Aımaqtar • 19 Sáýir, 2019

Qarakól eltirisi sharýashylyǵyn qalaı damytamyz?

1960 ret kórsetildi

Qarakól ton men bórik, jaǵaly paltolar ilgeride óte qundy bolǵan. Bul, ásirese aǵa býynǵa jaqsy málim jaıt. Qarakól eltirisinen tigilgen tondaryńyz búgin de suranysqa ıe. Alaıda, qundy tondar shetelden ákelinýde. Qarakól qoı sharýashylyǵyn damytyp, eltiri óńdeýge múmkindigi mol elimizde bul salaǵa tıisti kóńil bólinbeı kele jatqany ókinishti-aq.

Kezinde qarakól óndirisi óte jaqsy damyǵan Túrkistan oblysynda qoı sany jyldan-jylǵa azaıyp, jún-terisi múlde paıdaǵa aspaı tur. Onyń basty sebebin mamandar memleket tarapynan qoldaýdyń bolmaýymen jáne etke degen suranystyń ósýimen baılanystyrýda. Iаǵnı, et ónimine suranys ósken jyldary qoı sharýashylyqtary osy baǵytqa basymdyq bergen. Arab elderi qarakól qoılaryn elimizden terisine emes, maılylyǵy az etine qyzyǵyp, satyp alady eken. Sondaı-aq qarakól qoılarynyń azaıýyna óńdeýshi kásiporyndardyń joqtyǵy basty sebeptiń biri retinde atalýda. Iаǵnı, teri men jún óńdelmeıdi, suranys joq. Sondyqtan da shopandar qoıdyń etti-maıly tuqymyna aýysýǵa májbúr. Úsh kúndik qozynyń terisin óńdeý arqyly alynatyn qarakól eltirisi álem aýksıondarynda eń qundy taýar bolyp baǵalanady.

Búginde Túrkistan oblysynda 38 myń qarakól qoıy ǵana qalǵan. Kezin­de birneshe mıllıonǵa jetken qoı sany jyldan-jylǵa azaıyp keledi. Jalpy, qoı sharýashylyǵyn damytý, qoı eti men júnin óndirý men óń­dep, paıdaǵa jaratý jaıy áli de syn kóter­meıtini týraly kúni keshe sena­tor Ańsar Musahanov Premer-Mı­nıstr­­ge joldaǵan depýtattyq saýalyn­da kóterip, Úkimettiń nazaryn aý­dar­­ǵandy jón sanaıtynyn jet­kizdi. «Eli­miz­de negizinen qazir qoıdyń qandaı tu­qym­­dary bar, aldaǵy ýaqytta qandaı tuqy­myn ósirýge basymdyq berilýi kerek? Mine, osyny anyqtaý úshin taıaý ýaqytta qoı tuqymy boıynsha sanaq, ıaǵnı túgendeý jumystaryn júrgizý qajet dep sanaımyz», deıdi senator óz saýalynda. Sondaı-aq depýtat aldaǵy ýaqytta Qazaqstandaǵy qoı sharýashylyǵyn damytýdyń jańa ári osy zamannyń talabyna beıimdelgen memlekettik baǵdarlamasyn jasaý kerek dep esepteıdi. Iá, bul shopandardyń kópten beri kókeıinde júrgen másele. Bul oraıda qarakól qoı sharýashylyǵyn da­my­tý qajettigin aıtýshylar da az emes.

«Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys kezin­de qarakól eltirisi al­tynnyń ornyna baǵalanǵan. Iаǵ­nı, qarý-jaraq alǵan qaryzyn Ke­ńes Odaǵy  qarakól eltiri­simen qu­ty­lýǵa kelisken. Osylaı­sha qara­kól eltirisin óndirý isi qar­qyn aldy.

Ortalyq Azııa respýblıkalarynan qara­kól keńsharlary tańdap alyndy, olar­ǵa barlyq jaǵdaı jasaldy. Mine, solar­dyń biri «Sút­kent» asyl tuqymdy zaýyty qarakóldiń «buhar sury» degen túrin shyǵardy. Al Shym­kentte qara­kól eltirisin óńdeıtin zaýyt bol­ǵan. Umytpasam, 1960 jyldary Qazaqstan 6,5 mln bas qarakól qoıymen álemde aldyńǵy qa­tar­­da bolǵan. Jyl saıyn Shym­kenttegi zaýyt­t­a 2,5 mln dana qara­kól eltirisi óńdelip, al­tyn­ǵa sa­tylǵan. Bertinirekte qoı sany tipti azaıyp ketti ǵoı. Qazir teri óńdep, mol paı­da tabýdan góri etin ótkizýdi jón sanaı­tyn­dar kóbeıip keledi.

Mysaly, qaıbir jyly Sozaq aýdanyn­daǵy «Qara Qur» óndi­ris­tik koopera­tıvinde ósirilgen 2688 qarakól qoshqar-toqtylary Birikken Arab Ámir­lik­­terine eksportqa shyǵarý úshin satyl­ǵanyn aqparat quraldary jarysa jazdy», deıdi Más­keý­degi Tımırıazev atyndaǵy aýyl­sharýa­shylyq akademııasynda bilim alǵan, kezinde «Sútkentti» basqarǵan zeınetker Ábdijappar Ońalbaev. Keı derek kózderindegi máli­metterge qaraǵanda, búginde álem boıynsha Afrıka, Namıbııa, Angola, Aýǵanstan el­deri qarakól qoıyn ósirýde kósh bas­tap tur. Kórshi О́zbekstanda da bul sala jaqsy damyp keledi eken. Kezinde Shymkentte Keńes Odaǵynda jalǵyz qarakól sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty bolǵan, onyń mindetine qoıdyń jańa tuqymyn shyǵarý da kirgen eken. Jalpy, elimizde qarakól sharýashylyǵyndaǵy eń qundy eltiriniń 17 túri shyǵarylǵan.

Sala mamandarynyń aıtýynsha, qarakól qoıyna elimizdiń ońtústigi óte jaıly. Qazir bul óńirde qarakól tuqymyn ósiretin 4-5 sharýa­shylyq qalǵan. Onyń biri – Otyrar aýdanyndaǵy «Jomart» óndiristik koo­pera­tıvinde 2 myń qoı baǵylýda. Koo­peratıv basshysy Tólep Ábdimanaptyń aıtýynsha, qoı terisin ótkizetin jer joq. «Búgingi tańda biz erkeginiń etin ǵana ótkizemiz. Terisin ótkize almaımyz. О́ıtkeni suranys joq, teri óńdelmeıdi. Qarakól qoıy tabıǵatqa tózimdi mal. Úsh otardy 12 adam baǵýda, maýsymdyq kezeńderde aýyl turǵyn­daryn qosymsha jumysqa qabyldaımyz. Bolashaǵy bar sharýashylyq bolǵanymen, ókinishke qaraı, tıimdiligi tómen bolyp tur. Sondyqtan qazaqy qoıǵa aýyssaq pa degen oı da keledi. Tek Ońtústik – Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵyn ǵylymı-zertteý ınstıtýty kómektesip, uryqtandyrý jumystaryn júr­gizip keledi. Iаǵnı, biz qazir qarakól tuqymyn saqtap qalýǵa tyrysýdamyz. Úkimet tarapynan qarakól qoı sharýashylyǵyn damytýǵa kómek kórsetilse durys bolar edi», deıdi T.Ábdimanap. Sala mamandary qazaqtyń brendine aınalýy tıis dep sanaıtyn qarakól qoılarynyń búginde qazaqy tuqymmen beıbereket býdandasyp ketkenine ókinishterin de bildirýde. Aıtpaqshy, senator da óz saýalynda qazirgi ýaqytta etek alyp bara jatqan bııazy júndi qoılar men qylshyqty jáne uıań júndi qoı tuqymdaryn bir-birimen negiz­siz býdandastyrýǵa zańmen tyıym salý kerek­tigin aıtty. Búgingi bas­tan ótkerip jat­qan qıyndyqtarǵa qaramastan, qarakól sharýa­shylyǵy fermerler nazar aýdaratyn tıimdi sala. Qarakól qoılary Jambyl, Qyzylorda oblystarynda da bar. Bul oraıda mamandar eltiri aýksıonyn ótkizý arqyly óńdeý salasyn yntalandyrýǵa bolatynyn aıtýda. Qarakól eltirisi áli de óte tıimdi valıýtalyq taýar dep esepteıtin mamandar, sondaı-aq memleket eltirini satyp alatyn ortalyqtar qurýdy óz moınyna alýy qajettigin aıtýda.

Elbasy N.Nazarbaevtyń «Tórtinshi óner­kásip­tik revolıýsııa jaǵdaıyn­daǵy damý­dyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýyn­da shıki­zatty qaıta óń­deýdi qamtamasyz etip, álemdik naryq­tarǵa joǵary sapaly daıyn ónim­men shyǵýymyz qajettigi aıtylǵan bolatyn. Dál osy qarakól qoı sharýashyly­ǵyn­da qaıta óńdeý jumystary múlde qolǵa alynbaı otyr desek te bolady. Bul baǵytta óńdeýshi kásiporyndar ashý qajet pe? Kásiporyndar ashylǵan kúnde de shıkizatpen qamtý múmkin bola ma? Shıkizatpen qamtıtyn shaǵyn kásiporyndar ashylǵan kúnniń ózinde memlekettik turǵyda qoldaý­dy qajet etedi. Sondaı-aq shopandar ár terige sýbsıdııa berilgenin qalaıdy. Sena­tordyń depýtattyq saýalynda da qoı sharýa­shy­lyǵyn sýbsıdııalaýdyń tártibi men ere­jesin qaıta qaraý qajettigi, asyl tuqymdy qoı ósi­rýge basymdyq bere otyryp, memleket tur­ǵy­syn­an qoldaýdy qam­tamasyz etýdi jan-jaqty sheshýdi qaras­tyratyn ýaqyt kelgeni aıt­yldy. Depýtat kótergen máselelerdi óte oryn­dy jáne ózekti sanap otyrǵan shopandar qarakól qoı sharýashylyǵynda da oń ózge­ris­ter­diń bolatynyna úmitti. Al ázirge mal basyn saqtap qalýǵa jáne kóbeıtýge ǵalymdar ǵana múddelilik tanytýda.

Túrkistan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Ulylar úndestigi

Qazaqstan • Keshe

Baǵa baqylanady

Qarjy • Keshe

Meıirim shuǵylasy

Rýhanııat • Keshe

Kedergisiz orta kerek

Qoǵam • Keshe

Sıfrly damý: Jańa betburys

Tehnologııa • Keshe

Mahabbat áýeni

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar