2018 jylǵy derekter boıynsha jalpy qorlardyń Aýstralııada – 30%, Azııada – 24%, Afrıka – 20%, Amerıka qurlyǵy – 14%, Eýropa-Reseıde 12% shoǵyrlanǵan. 2018 jyly elektr energııasynyń jahandyq óndirisinde ıadrolyq energetıkanyń úlesi 5% qurady jáne turaqty 1,4% ósimin saqtap keledi. Búginde álemdik 400 GVt-qa jýyq elektr qýatyn qoldanystaǵy 453 ıadrolyq reaktor óndirýde. Iаdrolyq energetıkadan elektr energııasyn óndirýden AQSh sózsiz kósh bastaıdy. 2018 jylǵy kórsetkishter boıynsha AQSh-tan keıin Fransııa, Qytaı, Reseı, Ońtústik Koreıa elderi jaıǵasqan. Jalpy, osy kúnde álemniń 37 elinde ıadrolyq energetıkanyń negizi qalanǵan.
Sońǵy derekter boıynsha Qazaqstan men О́zbekstan álemdik ýran qorlarynyń 16% úlesin ıemdenedi. Ýran óndirisi boıynsha álem elderi arasynda 2009 jyldan bastap Qazaqstan kósh bastasa, О́zbekstan turaqty túrde alǵashqy jetilikti túıindeıdi. 2010-2017 jyldar aralyǵynda Qazaqstan (40%) men О́zbekstan (4%) orta eseppen jyl saıynǵy álemdik óndiristiń 44% qamtamasyz etip keledi. Al ýran óndirýshi memleketterdiń barlyǵy shıkizat eksportyn júzege asyrmaıtyndyǵyn eskersek, Qazaqstan men О́zbekstannyń shıkizattyq ýran naryǵyndaǵy eksporttyq áleýeti – álemdik munaı naryǵyndaǵy OPEK elderiniń eksporttyq áleýetinen asyp túsedi.
Bul rette Qazaqstan Reseımen óndiristik sıkldardy ıntegrasııalaý, sondaı-aq Úlbi metallýrgııalyq zaýytynda ıadrolyq otyn óndirýdi uıymdastyrý boıynsha birshama nátıjeli bastamalar jasady. Alaıda, otandyq Qazatomónerkásip pen ózbekstandyq Naýaı taý-ken metallýrgııalyq kásiporyny arasynda qandaı da bir memorandým nemese áriptestik týraly aqparattar keńistiginde derekter kezdesken emes.
Elbasy N.Nazarbaev 2012 jyly: «Qazaqstan – ýran óndirýde álemdik kóshbasshy. Biz AES otyny úshin tól óndirisimizdi damytyp, atom stansasyn salýǵa tıispiz» dep atap ótken bolatyn. Ornalastyrý orny boıynsha kópshilikke Balqash kóli mańyndaǵy Úlken aýyly, Kýrchatov aýdany jáne Aqtaý qalasy nusqalary belgili. Iаdrolyq energetıkany damytý boıynsha jobalyq tehnıkalyq negizdeme jasaldy, degenmen de, dástúrli energııa alý kózderin keń kólemde ártaraptandyrýǵa Qazaqstan ázirge nıetsizdik tanytyp keledi. Oǵan sebep te bar, ol – álemdegi alǵashqy ondyqqa kiretin Qazaqstannyń kómir óndirisi jáne basqa da energııa alý kózderiniń ıadrolyq energetıkaǵa qajettilik týyndatpaı otyr.
2014 jylǵy júrgizilgen ǵylymı zertteýimniń nátıjesinde Qazaqstandaǵy AES qazirgi Túrkistan oblysy, Kóksaraı sý qoımasynyń batysyna ornalastyrýdy usynyp, onyń ekonomıkalyq artyqshylyqtaryn negizdeýge tyrysqan bolatynmyn. Odan beri bul aımaqta eleýli ózgerister boldy. Usynylǵan aımaqtan nebári 150 shaqyrym qashyqtyqta, О́zbekstan 2018 jyly óziniń alǵashqy AES qurylysynyń negizin qalady.
О́zbekstanda alǵashqy AES-tyń ornalasatyn orny retinde 2018 jyly Jyzaq oblysy, Farysh aýdanyna, Tuzqan kóliniń mańyna ornalastyrý sheshimi bekitildi. Basty merdiger «Rosatom» kompanııasymen kelisimge qol qoıyldy. О́zbekstan úshin ıadrolyq energetıkany damytýdyń basty alǵy-sharty – kómirsýtekti otynǵa táýeldilikti azaıtý, 2030 jylǵa qaraı eki esege artatyn elektr energııasyna degen suranysty arzan energııamen qamtamasyz etý. AES-tyń iske qosylýy atmosferaǵa shyǵarylatyn kómirqyshqyl gazyn 14 mıllıon tonnaǵa, azot oksıdin 36 myń tonnaǵa azaıtýǵa jol ashady, sondaı-aq jyl saıyn 3,7 mlrd tekshe metr tabıǵı gazdy únemdeýge múmkindik bermek. Únemdelgen tabıǵı gazdyń eksporty О́zbekstandy jylyna 500-600 mln dollardaı kiriske keneltpek.
2017 jylǵy óndiristegi básekelestikti qalyptastyrý maqsatynda Qazaqstannyń ońtústik oblystaryndaǵy elektr energııasy tarıfterin Ortalyq Azııa elderi tarıfterimen teńestirý qajettigi týraly máseleler jıi talqylanyp júrdi. Alaıda, atalǵan máseleniń sheshimi tabylmady, sebebi keıbir sarapshylardyń О́zbekstandaǵy tarıfter aldaǵy ýaqytta qymbattaýy múmkin ekendigi týraly boljamdary atalǵan másele boıynsha jumystardyń jalǵasýyn toqtatyp tastady. Ortalyq Azııa elderiniń tarıfteri, osy kúnge deıin de Qazaqstannyń shekaralyq oblystaryndaǵy tarıfterden áldeqaıda arzan ekenin baıqap otyrmyz.
AES júregi – ıadrolyq reaktor. Tehnologııalyq erekshelikteri boıynsha eksplýatasııadaǵy ıadrolyq reaktorlardyń 6 túri kezdesedi. Bulardyń arasynda keń qoldanys tapqan PWR reaktory (292 dana) – eksplýatasııadaǵy reaktorlar jalpy sanynyń 65% quraıdy jáne ıadrolyq energetıkadan alynatyn elektr energııasynyń 70% óndiredi. Iаdrolyq energetıkanyń damý tarıhyn taldaı kele, reaktorlardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 50 jyldaı bolsa, sońǵy býyndy PWR reaktorlarynyń jumys isteý merzimi 80-100 jylǵa deıin uzarýy múmkin. О́zbekstan «III+» býyndy PWR-1200 reaktorlarynan turatyn qos energobloktyń qýaty 2400 MVt AES qurylysyn josparlaýda.
Osy rette, taǵy bir ózekti másele – ıadrolyq fızıka, ıadrolyq energetıka salasynda mamandar ázirleý. Qazaqstanda bul baǵyt boıynsha ulttyq ınstıtýttar men bilim berý mekemeleri, zerthanalyq reaktorlarmen qamtamasyz etilgen laboratorııalar júıeli jumys júrgizip keledi jáne alys-jaqyn shet-elderde atalǵan salada bilimin shyńdap júrgen qazaqstandyq jastar da barshylyq. О́zbekstan da mamandar daıarlaý isin qolǵa alyp, ǵylymı-tehnıkalyq bazany jetildirý isine shyndap kirisip te ketti. AES qurylysy 10 myńǵa jýyq jumys ornyn ashýǵa (6-10 jyl), eksplýatasııadaǵy AES (80-100 jylǵa deıin) eki myńǵa taıaý mamandy bilikti eńbekpen qamtýǵa múmkindik beredi. Ǵylymı-tehnıkalyq baılanys, maman daıarlaý isi, tájirıbe almasý – bular da ózara birlesken is-qımyldarǵa arqaý bolatyn baılanys núkteleri.
Ortalyq Azııany ıadrolyq energetıkanyń elesi kezip júrgendeı. Erte me, kesh pe aımaqta «Prometeıdiń oty» jalyndaıtyn aıbyndy stansalar boı kótermek. Qalaı bolǵanda da, júgi aýyr, jaýapty is. Osyny sezine otyryp, Qazaqstan men О́zbekstan ýran óndirýden bastap, radıoaktıvti qaldyqtardy saqtaýǵa deıingi ónerkásip keshenderin ishinara ıntegrasııalaý múmkindikterin qarastyrýy qajet. Atomdyq energetıkany damytý eki eldiń odan ári dostyǵyna, aımaqtyq ashyqtyqqa, halyqaralyq yntymaqtastyqqa oń áserin tıgizýi múmkin.
О́mirtaı Amalbek, QazUÝ, PhD doktoranty
