaenergosbyt” JShS-nyń baqylaýshylary ár aı saıyn turǵyndardyń pá­ter­le­rine kelip, sý men elektr ener­gııaósy­nyń kórsetkishterin jazyp alady. Alaıda, bul túbirtek shottardaǵy kórsetkishter ba­qy­laý­shylardyń jazbalarymen sáıkes kelmeıdi. Sondaı-aq, esep­teý quraldary­nyń kór­set­kishteri árbir aıdyń 20-synan 30-31-i kúnderine deıingi aralyqta 965454 telefony arqyly, 9.00-den 21.00-ge deıin demalyssyz qabyldanady, atal­ǵan nómir boıynsha qońyraý shalý óte qıyn, tipti múmkin emes dese de bolady. Qońyraý shala almasań, neǵurlym kóterińki bolyp keletin táýliktik ortasha kórsetkishpen esepteıdi. Kommý­nal­dyq qyzmet kórsetý erejesine sáıkes tu­tynylǵan elektr ener­gııasyna aqy aıdyń 25 juldy­zynan keshik­tirilmeı júrgizilýi kerek. Bizge belgili banktik aqsha aýdarymdary 2-den 3 kúnge deıin júredi, al baqylaýshylar aıdyń 25 jul­dyzynan keıin páterlerdi elektr energııasynan ajyratyp tas­taıdy. Mine, osy jerden qaıta qosylýdyń ábigeri bastalady. Aldymen ótinim jasaý qajet, sonan soń baqylaýshynyń kelýin kútesiz (9.00-den 18.00 ge deıin), ol eseptegishterdiń kórsetkishin alyp, akt toltyrady, sodan soń, siz abonenttik ýchaskeńizge baryp túzetýler engizip (eger birinshi ret ajyratylmasańyz), 975 teńge aqysyn tóleısiz, túbirtekti úlken kezekke turyp operatorǵa kórse­týińiz kerek. Mine, osylaı jańa kompıýterlik baǵdarlamalardyń arqasynda búkil qala qaryz bo­lyp otyr, sebebi, baǵdarlama­lar tu­tynýshylar usynǵan naqty kór­setkishteri boıynsha esep­teýlerdi tú­zetpeıdi. Kommýnaldyq qyzmet aqysyn tóleýge baıla­nys­ty sha­ta­sýlar óte kóp, tutynýshylar an­yq­taý men qaıta esepteýge ýa­qyt­taryn joǵaltýda. Jaryq, jylý, sý úshin aqy tóleý qa­lalyqtar úshin úlken bas aýrýyna aınaldy. Joǵaryda aıtylǵandardyń negizinde Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri agenttigi shara qoldanýy jáne aldaǵy ýaqytta kommýnal­dyq qyzmet úshin aqy tóleýdiń sheteldik tájirıbelerin zertteı otyryp, búgingi zaman talapta­ryna saı ıkemdi júıe jasaýǵa bastamashylyq jasaýy tıis. DEPÝTATTAR JÚZDESTI Májilistiń Qarjy jáne bıýd­jet komıtetiniń múshesi Qurman­ǵalı Ýálı men Áleýmettik mádenı da­mý komıtetiniń múshesi Qy­lysh­baı Bı­senov Qyrǵyz Respýblıkasy Jo­gor­ký Keneshiniń depýtattary Or­zýbek Nazarov jáne  Parhat Tó­len­­­dibaevpen kezdesti, dep ha­bar­lady osy palatanyń baspasóz qyzmeti. Baýyrlas qyrǵyz eliniń depý­tat­tary bul saparlaryn eki eldiń parlamentaralyq baılanystaryn nyǵaıtý jolyndaǵy issapar dep málimdedi. Májilis depýtattary ótken jylǵy maýsym aıynda bolǵan Qazaqstan-Qyrǵyzstan Parla­mentaralyq komıssııasynyń ju­my­­synda qaralǵan máselelerge toq­talyp, aldaǵy kezde Bishkekte ótetin ekinshi otyrysta kóterilýge tıisti jaǵdaılarǵa kóńil aýdardy. Sáýle DOSJANOVA, jýrnalıst.