Elserik

Senbi, 21 shilde 2012 7:48

«Meniń aǵalarym» sıklynan

Adamzat tarıhynda zamana tegershigin dıirmenniń tasyndaı dóńgeletken nebir bıleýshiler ótken. Jazý-syzýy kenjeleý damyǵan halyqtardan shyqqan sondaı tulǵalardyń ózi de, sózi de ýaqyt óte kele kómeski tartyp, aqıqattyń ornyn ańyz basqan jaǵdaı da az bolmaǵan. Má­selen, Eýrazııadaı apaıtós, alyp qur­lyq­tyń alǵashqy myńjyldyǵynyń jon arqasynda dalanyń dyraý qamshy­synyń izin qaldyrǵan ǵundardyń uly kósemi Atıllanyń ordasynan keıingi zamanǵa, eń bolmaǵanda, jalqy qujat ta jetpedi.

Senbi, 21 shilde 2012 7:48

«Meniń aǵalarym» sıklynan

Adamzat tarıhynda zamana tegershigin dıirmenniń tasyndaı dóńgeletken nebir bıleýshiler ótken. Jazý-syzýy kenjeleý damyǵan halyqtardan shyqqan sondaı tulǵalardyń ózi de, sózi de ýaqyt óte kele kómeski tartyp, aqıqattyń ornyn ańyz basqan jaǵdaı da az bolmaǵan. Má­selen, Eýrazııadaı apaıtós, alyp qur­lyq­tyń alǵashqy myńjyldyǵynyń jon arqasynda dalanyń dyraý qamshy­synyń izin qaldyrǵan ǵundardyń uly kósemi Atıllanyń ordasynan keıingi zamanǵa, eń bolmaǵanda, jalqy qujat ta jetpedi. Sondyqtan ol týraly jazylǵan sansyz kóp zertteý, salynǵan sýret, shy­ǵarylǵan opera, túsirilgen fılmderdiń bári derlik shyndyqqa emes, ańyzǵa qu­ryldy. О́ıtkeni, Atılla bastaǵan shyǵys ǵundardyń tarıhyn kezinde uly qol­basshy basyn ıgizip, tizesin búktirgen, jeńilgen elderdiń tarıhshylary jazdy. Al mundaı jaǵdaıda shyndyqtyń óńi qalaı aınalatynyn kózi qaraqty oqyrmanǵa dáleldeýdiń ózi artyq.
Jahan tarıhynyń taǵy bir joıqyn tulǵasy – Shyńǵys han. Amerıka men Avstralııa ashylmaı turǵanda Eýropa men Azııadaǵy at tuıaǵy jetetin eń qudiretti elderdi birinen soń birin dárgeıine keltirgen qaharman qolbasshy da kózi tirisinde, eń bolmaǵanda, ózi qurǵan uly ım­pe­rııanyń tarıhyn hatqa túsirý jaǵyn qunt­ta­maǵan. Sondyqtan shyńǵystanýshylardyń bári derlik kúni búginge deıin uly qaǵan taqyry­byna qalam tarta qalsa, Qulaǵý hannyń shó­beresi Qazan hannyń ýáziri qyzmetin atqarǵan ataqty parsy ǵulamasy Rashıd ad-Dınniń «Jamıǵ at-taýarıhyna» júginedi.
Tarıhshylar qaýymy «orta ǵasyrlar» dep aıdar taqqan kezeńniń taǵy qudiretti tulǵasy, Uly Moǵoldar ımperatory – Akbar. Babyrdaı oqymysty patshanyń týǵan nemeresi bolsa da jazý-syzýǵa shorqaq bolǵan Akbar kózi tiri­sinde-aq bas keńesshisi Ábý-l-Fazylǵa óz ǵu­myr­namasyn jazýǵa tapsyrys beredi. Nátı­jesinde, búgingi zamanǵa murty buzylmaı jetken «Shahname» tektes «Akbarname» atty Ámir Temirden tartyp, Babyrmen jalǵasatyn Akbar patshanyń jaryq dúnıeniń esigin ashqan kezinen bastap, búkil jeńisti joryqtarynan syr shertetin tamasha týyndy dúnıege keldi. Batys, Shyǵys jurtyndaǵy únditanýshy­lar­dyń bul eńbekke soqpaı ketetinderi sırek. Ásirelep jazylsa da aqıqattyń sheńberinen shyqpaǵan osy ǵumyrnamalyq baıannyń je­lisimen dúnıege kelgen ádebıet pen óner týyndylarynda qısap joq dese de bolǵandaı.
Osydan týra 20 jyl buryn tarıh sahnasyna táýelsiz Qazaq memleketi shyqty. Tamyryn tereńnen: ertedegi – saq, alystaǵy – ǵun, beridegi – kók túrik, keshegi Qazaq handyǵynan alatyn uly daladaǵy ulan-ǵaıyr ulys eńsesin tiktep, qanatyn kókke jazdy. Jańa memleket jańa tarıh túzdi. Egemen eldiń tuńǵysh Elbasy saılandy, jańa elordasy – Astana boı kóterdi. Az ǵana ýaqyt ishinde Qazaq eli álem tanyǵan abyroıly memleketke aınaldy.
Tarıhty halyq jasaıtyny beseneden bel­gili, biraq onyń betalys, baǵdaryn Memleket basshysy aıqyndaıdy. Elbasy tóńiregine top­tasqan qaıratker tulǵalar el saıasatyn qalyp­taıdy. Táýelsizdik tusynda jarqyrap kózge túsken osyndaı saıasatker tulǵalardyń biri – Mahmut Qasymbekov. Ol el men Elbasynyń arasyn jalǵaǵan altyn kópirdeı azamat. Endeshe, búgingi áńgime egemendiktiń eleń-alań shaǵynan bastap, búgingi kúnge deıin árdaıym Elbasynyń janynan tabylǵan eń senimdi serigi, Aqordanyń bas jylnamashysy Mahmut Bazarqululy jaıynda.
Men Mahańmen táýelsizdik tusynda ǵana tanystym. Árqashan ózin sabyrly, salmaqty qalypta ustap, eshqashan asyp-taspaıtyn osy bir azamatpen tez arada dostasyp, ejelgi tanys­taı etene aralasyp kettim. Keıin Aqordadaǵy kabınetimiz de qatar bolǵandyqtan kún saıyn derlik júz kórisip, pikir alysyp júrdik. Sondaı sansyz kóp júzdesý, syrlasýdan este qal­ǵan Qasymbekovter áýletiniń taýarıǵy tómen­degideı bolyp shyqty.
Qazaq dalasynyń sońǵy jolbarysy qahar­man han Kene 1847 jyly qyrǵyzdar qolynan mert bolǵan soǵysta shubyrtpaly Aqjoltaı Aǵybaı batyr jaýdyń shebin qaqyrata buzyp shyǵyp, aman qalǵan jaýjúrek batyrlardy tóńiregine toptastyryp, qyryq jylǵa jýyq ýaqyt boıyna qarýly kúresin toqtatpaǵan eken. Ertis pen Esildi erkin bılep, Saryarqada saıran salǵan orys otarshylary Aǵybaı áýleti tóteden tartyp jol salǵan Betpaqtyń shóline kirýge júregi daýalamaǵan. Sol bir bastan baq taıyp, ataqonysty adyra qaldyra kóshken kezeńde batyrdyń urpaqtary Aǵybaı babasyn Saryarqa men Betpaqtyń ushtasqan tusyndaǵy Taıatqan – Shunaq degen jerge arýlap qoıyp, ózderi sýy da, nýy da mol, qamysty, qopaly, malǵa da, janǵa da jaıly, dushpan quryǵynan da alys Moıynqumnyń boıyna qonys teýipti. Tegine tartyp týǵan tekti erdiń tuqymy jańa ortaǵa tez sińip, ósip, ónip, órken jaıyp, bir qaýym elge aınalady. Mahmuttyń ákesi Uly Otan soǵysynyń qaharmany, Dańq ordeniniń ıegeri Bazarqul atamyz osyndaı ataqty batyr áýletinen tamyr tartqan jan eken.
Bireýden ilgeri, bireýden keıin, ortadan góri joǵarylaý dóńgelegen sharýasy bar, óz isine myǵym Qasymbek atamyz 20-shy jyldary «baı­dyń tuqymy» degen jeleýmen qýǵynǵa ushyraıdy. Zobalańnyń jaqyndap qalǵanyn anyq sezgen Qasymbek úlken uly Sóketaımen bir-aq túnde túıege júgin artyp, Qyrǵyz Alataýynyń arǵy betindegi aıyr qalpaqty aǵaıyndar arasynan shyǵady.
Kóp uzamaı munda da kózge shuqyp, kóre almaýshylardyń qatary kóbeıe túsken kezde ońtústik arqyly Qyzyldyń qumyn keship otyryp, túrkimen tórine kelip taban tireıdi. Áýeli patshalyq Reseı, keıin kommýnıstik Keńes tarapynan qýǵyndy kóp kórgen Aǵybaı urpaq­ta­ry 32-niń aqsúıek asharshylyǵynan babalar dástúrimen úzdiksiz kóship-qona jan saqtap, el aıaǵy tynyshtalǵan 36-nyń kúzinde sol baıaǵy qutty qonys Áýlıeata jerine qaıta oralyp, birjola turaqtap qalady.
Kóshýdiń de kóshýi bar. Babalardan qalǵan ataqonysta eski súrleýmen jyl saıynǵy jaılaý men qystaýdyń arasynda kóshý bir basqa da, buryn oıy men qyryn bilmeıtin, bóten jurt, beımálim orta, tipti atasy basqa elge qo­nys aýdarýdyń joly múlde bólek. Mundaı nar­táýekeldik ómirdiń kez kelgen qıyndyǵyna qaı­myqpaı qarsy turatyn qaısar jandarǵa ǵana tán bolsa kerek. Joqtan bar jasap, aınalasy úsh ǵasyrǵa jeter-jetpes ýaqytta álemdegi eń alpaýyt memleket atanǵan AQSh-tyń artyq­shy­lyǵy nede dep oılaımyz. Sizdi qaıdam, óz basym ony búgingi amerıkalyqtardyń genindegi bir kezderi shetsiz, sheksiz kók muhıtty kókteı ótip, jańa qurlyqqa jol salǵan amerıkalyq alǵashqy býynnyń qaıtpas-qaısarlyǵynda ma dep oılaımyn. Endeshe qara qazan, sary balanyń qamy úshin Betpaqtan ótip, Alataýdan asyp, Qyzylqumdy keshken Qasymbek áýletiniń nartáýekelge bel býǵan qareketin qaıtken kún­de óz urpaǵyn saqtap qalý jolyndaǵy qaısar­lyq demegende ne dersiń.
Oraıy kelgende aıta ketken jón – Bazar­qul­dyń týǵan aǵasy Sóketaı kezinde Quran oqyp, kitap ashqan, emshi-táýipshiligimen Shý-Moıyn­qum óńirine aty shyqqan damolla bolypty.
Mahmuttyń naǵashy jurty da osal bolmaı shyqty. Onyń anasy ataq-dańqy Áýlıeata óńi­rine molynan taraǵan áıgili Kenshim bıdiń ne­me­resi bolyp keledi. Kúlánda apamyz 10 qur­saq kóterip, sonyń altaýyn aman-saý jet­kizipti.
Mahmuttyń ádebıet pen ónerge jaqyndy­ǵy­na, qoǵamdyq ǵylymdar salasynda eńsere eńbek jazǵandyǵyna qarap, mamandyǵy tarıh pen ádebıettiń aınalasynda bolar-aý dep shamalaýshy edim. Keıin bildim: ol «qyp-qyzyl» matematık eken.
Mahmut orta mektepti úzdik bitirgen soń, bir jyl ózi týǵan aýylda matematıka páninen ustazdyq jasap, 1970 jyly qazaq joǵary oqý ornynyń qarashańyraǵy – QazPI-diń matematıka fakýltetine oqýǵa túsedi. Áıgili bilim ordasynyń 4-shi kýrsynda oqyp júrgende-aq ınstıtýt komsomol uıymynyń hatshysy bolyp saılanady. Búginde bul ózi op-ońaı sııaqty bolyp kóringenmen, sol zamanda tórt myńnan astam múshesi bar ınstıtýt komsomol uıymnyń aýdandyq komsomol komıtetimen dárejesi birdeı bolatyn. Onyń ústine Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen, úlken-úlken qalalardaǵy orys, qazaq mektepteriniń eń úzdik bitirýshileri kelip túsetin ataǵy da, aıbyny da myqty oqý ornyndaǵy jastardyń jetekshisi bolý júzden ozǵan júırikterge de buıyrmaı, myńnan ozǵan tulparlardyń ǵana mańdaıyna jazylatyn. Mahmut sondaı óz ortasynan oza shapqan tulpardyń sanatynda boldy.
Oryssha, qazaqsha eki tilde de aǵyp turǵan, dala men qalanyń tirliginen birdeı habardar jas azamattyń budan keıin de tasy órge domalap, kóp uzamaı áýeli Almaty qalalyq, eki jyl­dan soń Almaty oblystyq komsomol komı­tetiniń hatshysy qyzmetinen bir-aq shyǵady. Sol kezdegi nomenklatýranyń jazylmaǵan zańy boıynsha bul respýblıkadaǵy óńirlik kom­somol uıymdary úshin óte úlken laýazym bo­latyn. Astanalyq qala men astanalyq ob­lys­tyń komsomol uıymynyń hatshylyǵynan keıingi baspaldaq Qazaqstan komsomoly Orta­lyq komıtetiniń hatshysynyń oryntaǵy bolýǵa tıis edi. Oqıǵanyń barysy da soǵan kele jat­qan. Dál sol kezde jymııa jylmıyp, kólgirsı kúlip, orynsyz sheshensip, qısynsyz kósemsip sóıleıtin respýblıka komsomolynyń jetek­shi­si «kelesi plenýmda-aq hatshylyqqa saılana­syń» degen qurǵaq ýádemen bólim meńgerý­shi­ligine shaqyrdy. Biraq kóp uzamaı pysyqaı basshy alǵan qol, bergen sertten aınyp shyǵa keldi. Jylmaqaıdyń ózine de, sózine de qolyn bir siltegen alǵyr azamat Almaty oblystyq partııa komıtetine qatardaǵy nusqaýshylyqqa aýysady.
Kezdeısoq kelgen qıyndyq arqaýy bos adam­dy júndeı tútse, rýhy myqty azamattardy odan ári shıryqtyra, shynyqtyra túsedi.
Kún saıyn kórigi qyzyp turatyn komsomol­dyq qyzmetten kelgen Mahmut ábden qalypqa túsken partııalyq jumysty urshyqtaı úıirip áketedi. Sýyrylyp alǵa shyǵyp, taǵy da jar­qy­rap kózge túsedi. Tájirıbesi molaıyp, abyroıy da ósedi. Dál sol kezeńde onyń budan by­laı­ǵy ómirin kúrt ózgertken oqıǵa oryn alady.
Qansha jamandasaq ta orystyń týrashyldy­ǵyn attap ótý qıyn-aq. Almaty oblystyq partııa komıtetinde júrgende Mahmutty Ortalyq partııa komıtetiniń bólim meńgerýshisi Borıs Aleksandrovıch Demın sektor meńgerýshiligine shaqyrady. Mahmut buǵan oılanbastan keli­simin beredi.
Bul Qazaq elin uly ózgerister kútip turǵan kezeń edi. Kóp uzamaı bar qazaqtyń taǵdyryn kúrt ózgertken ulan-ǵaıyr oqıǵalar bastalyp ta ketti.
Qazaq eli tuńǵysh ret óz Prezıdentin saılady. Osylaısha Prezıdent apparaty men Mınıstrler Kabınetiniń Ákimshiligi quryldy. Mahmut áýeli osy qurylymnyń, keıin derbes bólinip shyqqan Prezıdent Ákimshiliginiń bólim meńgerýshisi, al 1996 jyldan Prezıdent Keńsesiniń bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy.
Shynyn aıtqanda, men resmı derekterge tym jıi júgingendi unatpaımyn. Mundaıda el taǵdyry, er tulǵasy kóbinese sol qaptaǵan derekterdiń qaptalynda qalyp qoıady. Bul joly bárin qattap-shottap otyrǵanym – azamat er taǵdyrynyń azat el taǵdyrymen ózektes óril­ge­nin kórsetý. О́ıtkeni, dál osydan keıingi Mah­mut­tyń búkil ómiri táýelsiz Qazaq eline, el tiz­gi­nin ustaǵan Elbasyna qyzmet etýge arnalady.
Memlekettik qyzmettiń uńǵyl-shuńǵyly, qatpar-qaltarysy óte kóp. Sonyń biri – is qaǵazyn júrgizý. Bylaı qaraǵanda onda turǵan eshnárse joq, tipti kákir-shúkir sııaqty kóri­ne­tini de ras. Al shyntýaıtqa kelgende, jańadan ashylatyn aýdan, qala, belgilenetin bıýdjet, mıllıardtaǵan qarjy-qarajat, tipti memleket taǵdyryna áser etetin usynystardyń bári áýeli qaǵazǵa túsip, hat retinde tirkeledi. Osyn­daıda bir aýyz orynsyz aıtylǵan pikir, qı­synsyz qoldanǵan termın, orasholaq quryl­ǵan sóılem táp-táýir usynystyń tas-talqanyn shyǵaryp, tamasha joba, kemel usynystardyń jolyn short kesýi ábden múmkin.
Is qaǵazdary – memleket saýattylyǵynyń da kórsetkishi desem artyq aıtqandyq bola qoı­mas. Táýelsiz Qazaqstandaǵy memlekettik tilde is júrgizýdi berik ornyqtyrǵan azamat Mahmut Bazarqululy boldy.
Toqsanynshy jyldardyń ortasynda Mahań telefon shaldy. Bul kezde men kásipkerlikpen aınalysyp, baspagerlik jumystyń qaınaǵan ortasynda júrgen edim.
– Is qaǵazdaryn qazaqsha júrgizý qıyndap barady. Qoldan termın jasaýshylar kóbeıip ketti. Sonyń saldarynan respýblıka – oblys­ty, oblys – aýdandy túsinýden qaldy. Bul «qazaq tili is qaǵazyn júrgizýge qaýqarsyz» degen kereǵar pikir týǵyzýda. Osyǵan toqtaý salý úshin bir anyqtamalyq jasadyq. Sony basyp shyǵarýǵa qol ushyn berińiz. Aqyn-jazýshy­lar­dyń kitabyn shyǵarýǵa bólinetin memlekettik bıýdjettiń azyq-aýlaq qarajatyna ortaqtas­qym kelmeıdi, – dep salmaq sala usynys aıtty.
Men birden kelistim. Osylaısha 1994 jyly «Eki tilde is júrgizý» sózdik-anyqtamalyǵy ja­ryq kórdi. Dál osy kitap táýelsiz Qazaq­standa is qaǵazyn memlekettik tilde júrgizýdiń kanondyq nusqasyn qalyptastyrdy desem artyq aıtqandyq bolmas.
Toqsanynshy jyldary «dochernıaıa kompanııa – qyz kompanııa», «valıýtnaıa edınısa – valıýta edınısasy», «valıýtnyı kýrs – valıýta kýrsy», «poshlına – alym» bolyp júretin, sózdik «dochernıaıany» – «enshiles», «edınısany» – «bir­lik», «kýrsty» – «baǵam», «poshlınany» – «baj» dep tigisin jatqyza belgilep berdi.
Is qaǵazdarynda jıi qoldanylatyn burysh­tamalar «srochnye – jedel», «neotlojnye – qaýyrt», «ekstrennye – shuǵyl» bolyp osy sózdikte ornyqty.
Kitaptyń ekinshi bóliminde buryn ala-qula jazylyp júrgen memlekettik bılik pen bas­qarý organdarynnyń, qoǵamdyq uıymdar­dyń, kásiporyndar men mekemelerdiń ataýlaryn du­rys jazýdyń negizgi erejeleri bekitilip, ómir­baıan men issapar kýáligin toltyrýdyń úl­gi­lerine deıin taıǵa tańba basqandaı kórsetip berdi.
Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda «jarlyq» degen qazaqtyń baıyrǵy sózine ózgeshe reńk berip, oǵan óshpesteı ómir syılaǵan Mahmut Bazarqululy boldy. Dál solaı: eger siz Keńes Odaǵy kezindegi Qazaqstan arhıvterin túgel qotaryp, sansyz kóp sarǵaıǵan gazet tigindile­rin aqtarsańyz da sol kezdegi bılik shyǵarǵan qujattardan jarlyqty taba almaısyz. О́ıtkeni ol zamanda jarlyqty Máskeý ǵana shyǵaryp, Qazaqstan «úkimmen» shekteletin. «Ýkazdy» – «jarlyq» etip, «rasporıajenıeni» – «ókim» dep baltalasa da buzylmaıtyndaı bekitken qazaq dál osy Mahań bolatyn.
Mamandyǵy matematık Mahańnyń biz ál­deqashan umyta bastaǵan fızıka-matematıka termınderiniń qazaqsha balamasyn shemishkedeı shaǵatynyn onyń aınalasyndaǵylardyń bári biledi. Keıin buǵan ózi qyzmet barysynda jıi qoldanatyn saıasat, zań, ekonomıka termınderi qosyldy. Onyń osy saladaǵy izdenisteri 1992 jyly jaryq kórgen qoǵamdyq-saıası termın­der­diń sózdik-anyqtamalyǵyna ulasty. Qaı iske bolmasyn erekshe yjdahattylyqpen qa­raı­tyn Mahmut birtindep termın túzýdiń tamasha mamanyna aınaldy. Aınalyp qana qoıǵan joq: qazaq tarıhynda jaryq kórgen 30 tomdyq «Qazaq tiliniń oryssha-qazaqsha ter­mı­nolo­gııa­lyq sózdigi» atty irgeli eńbektiń avtorlary men qurastyrýshylarynyń tobyn basqaryp, ony basyp shyǵarýǵa muryndyq boldy.
Elimizdegi ǵylym men bilimniń alýan túrli salasyndaǵy jetekshi ǵalymdar men aıtýly termınologtardyń keńinen qatysýymen daıyndalyp, qazaq tilinde Keńes Odaǵy kezinde qalyptasyp, táýelsizdik kezinde túrlengen barsha termınderdi ǵylymı, ádebı súzgiden ót­kiz­gen 31 tomdyq bul irgeli eńbek ult termı­no­logııasyndaǵy asa úlken jetistik retinde baǵalandy. Dál osy eńbegi úshin birqatar ǵalymdarmen qatar Mahmut Qasymbekovke de Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵy berildi. Orystyń «nagrada ıesin tapty» degeni dál osyndaıda aıtylsa kerek.
Mahmut úsh birdeı joǵary oqý ornyn bitirgen azamat. Matematık, ekonomıst qana emes, saıasatker. Saıasatker dep saıasatty jasaýshy tulǵany aıtsa kerek. Qazaqstan óz táýel­sizdigin jarııalamastan buryn-aq Prezıdent Ákimshiliginiń bólimin basqaryp, elimizdiń saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik damýyna qatys­ty alýan túrli qujattarynyń qabyldanýy men júzege asýynyń basy-qasynda bolǵan azamat saıasatker bolmaǵanda kim bolýy múmkin. Mahmuttyń basqa saıasatkerlerden taǵy bir ereksheligi, Elbasynyń san qyrly qyzmetiniń saıası jylnamasyn jasap, osy taqyrypqa arnalǵan saıası pýblısıstıkalyq shyǵarmalar­dyń tutastaı serııasyn jazyp shyqty. Jazǵandaryn júıelep, jınaqtap, birneshe kitaptar shyǵardy. Prezıdenttik bıliktiń qalyptasyp, damýy men onyń elimizdi saıası jańǵyrtý róline arnalǵan doktorlyq dıssertasııa qorǵap, saıasattaný ǵylymynyń doktory atandy. Jáne bireýler sııaqty aýyrdyń ústi, jeńildiń astymen júrmeı, tyńnan túren tartyp, dál osy taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan alǵashqy ǵalym boldy.
Mahmut ómir boıy ataǵynan at úrketin mekemelerde qyzmet istep kele jatsa da meıir­ban­dyq pen izgilikten kóz jazbaǵan jan. Sonyń bir dáleli: ana bir jyldary bárimiz japatar­ma­ǵaı Astanadan úı saldyq. Mahmut ta jyp-jı­naqy baspana kóterdi. Ol salǵan úıdiń ishine kir­gen adamdy bylaı qoıǵanda, syrtynan qara­ǵan jannyń ózine jylylyq shýaǵyn syılaıtyn bir ǵajap ereksheligi bar edi. Onyń aýlasynda Mahmuttyń óz qolymen aǵashtan qıyp ja­saǵan Qaraótkeldegi záýlim úılerdiń birinde joq qaratorǵaıdyń súp-súıkimdi uıasy bolatyn…
Mahmuttyń qalyń kópshilik qaýym jete bile bermeıtin taǵy bir qyry – ádebıet pen poezııaǵa áýestigi. Kóńil qoshy kelgende tógil­dire jyr jazatyny taǵy bar. Osyndaı bir kóńildi sátteriniń birinde:
– Omar Haııam bastaǵan shyǵys shaıyrlary­nyń bári derlik matematık bolǵan. Uly matematık Sofıa Kovalevskaıa óleń de, povest te, tipti roman da jazǵan. Taǵy bir áıgili matematık, Qazan ýnıversıtetiniń rektory Nıkolaı Lobachevskıı de Pýshkınniń áserimen óleń shyǵarǵan. Orys ádebıetindegi «kúmis ǵasyr­dyń» keremet ókili Andreı Belyı Moskva ýnıversıtetiniń fızıka-matematıka fakýlte­tin bitirgen, tipti onyń ákesi Borıs Býgaev matematıka professory bolǵan, – dep sheshile sóılegenine kýá bolǵanymyz bar.
Mahmuttyń ádebıetke, qalam ustaǵan qaýymǵa erekshe qurmetin baıqaǵan aqyn, jazýshylar da oǵan árdaıym úıirilip turady. Qazaq qalamgerleriniń Elbasy qabyldaýynda jıi bolatynynyń taǵy bir syry osynda ekenin kózi qaraqty qaýym endi aıqyn ańǵarǵan shyǵar deımin. Mahmuttyń qoly qalt etkende dombyra tartyp, án salatyny da bar. Bılıardtyń tasyn saqpandaı satyrlata soǵyp, qazaq zııalylarynyń ermegine aınalǵan osy bir ónerdi de erkin meńgergenin talaı ret óz kózimizben kórdik. Uzaq jyldar boıy Prezıdent Ákimshiligi fýtbol komandasynyń kapıtany bolǵanyn da jaqsy bilemiz. Fýtbol degennen shyǵady, osydan 2-3 jyl buryn Mahańnyń júregi syr berip, operasııaǵa tústi.
Sonda:
– Men dop teýip júrgende biraz áriptes­terim aıaǵymdy teýip tastapty. Baltyrdan tamyr alaıyn dese, áı jigitter-aı, saý­tamtyǵyn qaldyrmaǵan eken, – degeni esimde.
Sóıtken Mahań áli kúnge deıin fýtbol dese ishken asyn jerge qoıady.
Mahmut – únemi qalamy qurǵamaı óndire jazyp kele jatqan azamat. Ásirese, ózine tán uqyptylyqpen jyl saıyn shyǵaryp kele jatqan «Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev: qyzmet jylnamasy» atty kóp tomdyq eńbek Elbasynyń ómirimen, táýelsizdik tarıhymen, zamana saıasatymen aınalysatyn búgingi hám bolashaqtaǵy qazaq ǵalymdary úshin aqıqat shyndyqqa negizdelgen birden-bir qaınar dep bilemin.
Elbasy týraly jazamyn deýshiler de, jazylǵan eńbekter de az emes. О́kinishke qaraı, solardyń ishinde aqıqatty attap ótip, janynan oqıǵa qosyp, shyndyqtyń óńin aınaldyrýshylar jetkilikti. Osylardaı Memleket basshysy ómirbaıanyn kópe-kórineý burmalaýshylardyń qatary kóbeıe bastaǵan kezde Mahmut taǵy bir berekeli isti qolǵa alyp, ony tamasha nátıje­men aıaqtap shyqty. Ol – «Nursultan Nazarbaev. Ǵumyrnalyq baıan» atty Elbasynyń naqty derekter men faktilerge negizdelgen kanondyq ómirbaıany. Áli baspahanalyq boıaýy keýip úlgermegen bul eńbek te Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti ómirin zertteýshiler úshin aqıqat qaınary bolady dep senemin.
Mahmut zamandasymyz qazir jigit aǵasy jasyna jetti. Bergeni az emes, beretini de áli mol. О́mirde qyzmetin, shyǵarmashylyqta taqyry­byn tapqan jan. Ol – El men Elbasyna adal qyzmet etý, týǵan halqy men Tuńǵysh Prezı­dent­tiń arasyn jalǵaý, Memleket basshysynyń bas jylnamashysy retinde eldiń aqıqat tarıhyn jazý. Eline de, Elbasyna da adal serik bolǵan jan. Qazaq tilinde «elserik» degen sózdiń bar-joǵyn anyq bilmedim. Bolsa, soǵan birden-bir laıyq tulǵa Mahmut dep bilemin, bolmasa, dál osy sóz aǵa dostyń toıyna men salǵan oljanyń biri bolsyn.
Muhtar QUL-MUHAMMED