ALTYN SANDYQ ÚSTINDEGI ADAM

Qazaq til biliminiń tamasha zertteýshisi, akademık Shora Sarybaevty jaqsy biletinder ony “altyn sandyqtyń ústinde otyrǵan adam” deıdi. Ǵalymnyń “altyn sandyǵy” – halyqqa keıin kerek-aý dep jeti baǵytta jınaǵan bilim jaýharlary. Shora Shamǵalıulynyń ulttyq murajaıdyń bir pushpaǵy sekildi qara shańyraǵynda otyryp-aq, ǵylym kandıdaty ataǵyn, tipti talmaı izdenseń doktorlyqty qorǵap shyǵýǵa bolady. Aǵamyzdyń basqa tirligin aıtpaǵannyń ózinde, ol kisi sońǵy 65 jylda qazaq til bilimine baılanysty qandaı eńbekter jaryq kórdi, mine sonyń bárin “kózinen kógendep” júrip jınaǵan. Barlyq nárse bıblıografııadan bastalady dep esepteıtin Shora Shamǵalıuly ǵylym jolyna túsken adam sonyń bastaýyn bilmese, keıin jurttyń aıtyp qoıǵanyn qaıtalap, plagıattyqqa urynatyndyǵyn alǵa tartady. Tamasha taǵdyr ıesi taǵy bir mereıtoıly jasqa jetkende asta-tók toı jasamaı, tileýles eldi Almatydaǵy Abaı atyndaǵy   akademııalyq opera jáne balet teatrynda bolatyn M.Tólebaevtyń “Birjan-Sara” operasyna shaqyryp otyr. Qoıylymnyń demeýshisi de, úndeýshisi de – ózi. Al keletinder – teatrǵa bir barýdy kóksep júrgen zamandastary, stýdentter, mektep oqýshylary men balalar úıiniń jetkinshekteri. Bul ulttyq ónerdi qoldaýdyń basqalarǵa juǵysty, jalǵasty bolǵaı dep tilerlik tamasha bastamasy. – Shora aǵa, siz “Eshqashan qarttyq bizge sán bermeıdi. Biz ózimiz qarttyqqa sán bermesek...” deıtin Qadyr aqynnyń óleńin qaıtalaǵandy jaqsy kóretin bolypsyz. 85 degen jasty qajyr-qaırat, ataq-bedel, qarajat ta jete turyp, mádenı túrde atap ótýge bel baılaǵan ekensiz? Bastama oń bolsyn! – Banket – sán azyǵy, óner – jan azyǵy. Osylaı sheshim qabyldap, “Birjan-Sa­raǵa” aýystyrdym. Kezinde Qanysh Sát­baev syndy ǵulama ǵa­lym­dar­dyń ózi mereıtoılary kezinde shashy­lyp-tógilip toı ja­sap, dań­ǵaza et­peıtin. Qazir de Ábdi­jámil Nur­peıisov syndy qa­zaq­tyń bir­qatar daryndary mereı­toı­la­ry­nyń bireýin atap ótpeıdi. Sol du­rys. О́ıtkeni yrdý-dyrdý toı­da­ǵy  qatelikterdi qazir túsinip otyr­myz. Myń­daǵan dollar shyǵyn shy­ǵa­ryp, meıram­ha­na­lar­dy jalǵa al­yp, týǵan kún toılap jatamyz. Osy­­nyń qoǵamǵa bir túıir paıdasy joq. Balalarym qoımaǵan soń, 80 jyldyǵymdy atap ótkenmin. Jurt­tyń bári kelip turyp maqtaıdy. Asyra dáriptegende kirerge jer tappaı, deneń qyshyp ketedi eken. Kúlme, dál sondaı yńǵaısyz kúıdi bastan keshirdim, qaraǵym. Sodan elge bir septigi tıer me eken dep, osy isti qolǵa aldym. Búgingi qala balasy qazaq mektebine barsa da oryssha sóıleıdi, óz nemerelerimdi ana tilinde oqytsam da oryssha saıraıdy. Qazir úsh tildi, úsh tuǵyrly bolýymyz kerek dep jatyrmyz ǵoı. Ana tilin aldymen balabaqshadan darytý kerek dep aıtýdaı aıtyp júrmiz. Nátıjesi óte baıaý. Jalpy deımin de... Balany aýylǵa aparyp tastaý qajet. Men Qaırat degen balamdy kezinde sóıttim emes pe. – Mınıstr Muhtar Qul-Muhammed jaqynda stýdenttermen kezdeskende: “Qala balasynyń qulaǵyna maqta tyǵyp qoısań da oryssha bilip shyǵady”, degen ýáj aıtty. Belgili dert, belgili jaǵdaı. Qazir eldiń eldigine jarap júrgen Qaırat balańyz dúnıege kelgende oǵan jora-joldastaryńyz Loko­motıv degen at qoımaqshy bolǵan eken?.. – Men ómir boıy “Qaırat” komandasy, ulttyq fýtbol tarıhy týraly derekter jınadym. Kol­lek­sııalarymnyń bastaýy da solar. Al jańaǵy ulym týǵanda Ortalyq stadıonnyń dırektory Saı­laýbek Esimbekov, Tımýr Segiz­baev bas­taǵan 5-6 fýtbolshy ózderi at tańdaǵan edi. Qýanyshqa qyzyń­qyrap alǵan jigitter “Qaırat” ko­ma­ndasynyń aty buryn “Loko­motıv” bolǵan, endeshe balanyń atyn nege solaı qoımaımyz”, – dep talasty. Sodan kelesi bireýler tarapynan orystar balasynyń atyn Spartak qoıady, “Dınamo” dep at qoıǵanyn estimeppiz”, – degen ýáj aıtyldy. Aqyry Qaıratqa toqtadyq qoı. Sóıtken Qaıratym ana tilin ardaqtaǵan, oǵan qosa bes til meńgergen, eline eńbek etip júrgen adal azamatqa aınaldy. – Áne bir jyldary Almatydaǵy Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy №12 qazaq orta mektebinde ózińiz Shoqan týraly jınaǵan 50 shaqty papkiden turatyn derekter negizinde murajaı ashýǵa uıtqy bolyp edińiz. Qoly­ńyzda qazir Ybyraı Altynsarın týraly da málimetter jetedi. Almatydaǵy osy uly aǵartýshy atyndaǵy №159 mektepte murajaı ashý týraly usynysyńyzdan ne habar bar? – Shoqannyń murajaıyn sol kezdegi mektep dırektory Rafıqa Nurtazına ekeýmiz eshkimge aıtpaı, jýrnalıstermen birge qolymyzǵa qaıshymen lenta qıyp, ashqan edik. Árbir mekteptiń ultjandylyqqa úgit­teıtin mýzeıi bolýy kerek. №159 mekteptiń buryǵy dırek­to­ryna ózimde Y.Altynsarın týraly kóptegen derekter bar ekendigin aıtqanmyn, qazirgi dırektoryna da birneshe ret qulaqqaǵys ettim. Ulttyq Ǵylym akademııasy men kitaphanasyna da hat jazyp, mýzeı ashýǵa kómekteskim keletinimdi bildirgenmin. Qazirge deıin qımyl-qozǵalys joq. – Almatydaǵy Ortalyq sta­dıondy saldyrýǵa sep bolǵa­nyńyz­dy kóp eshkim bilmeıdi. Búgingiler bile júrsin, sony aıtyńyzshy... – “Qaırat” oınaǵanda Muhtar Áýezov qalmaı keletin. Sóıtsem ol kisi Semeıde tatar jattyq­ty­rý­shysy ashqan “Iаrysh” (“Jarys”) komandasynyń bir kezdegi beldi shabýylshysy bolǵan eken ǵoı. Sol komandanyń birqatar oıynshylary keıin myqty oqymysty bolyp shyqty. Sonymen, sol kezdegi fýtbol matchtary qazirgi Alma­ty­nyń Ortalyq demalys saıa­baǵyn­daǵy shaǵyn stadıonda ótetin. Oryndyq az, tablo joq, alań da nashar. Umytpasam bul 1957 jyl bolý kerek. Oılana kele Qazaq­stan­nyń astanasy Almatyda stadıon joq ekendigin Ortalyq Ko­mıtetke jazdym. Hattyń kóshirmesi “Sovetskıı sport” ga­zetine shyqty. Meniń usynysymdy qaraý týraly D.A.Qonaevqa da nusqaý kelipti. Nátıjesinde Mınıstrler Keńe­si­niń Qaýlysy shyǵyp, Ortalyq stadıon bir jyl ishinde bitti. Joǵary jaqtan kelgen jaýap hat mende áli kúnge deıin saqtaýly. – Siz týraly buryn aıtylmaǵan qyzyq derek bar. Keńes ókimeti tusynda perrondyq bılet degen bolǵan eken. Sony Odaq kóleminde joıýǵa tikeleı yqpal etkenińiz ras pa? – Bul 1950-1960 jyldary bolsa kerek. Sol kezde jolaý­shylardy shyǵaryp salýshylar temir jolǵa 10 qadam jaqyndaǵany úshin perrondyq bılet satyp alýy tıis bolatyn. Birde joldas jigitimizdi 30 adam bolyp jabylyp shyǵaryp saldyq. 30 adamǵa perrondyq bılet satyp alyp edik, ájepteýir aqsha boldy. Osynyń eshqandaı qısynǵa kelmeıtindigine qynjylyp, joǵary jaqqa jazǵan edim. Kóp uzamaı: “Vashe pısmo rasmotreno”, – degen jaýap keldi. Máskeýdegi Ortalyq Komıtet bul máseleni retteý úshin sol kezdegi Jol qatynastary mınıstrligine nusqaý beripti. Sóıtip, Odaq kóleminde osy bılet satyp alý tártibi joıyldy. – Jurt sizdiń kolleksııala­ry­ńyzdyń jeti baǵytta ekendigin aıtyp ta, jazyp ta júr ǵoı. Tek dúnıe júzi halyq medısınasyna qatysty jınaǵan ma­te­rıal­da­ry­ńyzdyń ózi 1 000 albom bolypty. Osy bilim-jádigerlerińizdiń keleshegi qandaı bolady? – Nýmızmatıkadan da biraz baılyǵym bar. Jalpy, jeke kol­lek­sıonerler ózderiniń já­di­ger­lerin uqypty ustaıdy. Meniń jınaǵandarymnyń bári tolyq emes. Ony tolyqtyrýǵa tyrysqan da joqpyn. Maqsatym – osyny mek­tepterge aparyp, kórme jasap, keıingi urpaqqqa shama-sharqymsha nasıhattaý. Álgi siz aıtyp otyrǵan 1 000 albomdy S.Asfendııarov atyndaǵy Almaty memlekettik me­dı­sına ýnıversıtetindegi mu­ra­jaıǵa suratqan. Sol mýzeı byltyr órtenip ketti. О́tkizgenim de ishinde meniń tirnektep jıǵan dúnıel­e­rimniń qazir kúli ǵana qalar edi. Qazaqtyń tuńǵysh kollek­sıoneri Shoqan Ýálıhanov qoı. Onyń jınaǵan jádigerleriniń biri ta­bylsa biri tabylmaı ketti emes pe... Qazir osy isti jalǵastyrýǵa balalarymdy úgittep júrmin. Bul iske berilý kerek. Kolleksıonerlik adamnyń óz kásibimen qosyla órilse, onda quba-qup. Mysaly, baýyrym Bolat Sarybaev ta meniń aqylymmen 30 jyl boıy halyq aspaptaryn jınaýmen aınalysty. Sol aspaptar arqyly doktorlyq dıssertasııa qorǵap, óz úıinde halyq aspaptary mýzeıin ja­saq­tady. Nátıjesi keıin aıtarlyqtaı boldy. Sonyń qyzyǵyn qazir el kórip júr emes pe. – Ákeńiz Shamǵalı Haresuly bastaǵan kolleksııa jınaý áýestigi áýletten áýletke jalǵasyp keledi eken! Osy dástúr baıandy bolsyn, aǵa! Áńgimeńizge rahmet! Avtory: Aınash ESALI, Almaty.