Izgilendirý jolyndaǵy izdenister

Juma, 21 qyrkúıek 2012 7:27

Qazaqstan – azamattardyńquqyqtary menbostandyqtaryna basymdyqberilgen demokratııalyq jánequqyqtyq memleket qurýǵa belsheshe kirisken el. Osyǵan oraıelimizde sot-quqyqtyqreformany ilgeriletý serpindijúrgizilip keledi. Árıne,keıbir zańnamalyq aktilergeqylmystyq zańnamany odan áriizgilendirý jáne qylmystyqúderistegi zańdylyqtyńkepildikterin kúsheıtýmáseleleri boıynshaózgerister men tolyqtyrýlarengizilgeni málim. Bul batylqadam qylmystyq zańnamanyyryqtandyrýǵa, qylmystyqsot óndirisiniń repressıvtiligin tómendetip, qoǵamǵa úlken qaýiptýdyrmaıtyn qylmystardyń ákimshilik quqyq buzýshylyq sanatynaaýystyrylýyna jáne qylmystyq saıasatty izgilendirýge qatystybasqa da máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan.

Juma, 21 qyrkúıek 2012 7:27

Qazaqstan – azamattardyńquqyqtary menbostandyqtaryna basymdyqberilgen demokratııalyq jánequqyqtyq memleket qurýǵa belsheshe kirisken el. Osyǵan oraıelimizde sot-quqyqtyqreformany ilgeriletý serpindijúrgizilip keledi. Árıne,keıbir zańnamalyq aktilergeqylmystyq zańnamany odan áriizgilendirý jáne qylmystyqúderistegi zańdylyqtyńkepildikterin kúsheıtýmáseleleri boıynshaózgerister men tolyqtyrýlarengizilgeni málim. Bul batylqadam qylmystyq zańnamanyyryqtandyrýǵa, qylmystyqsot óndirisiniń repressıvtiligin tómendetip, qoǵamǵa úlken qaýiptýdyrmaıtyn qylmystardyń ákimshilik quqyq buzýshylyq sanatynaaýystyrylýyna jáne qylmystyq saıasatty izgilendirýge qatystybasqa da máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan.

Sottyń maqsaty jaza basqan azamattardyń taǵdyryna áriden oı júgirtpeı tek jazaǵa ǵana buıyryp, temir tordyń arǵy ja­ǵyna toǵyta berý emes, qo­ǵamǵa zalalyn tıgizetin qyl­mys­tyq toptar men jekelegen azamattardyń is-áreketine shynaıy úkim shyǵarý bolyp tabylady. Sol sebepti, azamattardy bas bostandyǵynan aıyrýǵa jat­paıtyn sheshim qabyldaýǵa múmkindik bar bolǵan jaǵdaıda negizsiz qatań jazany taǵaıyn­damaý búgingi sot tájirıbesinde ornymen qoldanylyp, qalyń jurtshylyqtyń nazaryna iligip te úlgerdi.

Osylaısha táýelsiz elimiz qylmystyq zańnamany reformalaýda úkim shyǵarý jáne jaza kesý mindetterin izgilendirý men jaýapkershilikti kúsheıte túsý qaǵıdatyn naqty ustanyp, eli­mizdegi zań júıesin alǵa qaraı jetildire túsýde. Turmys-tir­shi­ligimizdiń barlyq salasynda adamnyń quqyqtary men bos­tandyqtaryna, qadir-qasıetine qurmet kórsetilgen jaǵdaıda ǵana elimiz quqyqtyq memleket bolyp tanylatyndyǵyna bar­sha­myzdyń kózimiz jetti, kóńi­limiz sendi. Sondyqtan da adam quqyǵynyń saqtalýy men qor­ǵa­lýy máselesin sheshý qoǵam da­mýynyń búgingi kórsetkishi men talaby bolyp otyr dep senimdi aıta alamyz.

Elbasymyz N.Nazarbaev bú­gin­gi kúnniń eń ózekti máselesi – sottardyń ádildigine basa nazar aýdarta otyryp, «Ádil jáne satylmaıtyn sot – demokra­tııa­lyq jáne quqyqtyq memlekettiń asa mańyzdy negizi. Egemendi Qazaqstannyń basty jetistikte­riniń biri – bul sottar men sýdıa­lardyń tek formaldy-zań­dy ǵana emes, sonymen qatar, naqty táýelsizdikke ıe bolýy» degen bolatyn. Osy rette Jo­ǵarǵy Sot Tóraǵasy Bektas Bek­na­zarovtyń Elbasy tapsyrmasyna saı qylmystyq jazaǵa tartý isin jetildirý baǵytynda úlken jumystar atqaryp júrge­ni haq. О́zimiz kýá bolǵandaı, Qylmystyq kodekstiń kóptegen baptaryna taldaý jasalyp, keı­bir qylmys túrleri ákimshilik kategorııasyna jatqyzylǵany, izgilendirý máselesinde, eń aldymen, jasalǵan qylmystyń minezdemesin naqty baǵalaý, ekstremıstik qylmystar, onyń ishinde asa aýyr qylmystarǵa izgiliktiń bolmaıtyny jáne qo­ǵamǵa qaýip tóndirmeıtin azamat­tarǵa qatysty jaza belgilen­gen­de jeńildetý máselesi eskerile­tindigi­ ómir tájirıbesine engi­zil­genin aıtar edik.

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, gýmanızm, úkim shyǵarý isindegi izgilendirý, sottardyń ashyqty­ǵy men biliktiligi sekildi ma­ńyz­dy talaptarǵa saı Almaty oblysynda da kóptegen quptarlyq sharalar atqarylyp jatyr. Ob­lystyq sottyń tóraǵasy Tilek­tes Bárpibaev barlyq aýdan­dar­daǵy mamandardyń kásibı she­berligi men saýattylyǵyn mu­qııat qadaǵalap, belgili bir mez­gil aralyǵynda oblys kóleminde ótkiziletin semınarlar men dóńgelek ústel otyrystaryn turaqty uıymdastyrýda. Oblys ortalyǵynda Almaty oblystyq sotynyń qurylǵanyna 80 jyl tolýyna oraı sot qyzmet­kerle­riniń arasynda sporttyq jarys­tar, ıntellektýaldy oıyndar men mamandardyń biliktiligin arttyratyn keleli jıynnyń ótýine muryndyq boldy.

Zaman talaby jańa beleske kóterilgen saıyn elimizdiń zań salasy da kún sanap ilgerileý ústinde. Ile aýdandyq sotynyń qyzmetkerleri gýmanızm men izgilik, turǵyndardyń zańdyq bilimin arttyrý jolyndaǵy nasıhat jumystaryn basshylyqqa ala otyryp ómirlik tájirıbesin molaıtý jolynda. Aýdandyq sot qabyrǵasynda AHAJ, Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy, prokýratýra men jekelegen zań me­kemesi ókilderiniń qatysýymen semınarlar, dóńgelek ústel oty­­rystary turaqty ótkizilip ke­ledi. Zań salasynyń qoǵamdyq má­selesimen tikeleı aınalysatyn mamandar basqosýynda Pre­zıdent N.Nazarbaevtyń bı­yl­ǵy Joldaýynda, «Qazaqstan­nyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jal­pyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqa­l­a­syn­da atap kórsetilgen naqty baǵytty be­rik ustaný máselesi, qoǵamda oryn alatyn keleń­siz­dik­ter men zań buzýshy­lyq­tar­dyń aldyn alý joldary tereń talqy­la­na­dy. Aptasyna eki ret «Ashyq esik kúni» uıymdas­ty­ry­lyp, onda aýdandyq sottyń 6 sýdıasy ár isti óz kategorııasyna saı qa­rap, turǵyndarǵa zań salasynan aqyl-keńesterin aıamaıdy. О́ndi­riske usynylǵan isterdi qaraý jáne azamattardyń aryz-shaǵy­mymen tanysý merzimi de ta­lap­qa saı merzimde qamtylyp otyr. Azamattyq jáne qylmys­tyq isterdi saraptamaǵa jiberý jáne ýaqtyly toqtatý sharasy da múdirissiz ótýin qadaǵalaı­myz. Aýdandyq sottyń 4 sýdıasy azamattyq ister boıynsha kelip túsken aryz-shaǵymdardy qara­sa, 2 sýdıa qylmystyq is­ter­di jiti tekseredi. Negizinen bizge azamattardyń jeke múlik­terine jáne jeke basyna qatys­ty ister kóp túsýde. 2011 jyl­dyń 9 qazanynda «QR quqyq qorǵaý isin jetildirý jáne qyl­mystyq zańnamany izgilendirýge qatys­ty keıbir zań aktilerine ózger­ister men tolyqtyrýlar» en­gi­zý jáne 2011 jyldyń 28 jeltoqsanynda «Qazaqstan Res­pýblıkasy memlekettik Táýel­sizdigine 20 jyl tolýyna oraı jasalǵan raqymshylyq týraly» Zańdar qabyldanǵannan keıin aýdan kórsetkishine edáýir ózge­ris endi. Atap aıtqanda, 2011 jyly Ile aýdandyq sotyna túrli deńgeıdegi 129 is túsip, onyń 121-i qanaǵattandyrylyp, bireýi ǵana keri qaıtarylsa, 2012 jyl­dyń 8 aıyndaǵy kórsetkish boıynsha 145 is túsip, onyń 139-y qanaǵattandyryldy, beseýi keri qaıtaryldy. Osy rette bir eskerter jáıt, azamattar arasynda izgilendirý men qylmys­tyq jazadan bosatýdy óz paıdasyna asyrýdy kózdeıtinderdiń de kezdesetindigin aıtqym kele­di. Jeke múddeni kózdep, negizsiz jazylǵan aryz-shaǵymdar sot úderisine kedergi keltirip, óndi­ris ýaqytyn sozady.

Memleket­tik qyzmet atqarý qoǵam men memleket tarapynan erekshe senim bildirý bolyp tabyla­tyn­dyqtan, biz aýdandyq sot qyz­met­kerleriniń jeke adam­gershiligine jáne moraldyq-etıkalyq beı­ne­sine joǵary talaptar qoıamyz. Sotta qyzmet atqaryp otyrǵan árbir maman memlekettik tildi jetik bilýi tıis jáne álemde, sondaı-aq, eli­­mizde bolyp jat­qan áleýmet­tik-saıası jańalyq­tardan habardar bolýǵa mindet­ti. Sol se­bep­ti, qazaq tilinde ja­ryq kóretin baspasózge turaqty túrde jazylý, memlekettik tilde qarym-qa­ty­nas jasaý bilikti­li­gin kóterý sekildi máselelerge erekshe kó­ńil bólinedi. Aýdan­dyq sotqa keletin shaqyrtý­lar­ǵa, habarlamalar men atqarý paraqtaryna, ýákiletti organdarmen hat almasý nıetinde jol­danatyn hat­tar­ǵa túgeldeı memlekettik tilde (qa­jetti jaǵ­daıda aýdarmasymen) jaýap qaı­tarylady. Son­daı-aq, azamat­tar­dyń talaptaryn qanaǵattan­dyrý sanatynda sot ǵımar­a­tyn­da jáne sot zaldarynda beıne-jazba qurylǵy­la­ry ornatylyp, kelýshiler úshin arnaıy tosý-tynyǵý zaly ja­saq­talǵan. Sot úderisin dáliz­der­de saǵattap kú­tý, seńdeı so­ǵy­lyp júrý jáne otyrarǵa oryn tappaı tikesinen tik turý degen sekildi qara­pa­ıym keder­gi­ler tolyǵymen joıyldy.

Sóz sońynda aıtarymyz, Memleket basshysynyń 2009 jyl­ǵy 24 tamyzdaǵy Jarly­ǵy­men maquldanǵan 2010-2020 jyl­dar aralyǵyndaǵy kezeńdi qamtıtyn Quqyqtyq saıasat tu­jyrymdamasy elimizdegi sot jú­ıesiniń aldyna jańa mindet­ter qoıǵan bolatyn. Osy sara bastaý sot júıesin damytýdyń keleshektegi negizgi ustanar baǵytyn aıqyndaıtyn dara jol bolary anyq.

Janat JAILAÝBAI,

Ile aýdandyq sotynyń tóraǵasy.

Almaty oblysy.