Qaıran, Ǵabeń!

Seısenbi, 4 qyrkúıek 2012 7:49

Ǵabıt Músirepovtiń qaıtys bol­­ǵa­ny týraly habardy men kesh­ki sa­ǵat toǵyzda estidim. Qaıǵyly habardy Almatydan bizdiń Más­keý­de­gi úıge qazaqtyń birtýar azamaty, sýretker-jazýshy, aıaýly dosym Oral­han Bókeev telefonmen ha­barlapty.

Men ol kezde Ortalyq ádebıet­shiler úıindegi kafede orystyń has jazýshysy Iýrıı Dombrovskıımen birlesip qazaq jazýshy­lary­nyń bir tomdyq áńgimeler jına­ǵyn Más­keý­de shyǵarý týraly jo­ba­­ny tal­qylap jatqan bolatynmyn.

Seısenbi, 4 qyrkúıek 2012 7:49

Ǵabıt Músirepovtiń qaıtys bol­­ǵa­ny týraly habardy men kesh­ki sa­ǵat toǵyzda estidim. Qaıǵyly habardy Almatydan bizdiń Más­keý­de­gi úıge qazaqtyń birtýar azamaty, sýretker-jazýshy, aıaýly dosym Oral­han Bókeev telefonmen ha­barlapty.

Men ol kezde Ortalyq ádebıet­shiler úıindegi kafede orystyń has jazýshysy Iýrıı Dombrovskıımen birlesip qazaq jazýshy­lary­nyń bir tomdyq áńgimeler jına­ǵyn Más­keý­de shyǵarý týraly jo­ba­­ny tal­qylap jatqan bolatynmyn.

Máskeýden Almatyǵa sońǵy samolet túngi on ekide ushatyn. Endi sol samoletke úlgerý kerek boldy.
«Ǵabıt óldi degen sóz, qazaq hal­­qynyń asyl bir ǵasyry óldi degenmen birdeı. Asqan daryn, as­qan adal adam edi. Áýezov joq. Mú­si­repov joq. Qazaqta bul ekeýinen asqan jazýshy da joq. Qazaq áde­bıeti qaıǵy qushaǵynda. Qazaq hal­qy aza tutyp jatqan kez. Otyra tur, men qazir kelemin», – dedi Iýrıı Dom­brovskıı.
Ol lezde qaıta oralyp, aq qaǵa­zyń­nan bershi, – dedi. Qaltasynan bir tutam ótkir qaryndashyn alyp shyq­ty da, aq qaǵazǵa tóndi. Iy­ǵy­na túsetin buıra sary shashy basyn tómen salǵanda betin jaýyp ketti. Súıdektetip jyldam jaza bas­tady. Grafın men stakandaryn shyldyrlatyp lezde ofısıantka Tatıana jetti. Eki stakanǵa bólip quı, – dedi Iýrıı Dombrovskıı jyl­dam qa­ryn­dashynyń qarqy­nyn esh toq­tat­pastan. Tatıana qara nan men bir tabaq balyqty qatar qoıyp ketip qaldy. Iýrıı Dombrovskıı de jazýyn doǵardy. Qaǵazyn bir qaıtara oqyp shyǵyp, bir útirine tıispesten ádemi ǵyp búktedi. Aeroporttan kon­vert satyp alyp salarsyń, dep qa­ǵazdy maǵan usynyp jatyp: «Ol­jastyń óz qolyna ber. Qalǵanyn qypshaq ózi sheshedi», – dedi. Samolette ushyp kele jatyp, úıden ala shyqqan Ǵabeńniń bir tomdyq kita­byn par­aq­tap aqtardym. Muhtar Áýezov­tiń qazasyna jazǵan azaly sózi birden kózge tústi.
«…Budan bylaı bizdiń aramyzdan bárimizdiń erekshe qadirleıtin ardaqtymyzdy kóre almaısyzdar. Ol qazirdiń ózinde ortamyzda tur­ǵan joq, mine, aldymyzda jatyr.
Búgin qazaq ádebıeti kóldeneń bir jutqa urynǵandaı, basqa ma­daq­taryn qospaı-aq, Muhtar Áýe­zov degende ǵana aýzymyz tolmaýshy ma edi? Oıymyz da lyq tolatyn. Bul Muhtar endi joq aramyzda. Saǵynar kezimiz, izder kezimiz, joqtar kezimiz az bolmas, taba almaspyz biraq.
Ádetke kirgen sózdi aıtpasań amal joq: qosh bol, Muhtar, baladaı názik jan, kórkemónerdiń ózin­deı qatal synshy, ádil jan! Úlken aǵa! Erkeletkenińizdi de saǵy­nar­myz, urysqanyńyzdy da saǵy­nar­myz. Bar beıneń kóz aldymyzda bolar.
Betke ustasaq – bedeliń qandaı edi, arqaǵa ustasaq – panań qandaı edi! Ony eshkim umyta almas!
О́mir – kúnde toı emes, ókpe­let­ken, renjitken kezimiz bolsa, onymyzdy úlken ókinishpen eske ala­myz: eske alǵan saıyn úlken rý­hyńnan keshirim suraımyz. Kór­kem­sóz­diń ustazy, senimen qosh­ta­sý úshin bul oılar taıaz, bul sózder boıaý­syz, árıne. Biraq biz seniń jer qushaǵyna tapsyrylar tánińmen ǵa­na qoshtasyp turmyz, janyń men rýhyń bizde qalady, eń qa­sıet­tep ustar muramyz – sol, oǵan shań juqtyrmaspyz. Eń qasıetti boryshymyz sol bolar. Kóp bop tabar oıymyz bolsa, kóp bop kóterer sol boryshymyzǵa salarmyz. Se­niń ornyńdy sózben emes, ispen joq­tatpaýǵa tyrysarmyz. Bul ýá­de­ni anttaı berik ustarmyz!
Qosh bol, ardaqty aǵa, ataqty sóz sheberi! Qosh!..»
Bul qara jamylyp turyp aza aıt­­qan, asyl dosymen qoshtasqan sáti. Bundaı asyl sózdi XX ǵasyr­dyń ortasynda bul qazaqta Ǵabıt qana aıta alypty. Al búgin Ǵabıt joq… Onyń ólimine qaıǵyryp qaı qa­zaq kelisimdi sóz aıta alady eken­?.. degen oı maǵan maza ber­medi.
Mola basynda adam kóp boldy. Ǵabıtke tatyr sóz aıtylmady. Ol múmkin de emes edi.
Tamyry úzilgen sóz osylaı bos sandalsa kerek. Sandaldyrtsa kerek degenimiz durys bolar. Ǵa­bıt­teı alypqa saı saı-súıekti syr­qyr­atar sóz taýyp aıta almaǵan qazaq qazaq bolyp jarytpas dedim. Jeti atamyzdy bilmesek, jeti ǵas­yr tarıhymyzdy tanymasaq qazaq bolǵanymyzdan ne paıda?
Ǵabıttiń, Muhtar Áýezov qaı­tys bolǵanda abyzsha sarnaǵan oıly sózderine jetý qıyn edi. Ǵabıt sóziniń garmonıkasy men oıy erekshe úılesimde bolatyn. Bul qazaq ortasyndaǵy oıly ortanyń qur­dym­ǵa ketip bara jatqanyn ańǵart­qan. Tanym da, talǵam da, talant ta talaýǵa túsken kez edi.
Búgin emes, erteń emes, biraq qa­zaq­tyń rýhanı álemi eńkeıip qu­laý­ǵa bet alǵanyn anyq sezin­gen­min. Sonan jandy azaly ún jaý­la­ǵan. Búgin qulap bolǵan da bolar. Endi, bir kezde alyp aspanda erkin qalyqtaǵan qazaq rýhy jandaný, jańarý izdenisterine shuǵyl kirisýi qajet-aq. Áıtpese, orta jolda qa­lyp, qurdymǵa ketip qularmyz.
Oralhan ekeýmiz sol keshte qa­la­ny oısyz kezip júrip aldyq. Aı­nalshyqtap men jatatyn «Almaty» qonaq úıiniń aınalasynan shy­ǵa almadyq. Bir-birimizge til de qa­tysqamyz joq. Oı únsiz. Sóz únsiz. Kóz ǵana sóılegish edi.
– Oralhan, júr taýǵa tar­taı­yq?!.
– Janyń ońashany qalady ma?..
– Jalǵyzdyqty!
Tańǵy jetide meni áýejaıdan qarsy alǵan Oralhan ekeýmizdiń on saǵattan soń tuńǵysh sóz qa­ǵys­tyrǵanymyz osy boldy. Ala­taý­dyń baýyryndaǵy «Medeý» qo­n­aq úıi­nen eki bótelke araq, tiske basar dám alyp bıik tóbeniń bir basyna kó­terilip jaıǵasyp otyr­dyq-aý.
Qarańǵy taý ishi. Tún. Tolyq aı­­­dyń jaryǵynda toly stakandardy túıistirmeı únsiz tóńkerip tas­tadyq. Azdan soń, óne boıymda jyp-­jyly qan tolqı júgirdi. Shal­­­qamnan jattym. Almatyda kó­r­in­beıtin juldyz, Alataýdyń bók­terindegi kókte samsap tur edi.
Biz qazaq óneriniń eń ardaqty sańlaǵy, sońǵy patrıarhy Ǵabıt Músirepovpen osylaı únsiz qosh­tasqanbyz. О́mirden ozǵandar bir dáýir. Tirlikte qalǵandar bólek dáýir bolatyn.
Búgingi tirshilik aıasynda Áýe­zov pen Músirepov bastaǵan kósh­tiń aspany alasarmaǵan, bolmysqa bet qoıǵan maqsat-múddesi kıeli bolatyn, óıtkeni, olar óz bastaryn emes, búkil bir halyqtyń mádenı murasy men rýhanı salmaǵyn keńistik pen ýaqyt aıasynda buryn-sońdy bolmaǵan bıikke kóterýge jan salǵan tarıhı tulǵalar edi. Zattaryna da, attaryna da qylaý túsirmeı, tirshilik aıalaryn baıandy bastaýdan aıyrmaı, bul tirshilikte bastaryn ımeı, tik ustap ótken aıaý­ly ult asyldary edi-aý.
Músirepov qazaq óneriniń daýsyz sońǵy Mogıkany bolatyn. Sonan da, aıaýly aǵamen qoshtasý Oral­han ekeýmizge aýyr tıgen.

Máskeý
Sol kezderi Máskeýge, Mem­le­ket­tik syılyqtar berýge arnalǵan Búkilodaqtyq komıtet músheleri Ǵabıt Músirepov, Ázirbaıjan Mám­­betov jıi keletin. Asyl Áze­keń de, Áýezov pen Músirepovti erek­she qurmetteıtin. Olar týraly óte esti estelikter aıtatyn. Ahmet Jubanov pen Ǵabıden Mustafın týraly oılary da kesek bolatyn. Ázekeń kóp sóılemeıtin, sózge sarań, oıǵa tereń, syılasymǵa berik adam edi. Máskeýge kelgende maǵan telefon soǵyp: «Rollan, Ǵabeńe sálem berý kerek qoı. Birge baraıyq», deıtin. Ǵabeńniń shaý tar­typ qalǵan kezi bolǵanymen, eń­sesin bıik ustaıtyn. Qımyly sa­byrly, sózin salmaqtaı sozyp sóılep otyrǵany erekshe edi.
«Ázirbaıjan, Muhtar dúnıe­den ozǵaly, bizder jaqsy pesa, táý­ir qoıylymdar qoıa almaı júr­miz. Bul oıyńda bolsyn», – dedi Ǵa­bıt Músirepov.
«Qan men terge» Odaqtyń mem­le­kettik syılyǵyn aldyq. Shetelderde qoıylymdar qoıyp júrmin ǵoı, Ǵabeke!»
Jazýshy temekisin ádemi soryp alyp, hrýstal kúlsaýytqa jaı­ǵastyrdy da, sál úndemeı otyrdy.
– Konıaktan alyp qoıalyq, Ǵa­beke, – dedi Ázirbaıjan Mádıuly.
– Alsaq alaıyq, dep Ǵabekeń sha­ǵyn rıýmkadaǵy fransýz ko­nıa­gi­ne ernin tıgizdi, biraq ishpedi.
Meniń baıqaǵanym, Ǵabekeń araq­­ty da, konıakti de talǵap, taldap sál-pál urttap qana ishetin. Qımyl-qozǵalystyń bári ustamdy, salmaqty, sándi degen laıyq bolar.
– Ázirbaıjan, atań Ahmet, qa­z­aq óneriniń kósegesin kóterýge janyn saldy. Ǵazıza ekeýiń ylǵı qasynda boldyńdar. Ony jaqsy bilesińder. Ulttyq ónerimizdi kó­te­rýde toqmeıilsýge bolmaıdy. Áıt­­­pese, qur maqtanǵa erip kóshtiń sońynda qalamyz. Biz ózi de, maq­tanshaq, dańǵaza halyqpyz ǵoı. Ma­­ǵan salsań, búgingi qazaq áde­bıeti men ónerinde kóp nárse unaýdan qaldy. Qazylary túlki, tulǵasymaqtary nadandanyp bara jatqanǵa uqsaıdy. Sabyr et, men bergini kórip emes, arǵyny oılap aıtqanym. Bizge kóp oqyǵan, tereń bilimge qushtar, kókirekteri kók óristeı talǵampaz jastar tárbıe­leý kerek.
Ǵabeń biraz únsiz otyrdy. Só­nip qalǵan temekisin qaıta tutatty.
– Sońǵy otyz jylda biz qatty bú­lindik. Bizdiń sózimizde de, isi­miz­de de boıama kóp. Toı kóp. Oı az. Quryp bara jatqan tilimiz, qur­dymǵa ketken qazaqshylyǵymyz… oılan­dyratyn nárse kóp qoı… Saıa­sı kelbeti buzylǵan memleket mem­leket bola almaıdy. Biz ishi­miz­den irip jatyrmyz. Aıtatynymyz ótirik, isteıtinimiz ótirik, maq­satymyz da ótirik. Kommýnıstik par­tııanyń ózi de ótirikke qaqalyp boldy. Generalnyı sekretarǵa ha­lyq, halyqqa Generalnyı sekretar senbeıdi. Sovet Odaǵy de­ge­nimiz, aldaý men arbaý mem­le­ketine aınaldy. Bul meniń janyma batady, Ázirbaıjan. Rollan bala­myzdyń qulaǵyna altyn syr­ǵa. Ol áli jas qoı. Men keıde oılaımyn, osy Muhtar ýaqytynda o dúnıege attanyp ketti me dep?! Jeti jyl­dyqqa jeti roman jazamyn dep shatasqan shaǵynda Alla taǵala qojanyń balasyn úlken qaterden saqtap jiberse kerek. О́ti­rik pen ólekse lozýngtar týraly qandaı án, qandaı roman jazýǵa bolady. Satqyndyq torynda toı toılap úırenip alǵan «óner­paz­dar» áke­leri ólse de toıdan qal­maıdy ǵoı. Olar «án» de jazady, «roman» da jazady. Aqsha tólese boldy. Biz aqsha úshin atalaryn satatyn pendeler tárbıelep ósirgen mem­le­ket­piz. Qaı halyqty da óti­rik­pen sýar­sań, óti­rik­shi bol­ma­ǵanda kim bolady, Qu­daı-aý?!
Bul, Moskvanyń jaıma-shýaq ke­­shinde bolǵan áńgime edi.
Men sol túni uıyqtaı almadym. Sosıalıstik Eńbek Eri, Ha­lyq jazýshysy Ǵabıt Músire­pov­tiń júrek túkpirindegi azamattyq oıy meniń júregimdi dúr silkin­dirip edi.
Máskeýdiń túbindegi jazýshylar úıine baryp bir apta ońasha jattym. Jazý da jazbadym. Kitap ta oqymadym. Túni boıy orman kezip júrdim de qoıdym.
Ǵabeńmen sonan keıin de Más­keý­de san kezdestik. Almatyda bir­de bir ret kezdesken emespiz. Kez­de­sýdi qalamadym. Jasy jetken adam­dy mazalaýǵa arym jiber­me­gen.
«Máskeý» qonaq úıine, meni soń­ǵy ret arnaıy shaqyrtty.
– Eki-úsh kún ǵana bolamyn. So­nan seni arnaıy shaqyrttym, Rollan.
– О́zim de sálem bereıin dep jı­nalyp jatyr edim, Ǵabıt Mahmýdovıch!
– Úıge barmaıyn, kelinge, ba­la­larǵa sálem aıt. Osy bólmege tamaq aldyraıyq. Sońǵy kezderi kóńilim bolmaı júr. Ony men sa­ǵan nege aıtyp otyrmyn? Aıtatyn kisi bolmaǵannan bolsa kerek. Me­nimen karta oınaıtyn ini-dos­tar bar. Birer syrlas ini-dos bar. Mende endigi jerde odan ózge esh­nár­se qalmasa kerek, dep Ǵabeń bó­geldi.
Men telefonmen daıashyǵa as qamyn aıttym.
Osy joly sen meni Almatyǵa demedi, Alataýǵa shyǵaryp sal, – de­di Ǵabeń. – «Sovetskıı pısatel» bas­pasynyń dırektory ke­le­di. So­ǵan da as ata, Rollan. Ol ózi du­rys adam bolsa kerek. Ony ma­ǵan, baǵana Georgıı Markov aıtyp edi. «Sovetskıı pısatel» baspasynan bir tomdyq úlken kita­bym­dy shy­ǵarýdy Markov nıet qyldy. Men ózi, suraǵandy unatpaıtyn adammyn, sen qalaı oılaısyń?..
– Siz qolqa salyp, tilenip tur­ǵan joqsyz. Shyndyǵyn aıtsaq, Siz úshin Qazaqstan Jazýshylar oda­­ǵy suraýy kerek edi ǵoı. Nıet sizden, paryz Odaqtan.
– Bul oń sóz. Osy sózge toq­ta­ǵa­nymyz abzal bolar.
Kesh tilektes kóńilderdiń yqy­las­ty basqosýyna aınaldy. Kele­si jyly «Sovetskıı pısatel» bas­pasy Ǵabıt Músirepovtiń úlken bir tomdyǵyn shyǵaratyn boldy. Ol kitapqa ishki pikirdi jazý maǵan tapsyryldy. Ǵabeńniń júzi ala­bur­typ, betine qan júgirdi.
Erteńinde Ǵabeńdi «Domodedovo» áýe jaıyna alyp bardym. Samolet ushýǵa áli de bir saǵat ýaqyt bar edi. Arqasyn keńge salyp otyr­dy. Sháıǵa arnaıy bal aldyrdy.
– Jazyp-aq tastaıtyn, kóńilde amanat bolyp san jyldar júrgen ýaqıǵalar bar edi, átteń densaýlyq kóterer emes. Keń tynysty júırik attaı dalany dabyrlatyp shabatyn qaıran jastyq qaıdan qaıtyp kelsin?! Qaıdan?.. Jambylǵa, Já­ke, shýmaq-shýmaq óleńderdi laq­ty­ryp-laqtyryp tastańyz degeni­miz­diń ábestik bolǵanyn, endi, myna ózimiz shaý tartqanda ǵana túsinip, tanyp otyrmyz. Ár nárseniń óz ýaqyty bolady eken. Kósilgen soń, ýaqytyna qaraı kósilý kerek eken. Ony uǵýǵa da ýaqyt qajet kóri­nedi, Rollan. Osy sen, maǵan bir kita­byńdy syıǵa tartpapsyń. El berip jatady. Jazsańyz, dep surap jatatyndary da bar. Suraǵandarǵa jaz­ǵan emespin. Kórkemónerde qol­­qa salý, mindet artý ábestik. Du­ry­sy, essizdik. Bir sózben aıt­qanda, máde­nıet­sizdik. Maǵan seniń sura­maı­tyn­dyǵyń unaıdy. Tirli­giń­de ti­lenbe de, suranba da. Men bilsem ol saǵan jaraspas. Ony ózińe ishki sezimtal álemiń de aıtyp turǵanǵa uqsaıdy. Men seniń «Lenınshil jas­taǵy» birneshe áńgi­melerińdi oqy­­ǵanmyn. Sen dalany da, qala­ny da qatar ustaıtyn ózge­she jazýshy bolmaq túriń bar. Esh­kimge uqsa­maı­syń. Saıaq júresiń. Osy bir qa­sıetteriń maǵan unaıdy. Sol qa­sıetterińe bekem, myqty bol. Bul minez degen bıik tóbe. Sol tó­beń­nen tómen túspeýge jazsyn. Alysty qa­ralama, jaqyndy jaralama. Abaı babańsha adamzatty baýyrym dep súı, qurmet tut. Áý­mın!
Bul qasıetti adamnyń aq batasy edi. Men yńǵaısyzdanyp, ne aı­tarymdy bilmeı qysyldym. Qaı­typ asyl aǵamyz da til qatpady. О́zimen ózi bolyp uzaq oıǵa ketip qalyp otyrdy.
Samolettiń trapyna qoltyqtap kótergenimde Ǵabeń maǵan molynan burylyp, al, qaraǵym, qosh tur, – dedi. Jyly saýsaqtary, jyp-­jyly alaqany ıyǵymnan aıalaı sı­pap ótti.
Ǵabıt Músirepovti bul meniń sońǵy kórýim bolypty.

О́ner
Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músi­re­pov, Baýyrjan Momyshuly, Shá­ken Aımanovtar qazaqtyń Dáýir­leý kezeńiniń alǵyr, erjúrek saı­yp­qyrandary edi. Bul aıbyndy, ardaq tulǵalardyń barlyǵy da búgingi kúnniń ǵana emes, keleshek tiler paryzdy da qalt jibermeı, alysty oısha boljap qaraket qy­lar naǵyz ultjandy qaırat­ker­ler bolatyn. Qazaq ultynyń qoǵam bolyp damýynda olardyń qosqan úle­­sin aýyzben aıtyp jetkizý múm­­kin emes. Qazaqtyń enjar­ly­ǵy­na, dármensizdigine, Abaıdan soń, aıaýsyz soqqy bergen osylar bol­dy. Olar adam aıtqysyz aıýan zamanda ómir súrse de, adamdyq qasıetterin joǵaltpady. Qaı-qaı­sysy da ary men ojdandaryna qaıaý túsirmeı ómirden ótti.
Olar qandybalaq, teketires za­man­nyń kózsiz erleri bolatyn. Ýa­qyt pen keńistiktiń órisine al­qyn­baı shyǵyp, eki uǵymdy da qazaq­tyń paıdasyna sheshýge jandaryn salǵan Alashtyń asyldarynan ke­ı­in­gi, bel sheship kirisken qaı­rat­kerler edi.
Ulttyq damýdy kózdiń qara­shy­ǵyndaı qorǵalaǵan da solar boldy. Sonan da Keńes dáýiriniń jetpis jylynda, qazaq qoǵamy óziniń júz­degen jyldarǵy mesheýliginen ary­lyp, jańa úrdis zamannyń al­dyń­ǵy qataryna erkin boı kóterdi.
Zamandy jasasqan sol aǵa ur­paqtyń eren eńbegin elep, so­lar­dyń kemel oılaryn XXI ǵasyrǵa arqaý qylyp tartar jańa urpaq­tyń rýhanı, mádenı, saıası áleý­met­tik bıigi qansha ekenin osy biz bilemiz be? Ony oılaǵan orta bar ma? Kúnde oıyn, kúnde toıǵa salynyp júrip, aspannan túsken derbestikten aıyrylyp, ah uryp qalyp júrmeımiz be? degen úrkek oı mazany alǵanda arqańnan sýyq ter tógiledi.
Seýlde bas kótermeı on saǵat talmaı jumys isteıtin koreılerdi kórgende, Astanada kúndiz-túni án salyp, bı bılegen, bir bitpeıtin toı-dýmandy kórgende Abaıshylap, bul qazaqtyń keleshekte kúni ne bolady? dep kózińe jas tolyp uıqysyz túnder ótkizesiń… Únsiz ótkizesiń. Búkil Deshti-Qypshaq dalasy meńireý, del-sal uıqyda.
Asa úzdik sýretker Ǵabıt Músi­re­pov shyn máninde halyq jazýshysy, óıtkeni, ol tutas halyqtyń bol­mysyna ǵasyr áleminen kóz ti­gedi.
Bizdiń jas jazba ádebıetimiz en­di ǵana qalyptasyp qulashyn keń­ge salǵan kezde, jap-jas Ǵabıt Músirepov ulttyq prozamyzdyń da, ulttyq teatrymyzdyń da, ult­tyq kınomyzdyń da, ulttyq ǵy­ly­mymyzdyń da, izdenimpaz eksperımentatory retinde de, synshysy re­tinde de ulan-ǵaıyr qajyrly eń­bek jasady.
Stıldik izdenisterge sonsha mol barǵan, ádebıet teorııasyn te­reń saralaǵan Ǵabıt Músirepovteı sýretker bu qazaqta joqqa tán. О́ki­­nishke oraı, sýretkerdiń bul erek­she ádebı izdenisteri, búgingi jas býynnyń shyǵarmalarynan ushy­­raspaýy jan qınaıdy. Proza­myzdaǵy konsepsııalyq tujyrym, obraz keskini, detal mándiligi, kom­pozısııalyq aıqyndylyq, áleý­mettik aǵym, keń kórkem tynys psı­hologııalyq talǵam men taldaý boıaýy álsiregen saıyn, áde­bıe­ti­miz de álsireıdi dep sanaı berińiz.
Qazaq ádebıetiniń jańǵyrýy úshin, jańa sapaǵa kóterilýi úshin, Muhtar Áýezov pen Ǵabıt Mú­si­repovtiń ádebı mektebi, ádebı ýnı­versıtetteri týraly erekshe taldaý, erekshe zertteý, erekshe paıymdaý jasaý kerek. Bul óte tereń taqyryp. Halyqtyń halyqtyǵyn, azamattyń azamattyǵyn tarazyǵa tartatyn sát.
Meniń qoıyn dápterimde Ǵa­- b­eń­­niń mýzeıleriniń birinen jazyp alǵan mynandaı sózder bar:
«Ádebıet pen óner uly bol­ma­ǵan jaǵdaıda, ult uly bolyp esep­telmeıdi». Ǵabıt Músirepov.
Qısynyn taýyp aıtylǵan taptyrmas oı. Alyptar oıy, dáýirdiń eń bir ózekti rýhanı izdenisterin aıshyqtaıdy. Qashanda ıdeıalyq ten­­tireýge, saıası salǵyrttyq pen satqyndyqqa jol bermeıdi, únemi atoılap qarsy shabady. Ǵabıt Mú­sirepov keskilesken ıdeologııalyq kúres ústinde erjetken urpaqtyń ókili.

О́mir
Sózinen taımaǵan, ýádesin buz­baǵan, sertinen aınymaǵan. Qoǵam qaıratkeri, mádenıet qaıratkeri bo­­la bilgen Ǵabıt Músirepovtiń bol­mysy osy. Tákappar talant mi­nezi de osy.
Qazaq halqynyń taǵdyry men qazaq qoǵamynyń taǵdyry birdeı synǵa túsken tusta ózin de, ózgeni de satpaǵan tulǵa. Zaman úshin adamǵa, adam úshin zamanǵa qııanat jasamaǵan tulǵa.
Bir kúndik dáýreni úshin, bir kún­dik asy úshin, bir kúndik kúıki tir­ligi úshin, janyn da, tánin de sat­paǵan tulǵa.
Abaısha aıtqanda, aqyly men eńbegine sengen, júregin sara aqyl­men salqyn sabyrǵa jeń­dir­gen tul­ǵa.
Daý-damaıǵa salynyp dúbirge erip bulqynbaǵan, júreginiń lú­pilin tyńdap, sol júrektiń aq­y­ly­na tabynǵan tulǵa.
Kemel sýretker, qajyrly qaı­rat­ker qashanda qııanatqa, topas­tyq­qa, arsyzdyqqa qarsy kúreske shyǵady. Jazýshy qashanda halyq jaǵynda. Ol halyqtyń qorǵaý­shy­sy, qamqorshysy, janashyry. Alla taǵala, tiline ot salyp, jú­re­gine meıirim tógip, halqynyń jal­ǵyz janashyry qyp qara jerge jazýshyny jibergen. Halqynyń qor­ǵaýshysy da, qamqorshysy da, janashyry da sol jazýshy.
Sýretker-jazýshynyń jer bet­in­de úsh mindeti bar, ol adam­zattyń adaldyǵy úshin kúres. Qara jerdiń tazalyǵy úshin kúres. El bıleýshi pendeniń oıynyń adaspasy úshin kúres.
Adamdyq qasıetterimizdi jer qylsaq, ádiletti tizerletsek, ar­syz­dar men paryqsyzdarǵa jol ber­sek, onda bizdiń kisiligimiz qaı­da?.. Osynyń bárin kórip otyryp únsiz qalýǵa ónerge ómirin arnaǵan adamnyń haqy bar ma?.. Haqy joq bolsa kerek.
Ǵabıt Músirepovtiń jol jazba áńgimeleriniń ózinde – Tas sóıle­gen, Arqa sóılegen, Kóz sóılegen – kez­desetin surapyl jan aıqaıy­nyń qýaty, Sizdi tirideı jerge kó­mip jibererdeı áserge bóleıdi. Jazýshy adam júregin jaýlap bolyp qalǵan astamshyldyqqa, keýde kerýshilikke, keshelikke, qaraý­lyq­qa, dúnıeqońyzdyqqa, tońmoıyn­dyqqa, rýhanı «kúptilikke» barsha janymen qarsy turady. Atoılap al­ǵy shepke shyǵady. Ar-uıatty qor­lap óltirip, qara jerdiń qoı­nyna tyqsa da, jazýshy, adam sa­na­synyń aqylyna arqa súıeıdi. Ar-uıat ólgen soń, adam da óledi. Malǵa aınalǵan eki aıaqty, eń qatal, eń ádiletsiz haıýanǵa boı beredi. Bizge sonan da bilimdi, adal, oıshyl ıntellıgensııa kerek. Qara jerdiń qamyn jegen jaýapty qazaq ıntellıgensııasy kerek.
Ǵabıt Músirepovtiń ómirdegi de, ónerdegi de ónegesi, Ana-Otandy janyndaı súıýde jatyr. Qa­zaq­tyń tili men ádebıeti úshin jasa­ǵan eńbegi erlikke para-par. Ol rýhanı izdenisti úzbedi, toqmeıilsýdi bilmedi, tabandy eńbekten tanbady. Sondaǵy jazǵany bes-aq tom kitap.
Biraq qandaı kitaptar! Stıli jaquttaı oınaǵan, kompozısııalyq qurylymy sulý ózendeı sozyla kómkerilgen, oı astary qalyń ormandaı tuńǵıyq tynyshtyqqa boı qoıǵan, ár tomy bir dáýirdiń júgin kótergen aıtary mol Asyl Ki­taptar!
Tarlan talanty qapysyz kisi­ligine saı, ózgeshe tulǵa, onyń boıynda jaltaqtyq ta joq, keýde kerý de joq, kesirlik te joq. Bul top­tyń adamdarynyń ózderi de kesek, ónerleri de kesek, ómirge degen mahabbattary da kesek. Kólgirsimeı iri sóıleıdi, iri qımylǵa barady, iri ister tyndyrady. Úlken adam­nyń kisiligi de úlken bolýy kerek-aý!
Qıyn zamanda týyp, qıyn ǵu­myr keshse de bular adamdyq kel­bet­terine qylshyq túsirmepti. Ada­l, ádil, arly qalyptarynan bir ózger­mepti. Bul netken parasatty tulǵalar, dep oıǵa ketesiz.
Qazaq dalasyn aralap júrip, kúz­diń bir surǵylt keshinde Qy­zyljardyń «Jańajolyna» kelip aıaldadyq. Bul Ǵabıt Músirepovtiń týǵan aýyly. Murajaıy da osynda eken. Kútpegen jerden qadirli aǵamyzdyń aýylyna kelip atbasyn tiregenimizdi ózim jaqsylyqqa jorydym.
Máskeýdegi Búkilodaqtyq jazýshylar sezi óter kúnniń aldynda Sherhan Murtaza, – sol kezde Qazaq­stan Jazýshylar odaǵynyń ekinshi hatshysy – bir top jazýshylardy Ǵabeńe sálem berip shyǵýǵa ertip bardy.
Qazaqtyń osy bir úlkendi sılaý dástúri adamnyń janyn tebi­ren­tedi. Ulaǵaty baıtaq, aıtary mol, kıeli dástúr.
Al Qazaqtyń rý-rýǵa bólinip, úsh júzge talasa tartysqanyn kór­gende, janyń túrshigedi. Ol kezde ómirden mán ketedi. It qurly bol­madyq-aý, dep kózińe jas alasyń. Ǵabeńe kelgen adam kóp, ydys-aıaq az edi. Ǵabeńniń kesesi bosaǵanda, aǵamnyń kesesin men alaıyn, de­dim. Sherhan aǵam: «Yrymshylyn qarashy, mynanyń!» dep súısindi. Jaısań kóńil jaqsy aǵamyz, kesege ystyq sháı quıyp berdi.
– Er jigitke yrymshyl, batashyl bolǵan jarasady, – dedi Ǵa­beń. – Bul dástúrdi qoldaý kerek. Keı­ingi jastar umytyp ketip júr­me­sin.
– Qazaq qalaı qazaq bolmaq kerek degen sııaqty shaǵyn ǵana qalta kitaby kerek. Salt-dástúr, yrym, Quran sózderi, Paıǵambardyń ha­dıs­teri, Qojanasyrdyń ázilderi bol­sa jaqsy bolady, – dedim men.
– Dál aıtady, durys sóz. Osyn­daı kitapty sen qurastyr, Rol­lan. Biz shyǵarýǵa bolysaıyq. Muhań­nyń, Ǵabeńniń, myna Qal­taıdyń da ázilderi ol kitapqa kirse durys bolady, – dedi Qalmuhan Isabaev.
– Qaleke, sol kitapty quras­ty­rýǵa siz de qatysyńyz, – dedi Sherhan Murtaza.
Moskvanyń tórinde aıtylǵan sol sóz, Ǵabeńniń sol amanaty is­ke aspady. «Jańajolda» maldas qu­ryp otyryp, Alla qalasa, Ǵabıt Músirepovtiń sol bir ómirsheń amanatyn oryndaýǵa bel býdym. Shynynda da, búgingi jas qazaqtarǵa XXI ǵasyrda qazaq qalaı qazaq bolyp qalmaq degen oıdy jetkizýdi ózime paryz sanadym. Árıne, bul oıdy aıtý ońaı, al oryndaý óte qıyn bolatynyn qaı-qaısymyz da jaqsy túsinemiz ǵoı.

О́zi
Qyzyljardyń ushy-qıyry joq sheksiz dalasynda men sýretker-jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń ómir­degi de, ónerdegi de ónegesi týraly kóp oılandym. «Jańajoldaǵy» ońa­sha uzaq kesh pen oramǵa kel­meıtin kelte túnde, Ǵabıt Músi­repov táliminiń biz úshin asa qym­bat bolǵanyn erekshe paıymdadym. Ǵabıt Músirepov mekte­bi­niń tazalyǵy men talǵampaz­dy­ǵy­nyń bólektigin de oıǵa aldym. Áýezov mektebi, Músirepov mektebi atalatyn rýhanı bıiktikti kezinde bizder jas jazýshylar óz óremizge yńǵaı­lap baǵyndyrǵan boldyq. Al olar­dyń tereń, keń sapaly naǵyz ult­tyq ádebı mektepteri olar dúnıe­den ozǵan soń ustazsyz qal­ǵan. Ol ǵajaıyp mektepterge qaı­tadan jan bitiretin ádebı bilim tas qa­rańǵy mesheý kúıde edi. Qazaq­tyń fılologııasy men syny py­syq­tyqtan, adamzattyq sanaly tol­ǵanysqa áli de aıaq basa qoı­ma­ǵan. Endi aıaq baspaıtyn da bolar. Aıaq basýǵa óre de, tárbıe de, máde­nıet te, namys ta, rýh ta jetis­peı­di. Saýatsyz ýnıversıtetter, saý­at­ty bilim bere almaıtyny kózi tiri­lerdiń bárine de belgili bolǵan. Qoǵam soǵan kóndikken. Adam so­ǵan tózgen. О́tirik órken jaıǵan qa­zaq dalasynyń tili kesilgen.
Músirepov mektebiniń, stıl­dik, kompozısııalyq, rýhanı tálimi tý­raly taldaý ótkizý qandaı baqyt deseńizshi! Oıly shákirtke ondaı tálimdik sabaqtardan ótý naǵyz mektep bolar edi. HH ǵasyrdyń 80 jyldary sáýegeı Músirepov, izde­nimpaz Ázirbaıjan Mámbetovke, ulttyq ónerdiń dińgegin shaı­qal­typ, tabaldyryǵyn alasartyp baramyz dep bebeý qaǵýynda búgingi teksizdenip bara jatqan qazaq má­de­nıetiniń tamyry qatalap shól­deı­tin kúıine tap bolýdan saq­tan­dyrǵany bolsa kerek.
Saıasatty durys jolǵa qoıýǵa, ekonomıkany ilgeriletýge bolar, bi­raq rýhy qulaǵan ulttyq máde­nıetti qaıta qalyptastyrý múmkin emes.
Rýhynan aıyrylǵan el – el bol­maıdy, rýhynan aıyrylǵan má­­de­­nı­et te eshýaqytta qaıtyp tiril­meıdi.
Ulttyq mádenıet, mádenıet­siz­dikti keshirmeıdi.
Al, alyptar eliniń erkin azamaty bolǵan sýretker-jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń, meniń kúńirengen oı-­tolǵaýymda esh shataǵy joq. Has sýretker, qazaq dalasynyń bary men joǵyn birdeı jyrlaǵan alyp júrek toqtaǵaly qashan?.. Aqı­qat maıdanynyń er sarbazy erlikti aıtýda da, eldikti aıtýda da esh tosylǵan emes. Otannyń ba­qy­ty úshin janyn salǵan úlken sý­retker-jazýshynyń ómirlik ónegesi halqymen birge bolsa degen oı, bizdiki. Sol oıdyń ómirsheńdigin ti­leý bizdiki.
Alyp tulǵalardyń aıtqan sóz­de­ri ýaqyt aıasynda umytylyp qa­lyp qoımasyn degen ýáj bizdiki.

Dala
Alyp dalada kúzdiń qanǵa ma­lynǵan qyp-qyzyl kúni kógildir kókjıekke endi ǵana ıek artqan tusy edi.
Allaǵa myń da bir rahmet, dál osy kúz Qyzyljar eline mol as­tyqty úıip-tógip berdi-aý!.. Endi tek jınap úlger. Igiligińe jarat.
Beıqam qazaq, rızyǵyń men yry­­syńdy taǵy da tógip alyp júr­me.
О́zgeni tyńdama, óz júregińdi tyń­da. Sol júrektiń aıtýymen júr­­seń, qor bolmassyń, qazaq jur­ty. Qazaq jurtyna tynyshtyq ti­leı­ik, bereke tileıik, baqyt tileıik. Bul tilekter tiri bolsa, bolashaq Maǵjandar, Sábıtter, Ǵabıtter Qy­­­zyljar ólkesiniń tórine taı-qulyndaı tebisip áli-aq shapqylap shyǵar. Tegi bar urpaq tentiremes.
Shyǵarmalary shyndyq jut­qan jazýshylar ólmeıdi. Olar kóp te emes. Jaqsy sýretker-jazýshy ómirde sırek kezdesetin qubylys.
Ǵabıt Músirepov te sol sı­rek­terdiń sanatynan.
Ǵabıt Músirepovtiń ómiri de óz­geshe boldy.
О́neri de ózgeshe boldy.
О́limi de ózgeshe boldy.
О́zi de ózgeshe boldy.
Qudiretti qazaq topyraǵynan jaralǵan, qudiretti qazaqtyń biri de «Jańajolda» dúnıege kelgen Ǵabeń – Ǵabıt Músirepov bolatyn.
Sol alyp dalanyń tósine endi ǵana jetken kúzdiń kógildir ke­shin­de «Jańajoldyń» tórine tize bú­gip, asyl aǵamyz týraly syr shertken Rollan SEISENBAEV.