Adaldyq alańyndaǵy qalamger

Seısenbi, 4 qyrkúıek 2012 7:39

 (dramatýrg, jazýshy Tólen Ábdik týraly sóz)

Osydan áldeneshe jyl buryn qasıetti Túrkistan topyraǵyna jolymyz túsip, qalalyq drama teatryna at-basyn tiregen bolatynbyz. Osy Túrkistan drama teatrynyń negizin qalaýshy áıgili rejısser, talantty akter Raıymbek Seıtmet myrza ataqty aqyn Maǵjan Jumabaevtyń túrmedegi sońǵy túnin sýretteıtin «Abaqty – ǵumyr» degen poetıkalyq dramamdy sahnalaǵaly jatqan. Sonyń premerasyna shaqyrylǵan bolatynbyz. О́zimiz «qalaı shyǵar eken, kórermen qalaı qabyldar eken» dep kóńilimiz alańdap, oıymyz onǵa bólinip otyrǵan sát edi, Raıymbek aǵamyz kádimgi aqjarqyn minezimen bizdi ózine qaraı baýrap áketti:

Seısenbi, 4 qyrkúıek 2012 7:39

 (dramatýrg, jazýshy Tólen Ábdik týraly sóz)

Osydan áldeneshe jyl buryn qasıetti Túrkistan topyraǵyna jolymyz túsip, qalalyq drama teatryna at-basyn tiregen bolatynbyz. Osy Túrkistan drama teatrynyń negizin qalaýshy áıgili rejısser, talantty akter Raıymbek Seıtmet myrza ataqty aqyn Maǵjan Jumabaevtyń túrmedegi sońǵy túnin sýretteıtin «Abaqty – ǵumyr» degen poetıkalyq dramamdy sahnalaǵaly jatqan. Sonyń premerasyna shaqyrylǵan bolatynbyz. О́zimiz «qalaı shyǵar eken, kórermen qalaı qabyldar eken» dep kóńilimiz alańdap, oıymyz onǵa bólinip otyrǵan sát edi, Raıymbek aǵamyz kádimgi aqjarqyn minezimen bizdi ózine qaraı baýrap áketti:

– Qazir drama jazǵyshtar kóbeıip ketti ǵoı, – dedi asyl aǵa. – Shamasy keletinder de, kel­­­­­meı­tinder de aıaq astynan dramatýrg bola salǵysy keledi. Sóıtip, bi­rinen soń birin jazady. Sapa emes, sandy qýady.
– Endi kóbirek jazsa, arasynan bireýi shedevr bolar dep arman ete­tin shyǵar, – dep ózimizshe ázil­degen boldyq.
Aǵa jyly jymıdy da:
– Al, endi jalǵyz pesa­sy­men-aq tanymal bolyp, daryndylar to­­byna qosylǵan dramatýrgti bi­lesiń be? – dedi.
– Qaıdam, esime túspeı tur, – dedim shynymdy aıtyp. – Ol kim boldy eken?
– Ol kim dersiń! – dep Raıymbek aǵa taǵy da tamsanyp qoıdy. – Ol óziń jaqsy biletin, osy kúni birge qyzmettes bolyp aralasyp júrgen Tólen aǵań…
Túsine qoıdym. Árıne, bile­min Tólen aǵanyń «Biz úsheý edik» atty alǵashqy pesasy Al­ma­tydaǵy balalar men jasós­pi­rimder drama teatrynda sahna­lanǵan kezde biz stýdent edik. Bir emes, birneshe ret baryp tama­shalaǵanymyz da esimizde.
Sosyn jigitter men qyzdar bolyp, eki topqa bólinip alyp, birimiz Muratty jaqtap, al ekin­shimiz, О́mirbekti qostap, túni boıy qyzý talas-tartysqa túske­nimiz, kúni keshe sııaqty edi. Sóıt­sek, arada talaı ýaqyt zymyrap óte shyǵypty-aý!
– «Biz úsheý edik» degen pesasyn aıtyp tursyz ǵoı, – dedim ózimshe bilgishsinip.
– Iá, – dedi Raıymbek aǵa. – Iá, sol shyǵarma…
Sosyn az-kem oılanyp otyryp qaldy da, qaıta sózin jal­ǵady.
– Sol pesanyń joly áýel­den-aq aýyr boldy, – dedi. – Rejısserler birine biri siltep, kóbi shyǵarmanyń ishki mánin túsin­bedi-aý deımin, saǵyzsha sozyp júrgen shaq edi. Men ózim attaı qalap alyp, jasóspirimder teatryna sah­nalamaq boldym. Qoıý­ǵa kiriser aldynda Tólenge habarlasyp, oıymdy aıtyp em, ol qýana:
– Reke, sizge senemin, – dedi. – Tek jalǵyz ótinerim – meniń ne­gizgi aıtpaq ıdeıam sol qalpynda saqtalsa eken… Sol oı burma­lanbaı jeter bolsa, arman joq.
– O, ne degeniń, – dedim men Tólenge. – Árıne, saqtalady. Av­tordyń oıy burmalansa, ol kór­kem ádebıetke qııanat.
Aqyry sóz bastalyp ketken soń, men de Raıymbek aǵanyń oıyn bilgim kelip:
– Qalaı oılaısyz, «Biz úsheý edik» pesasynyń nege joly aýyr boldy eken, a? – dedim.
– Onyń kóp-p sebebi bar, – dedi Rekeń endi qońyr únimen daýysyn soza sóz sabaqtap. – Eń bi­rinshi sebep – bul drama ishki psı­holo­gııa­lyq qaqtyǵysqa quryl­ǵan. Ony kórý úshin kóńil kózimen qaraý kerek. Al, ekinshi sebep – munda keı dramalardaǵy sekildi shym-shyty­ryq oqıǵa joq, bári de áńgimelesý men oı aǵyny ústinde sheshiledi.
– Sonda bul shyǵarmany drama-monolog dep atasaq she!
– Bálkim, solaı deýge de bolar. Alaıda, olaı atasaq, pesa­nyń ekinshi bir eleýli qyryn elemegen bolamyz.
– Ol ne?
– Ol ma? Ol-l…
Osy kezde áńgimemiz kilt úzildi.
Admınıstrator kelinshek Raıymbek aǵany shuǵyl telefonǵa sha­­qyrdy. Al, biz ornymyzdan tu­ryp, kórermender otyrǵan za­l­ǵa qaraı bettedik.
* * *
Osydan onshaqty jyl buryn Tólen aǵa alpys jasqa tolyp jatqanda Astanadaǵy Q.Qýanysh­baev atyndaǵy drama teatry «Biz úsheý edik» pesasyn qaıtalap sah­nalady. Oǵan bardyq. Kórdik. Jelpinip shyqtyq.
Shyqqan soń esik aldynda tu­ryp marqum Aqań (A.Seı­dim­bek):
– Oıpyrmaı, osy Tólenniń spek­­taklin kórsem boldy, esime qaıdaǵy-jaıdaǵylar túse beredi, – dedi.
Jazýshy Aldan Smaıyl:
– Sonda esińizge ne túsedi, Aqa?-dep jeńil qaǵytty.
– Áı, onyń qaısybirin aıtaıyn, – dedi Aqseleý aǵa. – Bir bile­tinim – táýir kórkem dúnıe ǵana kisiniń oıyna oı qosady, sanasyna silkinis jasaı alady…
– Aqa, sizdi qaıdam, men baǵa­na spektakldi kórip otyrǵa­nymda ana Murat ózimniń bir dosymdy eske túsirdi, – dedi jazýshy Álibek Asqarov. – Sol dosym da Murat sekildi qııalılaý, óz dege­ni­men ómir súrgendi unata­tyn. Keıde tym artyq ketip te jatatyn.
Aqseleý aǵa sózdi ilip ákete qoıyp:
– Qalaı desek te myna fánıde sol Murat tektes adamdar asa qajet, – dedi. – Eger olar bolmasa, О́mirbek-ómir bastalady. Ol –baıansyz ómir… Ol – qaýipti…
Osyndaı biri shyn, biri ázil-qaljyńmen biz az-kem kidirip turdyq ta, sosyn úıdi-úıimizge tarasyp bara jattyq.
Úıge kelgen soń taǵy da Tó­len aǵanyń pesasyn eske aldym. О́zime tanys oqıǵa. О́zimiz ábden talqylaǵan, talasyp-tartysqan ta­­qyryp. Baıaǵyda. Stýdent kezde.
Bas keıipkerdiń biri Murat­tyń spektakldiń fınalynda kó­rermen­derge qarap turyp:
– Adaldyqtyń báıgesine atyń­­­dy qos. Jeńseń de – alda­syń, je­ńilseń de – aldasyń, – dep aıtatyn áıgili sózi sanamda saırap tur.
Meniń kóz aldymda eriksiz Raıymbek Seıtmet sahnalaǵan kóri­nis eles berdi.
«Áı, sol qoıylymǵa jetetin sahnalyq nusqa jasala qoıar ma eken. Álde… jas kúngi alǵan áser kim-kimge de sondaı asa ystyq bolyp qala bere me,a!?.»
Sáti túsken bir kúni Tólen aǵa­ny osy taqyrypta áńgimege tarttym.
– Astana teatry da jaman sah­nalamaǵan sııaqty, – dedim.
– E, endi ár rejısserdiń óz oıy bolady emes pe, – dedi Tókeń.
Sosyn toqtap qaldy. О́zine tán asyqpaıtyn ádetimen biraz mú­di­rip baryp:
– Al, sen Raıymbek aǵa sah­na­laǵan qoıylymdy kórip pe ediń? –dep surady.
– Kórmegende. Biz ol kezde stýdent edik.
– О́zgelerdiń kóńiline kel­me­sin, meniń osy shyǵarmamnyń bú­kil bolmysyn qazbalap kórse­tip, ishki mazmunyn, qyrtys-qat­paryn tereń túsine bilgen sol Rekeń…
Sol kúni áńgime ústinde men Tólen aǵamnan:
– Siz taǵy da pesa jazbaısyz ba? – dep suradym. – Qarymyńyz meniń bilýimde qaı dramatýrgterden de asyp túspese, kem emes.
– Oı, tym asyra aıtyp tur­syń, – dep kúldi Tólen aǵa. – Myq­ty dramatýrg dep ana Dýlat qurdasymdy aıtsaıshy. Jyl sa­ıyn bireýin jazady.
– Joq, sizdiń óz ádisińiz bar. Sizdi oqyǵanda…
Tókeń sózimdi bóldi.
– Oıda bir shyǵarma bar, – dep, ol kisi oılana tústi. – Biraq bul jazylmaqshy shyǵarmanyń joly burynǵydan da aýyrlaý bolatyn shyǵar… Jazylar-aý, alaıda…
– Nege? Ne sebep?
– Ony kezinde kóre jatarsyń. Ázirge jumbaq bola tursynshy!
* * *
Biz biletin Tólen Ábdikti dramatýrg retinde keńinen tanymal etken shyǵarmasy – osy «Biz úsheý edik».
«Biz úsheý edik» pesasynda úsh dostyń – eki jigit jáne bir kelin­shek arasyndaǵy hıkaıa sóz bolady. Murat o bastan shyn­dyqty súıedi. Qaı kezde de adalyn, aqıqatyn aıtyp otyrǵandy qalaıdy. О́z qııalynda ómir degen shynydaı taza, sýdaı móldir bolýy shart. Sony izdeıdi. Sony arman etedi. Al, ekinshi dosy О́mir­bek olaı emes. Ol úshin ómir súrý degen – kóp nársege kóz juma qaraý. Tym talapshyl bolmaý. Sonda ǵana ómir qıyn bolmaıdy. Shyǵarmanyń sha­ryqtaý sheginde sol Murattyń «shyn­­dyǵy» ar­qasynda dosy О́mirbek pen áıeli Darıǵa ajyrasyp tynady.
Sondaı sátte birge ósken dosy – О́mirbektiń aıtatyny bar. «Eger sen álgi shyndyqty aıt­paı-aq qoıǵanyńda, biz tatý-tátti ómir súre berer edik».
Aıtpaqshy, shyǵarmaǵa negiz bol­ǵan oqıǵa qalaı edi? О́mirbek pen Darıǵa otbasyn qurady. Tatý-tátti ómir keship jatady. Al, kúnderdiń kúninde Darıǵa ózi qyz­met isteıtin jerdegi basshysymen «til tabysady». Osy jaǵ­daıdy Murat bilip qoıady. Bi­ledi de be­ti­ne basyp aıtady. О́mir­­bektiń kó­zinshe. Al, sodan soń…
Iá, budan keıin qandaı otbasy bolsyn. Ekeýi ajyrasady. О́mir­bek bunyń bárine de Murat­ty kinálaıdy.
Murat she?
Murat dosyn esh túsinbeıdi.
«Adamdar nege ótirikpen ómir súre alady, bul óz bolmysyńa jasaǵan baryp turǵan qııanat qoı» dep qınalady.
Qysqasy, Tólen Ábdiktiń bul pesasy – drama – dıskýssııa. Nemese, drama-tartys! Oı tartysy… Sahnaǵa qarap otyrǵanyńda eki jigittiń qaısysyn jaqtap shyǵa­ryńdy bilmeı qınalasyń.
* * *
Tólen Ábdik jazýshy retinde osy jasyna deıin birqatar pro­zalyq dúnıelerdi de ómirge ákeldi. Árıne, óz tustastarymen salys­tyr­ǵanda óte talapshyl, óte tal­ǵamshyl qalamger ekeni men mun­dalap kózge uryp turady. Qalaı deısiz be? О́ıtkeni, Tókeń eń aldymen, san qýǵan jazýshy emes. Bir shyǵarmasyn sarǵaıa kútkizip, uza-q-q jyldar boıy áldılep, aıalap, oqyrmanǵa ázer degende usy­na­ty­ny bar. Bul – bir. Ekinshiden, Tó­keń ózi jazatyn shyǵarmasyn tereń zertteıdi. Áb­den túsinip, ábden zerdelep bolmaıynsha jazýǵa otyrmaıdy. Bul – eki. Al, úshinshiden, óz-ózine óte qatty syn kózben qa­raı­tyny taǵy bar. Iаǵnı, tilge, ob­razǵa, shyǵarma shymyr­lyǵyna…
Aıta bersek, qalamgerdiń bu­dan ózge de erekshe qyrlary jet­ki­likti.
Búginge deıin jazǵany – jal­ǵyz roman («О́liara»), tórt-bes hıkaıat jáne on-on bes áńgime. Eger osy shyǵarmalaryn túgel jınas­tyryp, kitap etip basatyn bolsa, ári ketkende 3 tom bolatyn shyǵar.
Árıne, jazýshynyń bolmys-bi­ti­mi men talant tuǵyry onyń jaz­ǵan shyǵarmalarynyń az-kóp­ti­gi­nen kórinbeıdi. Shyǵarma sany qalaı desek te, kórkemdik kilti bola almaıdy. Álem áde­bıetinde jalǵyz-aq týyndysymen tarıhta aty jazylǵan qalam­gerler de bar. Másele – kórkem­dikte! Másele – sheberlikte!
Biz biletin Tókeń sol kórkem­dik degen bıik shyńdy qalaı ba­ǵyndyramyn dep bas qatyryp, tynymsyz eńbektenip, únemi izdenip júretin qalamger.
Onyń «О́liara» romany osydan talaı jyl buryn jaryqqa shyqty. Sol romannyń aıaǵynda «birinshi kitaptyń sońy» degen eskertpe de bar bolatyn. Mine, sol romannyń ekinshi kitabyn jazyp júrgenine shırek ǵasyr!
Bir joly ázildep:
– Sol romannyń jalǵasyn sanaly túrde jazbaı júrsiz be, álde qalamyńyz júrmeı, sozylyp kele me? – dep suraǵanymyz bar.
Tókeń kúlip alyp:
– Ekeýi de bar, – dedi. – Al, shyn­dyǵyn aıtqanda, roman se­kildi kesek dúnıeni kisi jastaý kúninde, boıyńda qajyr-qaıraty kóp kezde jazyp tastaǵan durys eken. Jas kelgen saıyn kúsh kete­tini óz aldyna, sonymen bir­ge talǵamyń da tym bıiktep ketedi. Anaý-mynaýdy jazǵyń da kel­meıdi. Qalamyń júrmeıdi.
Biz túsinbekshi boldyq. Bi­raq…
Oımen barlap qarasaq, tarıhta jasy egde tartqanda kólemdi dú­nıe jazǵan qalamgerler de bar­shylyq. Aıtalyq, L.Tolstoı «Qa­jymuratty» seksenge jaqyn­daǵanda jazǵan. О́zimizdiń M.Áýe­zov bolsa alpystan asqanda bes kitaptan turatyn romandar serııasyn (al­ǵash­qysy «О́sken órken») bastamap pa edi!?.
Alaıda, kim biledi, árkimniń shabyt shalqary ózinshe órnek­teletini taǵy bar. Bul kórkemdik álemi tylsymy tereńge bastaıtyn ózgeshe álem ǵoı,á!..
* * *
Jazýshy Tólen Ábdiktiń erekshe qyry – az jazatyndyǵy ǵana emes, alǵan taqyrybyn kóp-p ýaqyt zerttep baryp qolǵa qalam alatynyn joǵaryda aıttyq. So­ǵan bir mysal.
«Tozaq ottary jymyńdaıdy» degen hıkaıatynda Afrıkadaǵy bir taıpa ómirin tilge tıek ete otyryp, búgingi qoǵamnyń, qa­zirgi kezeńniń keıbir keleńsiz­dikterin astarlap ashyp kórset­pek bolady.
О́ziniń aıtýynsha, osy hıkaıatty jazbas buryn álgi taıpa ómirin uzaq zerttepti. Kóptegen maqala­lar, kitaptardy paraq­tap­ty. «Sol hıkaıatty jazamyn dep jú­rip, álgi taıpa týraly kóp derekter taptym. Biraz jaılarǵa qa­nyqtym. Tipti, arnaıy ta­nym­dyq kitap jazýǵa da bolatyn edi» dep kúledi Tólen aǵam.
Al, ıdeıa… Jazýshynyń ditte­gen oıy qaısy edi?
Bir joly, bıllıard oınap jat­qan kezde, sóz arasynda Tó­keń­­di áńgimege tartyp:
– «Tozaq ottary jymyń­daı­dy» degen hıkaıatyńyzda nege bó­ten eldi negiz etip alǵansyz? – dep suradym.
– О́ıtkeni, – dep, Tókeń mań­da­ıyn syıpalady. – О́ıtkeni… onyń ishinde mynadaı kermek oı bar. «Qoǵamdaǵy keıbir myq­ty­lar áýeli bir ıdeıany el ıgiligi úshin dep oılap taýyp alyp, aqyr so­ńynda sol ıdeıany adamdardyń ózi­ne qarsy qoldanady». Árıne, men óz elimdi aıtyp turǵanym joq. Bul – jalpy álemde álde­qa­shan oryn alyp úlgergen qaýipti tendensııa. Mine, sosyn da…
Men úndegen joqpyn.
* * *
Tólen Ábdikti – talantty qa­lam­ger – áńgimeshi retinde qa­lyń oqyrmanǵa keń tanytqan alǵashqy shyǵarmasy – ol «Oń qol»! Ke­zinde «Jalyn» almana­hyna (ol kezde jýrnal emes) jarııalandy da, osy áńgime dereý oqyrmandar iltıpatyna bólendi. Sol kezgi jas­tar álgi almanahty kezek-kezek alyp, tez-tez oqydy. Muny óz kó­zi­mizben kórgen soń aıtyp otyrmyz.
Áńgimedegi Alma qyz taǵdyry kim-kimdi de beıtarap qaldyra almasa kerek. О́ziniń bir qoly ózine jaý. Tún ishinde ózin-ózi býyndyryp óltirgisi keledi. Kúnde bolatyn qıyn hal… Bunyń syryn emdeýshi dáriger de túsine almaı álek.
Já, jazýshy oıyna tereńirek úńiler bolsaq, másele kisiniń ózin-ózi býyndyrýy ǵana emes. Bul – qoǵamdyq kesel. Ultymyz saqta­nar indet. «Aý, adamdar, biz keı-keıde aljasyp, ózimizge ózi­miz qol jumsap alyp júrgen joqpyz ba?..» degen fıloso­fııalyq oı…
Áńgime jazylǵan kezde Tólen aǵam nebári otyzdan endi asqan jap-jas jigit edi. Shaǵyn áńgime sol kezdiń ózinde-aq birden aǵa býyn jazýshylardyń nazaryna ilin­di. Sóıtip, demde talantty jazýshylar arasynan oıyp oryn alyp úlgerdi.
Mine, talant degenińiz osy! She­­­berliktiń jetkizer bıigi osylaı!
Árıne, budan keıin de Tókeń «Áke», «Qaıyrsyz juma», «Aqı­qat», t.b. áńgime-hıkaıattar jazdy. Alaı­­da, «Oń qol» qaı kezde de ózgeshe týyndy, hám oqyr­man­ǵa aıtary bar áńgime bolyp qala ber­mekshi!
* * *
Maqalamyzdyń basynda biz Tólen Ábdik jalǵyz pesa jazyp, sol arqyly-aq daryndy dramatýrg atanǵanyn eskertip ótip edik. Tipti, keıbir kezdesý sát­terinde «taǵy pesa jazbaısyz ba?» dep suraǵanymyzdy da aıt­qanbyz.
Taıaýda Tólen aǵa jańa bir pesa jazdy. Onyń aty – «Ardager».
Pesany qoljazba kúıinde oqyp shyqqandardyń biri – bizbiz. Negizgi keıipker – professor bol­sa, ekinshi keıipker – ury. Ekeýi eki bólek adam. Aspan men jerdeı. Osy eki adamnyń ara­syn­daǵy dıalog.
Eń qyzyǵy, professordyń úıine túsem dep, ustalyp qalǵan ury, «meni keshirińiz, men ońba­ǵan adammyn» dese, professor:
– Oǵan esh qysylma, sen joq­shylyqtan urlyqqa tústiń, al úl­ken maǵynada alsaq, biz de ury­larmyz, – deıdi.
Ury ań-tań. «Bul qalaı?» dep suraıdy. Professor:
– Biz de bireýlerdiń oıyn ur­laımyz da, sony ózimizdiń piki­ri­miz dep jalpaq jurtqa jarııa ete­­miz. Oǵan esh qymsyn­baımyz da.
Osy pesanyń taǵy bir tu­synda, álgi professor:
– Qazir myń teńge urlasa – qyl­mys, al mıllıon teńge urlasa – ol bıznes, – dep kúıinip aıtatyny bar.
Menińshe, osy «Ardager» men baıaǵy «Biz úsheý edik» pesasy arasynda bilinbeıtin baılanys ta bar. Ekeýinde de kisi boıyn­daǵy kere­ǵarlyq, bolmysty bur­malap kór­setýge umtylýshylyq qatty synǵa alynǵan. Eldiń sanasyn silkilep, esin jıǵyzatyn oıly týyndylar deýge ábden bolady.
Dramatýrg aǵanyń ózi aıt­qan­daı, atalmysh jańa pesasy ótken jyly Mádenıet mınıs­trligi uıym­­dastyrǵan báıgede bas júl­deni jeńip alsa da, áli sahna­lanǵan joq. Bálkim, bul dúnıeniń de joly aýyr bolyp tur ma eken! «Men-aq sahnalaıyn» dep dereý umtylatyn elgezek rejısser Rekeń, Raıymbek Seıtmet te joq fánıde!..
* * *
Jazýshynyń «Oń qol» áńgime­siniń rýhanı-ıdeıalyq jalǵasy – ol «Parasat maıdany» hıkaıaty.
Munda da jazýshy kisi bo­ıyn­daǵy alasurǵan sezim men qarama-qaıshylyqty aıtady.
Adam keıde ekige jarylady. Eki túrli beınege aýysady.
Mine, jazýshy osy bir quby­lysty óz keıipkeri arqyly ádemi jym­dastyryp, barynsha kórkem kes­teleı alǵan.
Kisiniń áldebir jaǵdaıda ekige jarylýy álem ádebıetinde baıa­ǵydan bar ádis. Ony keıbir áde­bıetshiler F.Kafka alǵash bastap jazdy desedi. Al, endi bir top synshylar orys jazýshysy F.Dostoevskıı óz týyndylarynda aldymen kestelep kórsete alǵan bolatyn desedi. Taǵy bireýler odan da áriden bastaǵysy keledi.
Oımen barlap qarasaq, kisiniń eki túrli sezimge túsýi kórkem ádebıette áýelden bar.
Tipti «Quran hıkaıalarynda» da kisiniń eki ıyǵynda eki kisi turatyny aıtylmaı ma! Bir ja­ǵynda – perishte, ekinshi jaǵynda – shaıtan…
Jalpy, kórkem shyǵarma týraly sóz qozǵaǵanda ondaı ádisti kim birinshi bolyp bastaǵany emes, kim qaı deńgeıde kórkem­dep, sheber­likpen jetkize aldy degen másele aldymen tilge tıek bolǵany abzal.
Jazýshy T.Ábdiktiń «Oń qol» áńgimesi de, «Parasat maıdany» hıkaıaty da óz deńgeıinde sátti shyq­qan, árdaıym sóz bolyp otyrar shyǵarmalar.
Bir atap aıtarlyǵy – osy eki shyǵarma búgingi kúnge deıin jan-jaqty zerttelip, tolyqqandy til­ge tıek bolmaı kele jatqany. Eger kókiregi ashyq, oıy tereń zert­teýshi T.Ábdikti ár qyrynan alyp qarap, keńinen taldap kór­se­te alsa, onyń osy dúnıeleri qazirgi álemdik ozyq týyndylarmen taıtalasa alar edi-aý dep oılap qoıa­tynymyz da bar.
Búgingi kúni bizge keregi – ózimizdiń qalamgerlerdiń eń úzdik týyndylaryn álemdik deńgeıge kóterý. Ol úshin «qolda bar al­tyn­­nyń qadirin» bilý lázim. Ásirese, kórkem aýdarmany jolǵa qoıý kerek! Osy másele óz she­shimin tappasa, bizdiń kóteriler bıigimiz qaı ýaqytta da tym alasa bolyp qala bermekshi.
* * *
Osy maqalany jazý ústinde, nege ekeni belgisiz, Tólen aǵanyń tustastary qaıta-qaıta oıymyz­ǵa orala bergeni. Áli esimizde, osydan 20 jyl buryn Tókeńniń qurdas­tary elýge tolyp, Almatyda bá­riniń basyn qosqan kesh ótken-di. Qarymdy qalamger Á.Kekilbaev baıan­­dama jasaǵany da este. Ol bir ǵajaıyp ádebıet keshi bolyp edi. Odan soń 60 jas­qa tolǵanda, osy Astanada, «Kongress-holl» saraıynda úsh qalamgerdiń – D.Isabekov, A.Seı­dimbek pen T.Ábdiktiń keshi boldy.
Oıda qalǵany – A.Seıdimbek pen T.Ábdik ekeýi kórermenderge kúı tartyp berdi de, kezek D.Isabekovke kelgende «men kúı tarta almaımyn, odan da anekdot aıtaıyn» dep, dostary jaıly qal­jyń sózge kezek bergeni. Bárimiz de jelpinip, óte kóńildi tar­qasqan edik.
Osy keshterdiń barlyǵyna da qa­ty­syp júrip baıqaǵanymyz – T.Áb­dik týraly óte az aıtylatyny. Nege? Bizdińshe, bul Tókeńniń jar­namaǵa, ózin-ózi nasıhattaýǵa asa qulyqsyz bolǵandyǵynan shyǵar.
Qalamgerdiń shyn bıigi men qa­bi­let-qarymy óz ýaqytynda búk­­pesiz aıtylmaı bolmaıdy. Myq­ty shyǵarma báribir ózin-ózi aqtap shyǵa alady, árıne! Biz adal­dyq úshin aıtyp otyrmyz. Aı­talyq, D.Isabekov eki-úsh pove­simen-aq álemdik ádebıetten óz ornyn taba alatyn bolsa, T.Ábdiktiń «Oń qol», «Parasat maıdany» jáne «Tu­ǵyr men ǵu­myr» degen shy­ǵar­malary qandaı madaqqa da laıyq. Biraq, sony aıta almaı, jerine jet­kize maqtaı almaı kele jat­qanymyz da jasyryn emes.
Biraz jyldar boıy Aq úıdiń ishinde qatar júrip, kúnbe-kún kórip júrip, ázil-qaljyńymyz ja­­ra­syp júrip, Tókeńmen emin-erkin syrlasqan-aq ekenbiz. Tús aýa, keńseniń tómengi qabatyna qaraı betteıtinbiz. Sháı ishý úshin deısiz be? Iá, solaı deýge de bolady. Biraq biz úshin, Á. Asqarov, Q.Borash, M.Qaıyńbaı, Á.Ybyraıym úshin, eń aldymen, keregi Tókeńniń aǵynan jarylyp aıtatyn áńgimesi. Bir kúni qazaq ádebıeti men mádenıetin tilge tıek etsek, ekinshi kúni álemdik deńgeıge bir-aq kóterilip ketemiz. Ý.Folkner, E.Hemıngýeı, O.Balzak, R.Tagor, R.Akýtagava, L.Tol­stoı­­laryńyz biz úshin túk te bolmaı qalady. Olardyń shy­ǵar­malaryn kózdi ashyp-jumǵan­sha taldap tastaımyz. Árıne, Tókeń­niń kómegimen…
Aıtpaqshy, bizdiń sháı ústin­degi pikir alysýymyz tek ádebıet máselelerimen shektele qoımaı­tyn. Tókeń keıde qoǵam jaıly, adamdar jaıly da oı qozǵaıtyn. Qaı áńgimesin tyńdap otyrsań da, ol eń áýeli Adaldyqty, Taza­lyqty, Shynshyldyqty aldymy­z­­ǵa tarta berýshi edi (Shyǵar­ma­larynda da sony jazady ǵoı).
* * *
Endi bul jazbalarymyzdy tiz­gindep, qysqasha oı túıindep kóre­lik. Tólen Ábdik qandaı qa­lamger!
Jazýshynyń eń úlken erek­sheligi – shyǵarmalaryn óte qa­rapaıym jazatyndyǵynda. Sosyn da ol kez kelgen oqyrmanǵa uǵy­nyqty, túsinikti. Qalamger jasandy tirkes, qıyn sóılem jasaýǵa asa qushtar emes.
Sosynǵy ereksheligi – jazýshy oqıǵalardy tym shıe­lenis­tirýge umtylmaıdy. Bári de ómir­den alyn­­ǵan, kúndelikti kórip júrgen qarapaıym sýretter. Alaı­da, sondaı qarapaıym sát­terdiń arasynan ómirlik pálsapa tabady, oıy­ńa oı qosyp, sanańa silkinis jasaıdy.
Biz, keıingi býyn qalamger­ler, birqatar ýaqytta áýeli Á.Kekil­baı men O.Bókeıge, sosyn D.­Isa­bekovke, tipti T.Nurma­ǵan­betovke de eliktep áńgime-hı­kaıat­tar jaz­ǵan kezderimiz bol­ǵan. Ony ashyq aıta alamyz. Bir qyzyǵy,  biz qan­sha talpynsaq ta, zor yntaly ári yqylasty bolsaq ta, Tólen aǵaǵa elikteı almappyz. Nege? Sonyń qupııa­syn áli kúnge deıin túsinbeı kele jatqanymyz taǵy da ras.
Tólen Ábdik qandaı azamat?
Ol kisi, bir sózben aıtqanda, ótirikke joq, tazalyqqa qushtar, kisige qaıyrymy mol keń júrekti azamat. Budan artyq aıtyp ta kerek emes.
Qysqasy, T.Ábdik óz dáýiriniń úlken Azamaty ári shynshyl ja­zýshylarynyń biri.
Onyń kórkem týyndylary jaıly keń tolǵap jazylar eńbek­ter áli óz kezegin kútip jatyr.
Biz ondaı maqala-zertteýler jazylaryna bek senemiz! О́ıt­keni, Tólen Ábdik jetpiske jetse de adaldyq alańynda at oınatyp júrgen qarymdy qalamger!

Joltaı ÁLMAShULY,
dramatýrg-jazýshy.