«О́z gazetim» deýshi edi Erkesh aqyn!

Seısenbi, 11 qyrkúıek 2012 7:36

О́tken qystyń qytymyr aıazdylaý bir kúni edi. Almatynyń «Mamyr-1» dep atalatyn shaǵyn aýda­nyndaǵy úı syrtynda qolshana súıretip oınap júr­gen bir top balany kózim shaldy. Almatyǵa qar dep aıtýǵa turarlyq qar túse me, jerdiń qara topyraǵy shyǵyp býsanyp jatyr. Topyraǵy jasyrynbaǵan jerge qolshana qalaı júrsin, syrǵanaq teppek bolǵan búldirshinder terlep-tepship áýre-sarsańǵa túsken. Osy kórinis ertede oqyǵan bir óleń joldaryn esime túsirdi.

Seısenbi, 11 qyrkúıek 2012 7:36

О́tken qystyń qytymyr aıazdylaý bir kúni edi. Almatynyń «Mamyr-1» dep atalatyn shaǵyn aýda­nyndaǵy úı syrtynda qolshana súıretip oınap júr­gen bir top balany kózim shaldy. Almatyǵa qar dep aıtýǵa turarlyq qar túse me, jerdiń qara topyraǵy shyǵyp býsanyp jatyr. Topyraǵy jasyrynbaǵan jerge qolshana qalaı júrsin, syrǵanaq teppek bolǵan búldirshinder terlep-tepship áýre-sarsańǵa túsken. Osy kórinis ertede oqyǵan bir óleń joldaryn esime túsirdi.

Shymyr qystyń aıazdy bir keshinde,
Sońǵy tepken syrǵanaǵym esimde.
Aýyldyń dál irgesinde tóbe bar,
Júrdim oınap sol tóbeniń tósinde,
– dep bastaǵan avtor:
Kóz aldymda quıyndatyp kelemin,
Kóńilim tasyp, rahattanyp kúlemin…
Kenet shanam asaý taýdaı bult etip,
Tórt-bes aýnap ketkenimdi bilemin.

Sodan beri men syrǵanaq teppedim,
Shanamdy da ile qýyp jetpedim.
Baldan tátti balalyqtyń bazary
Bilmeı qappyn sol shanada ketkenin.

Aqyn osylaısha tebirene syr sherte kelip:
Dos ediń-aý qyrań jer men saı-sala!
Men syrǵanaq teppegeli qanshama?!
Jaltaqtaımyn jigittiktiń órinde
Taǵy tastap keterdeı bir qolshana..
– dep tujyrady oıyn. Ádemi órilgen sulý kórinis, tapqyrlyqpen tarazylanǵan tolymdy túıin emes pe?! Bul kimniń óleńi, kimniń sózi edi degen oı mazalaı bergen soń jeke kitaphanamdy aqtara bastaǵanymda qolyma shkaftyń eń kórnekti jerinde turǵan eki tomdyq «Qazaq sovet poezııasynyń antologııasy» ilik­ti. 1966 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan bul antologııa kezinde jyr súıetin búkil qazaq qaýymynyń qoldan túspes súıikti dúnıesine aınalǵan edi. Oǵan ataqty ǵalym, fılologııa ǵylymynyń doktory    M.Qarataev «Jyr arnasy» degen taqyryppen úlken alǵy­sóz jazyp, onyń qazaq ádebıeti tarıhynda ana tilinde tuńǵysh shyǵyp otyrǵan antologııa ekenin erekshe atap kórsetken bolatyn. Sondyqtan oǵan aqynnyń aqyny dep baǵalanǵan avtordyń ǵana óleńi kirgeni ózinen ózi túsinikti. Sony bilgendikten men odan 1951 jyly tuńǵysh óleńi respýblıkalyq «Lenınshil jas» gazetinde jarq ete túsip, 1958 jyly «Qarlyǵash» atty birinshi jınaǵy shyqqan, odan keıin 1960 jyly «Kókshe sýretteri», 1961 jyly «О́mir ól­meıdi» degen jyr kitaptary jedeldete jaryq kórgen ózimizge tanys kókshelik aqyn Erkesh (Ibrahım) Ebikenovtiń esimin eń aldymen izdegenimdi nesine jasyraıyn. Sol úmit aqtaldy. Antologııaǵa Erkesh Ibrahımniń onnan astam tańdaýly óleńderi aqynnyń sýretimen jáne shaǵyn annotasııamen berilipti. Onyń «Qolshana» dep atalatyn qyp-qysqa óleńi sol eki tom­dyqqa kirgen eken. Erkesh esimi sodan bastap kókeıime berik uıalap, onyń óleńderi asqaq áýen, sulý jyr retinde kókiregime hattalǵan edi.
Erkesh aqyn poezııa tulparyn erttep mingennen bastap qulashty keńge siltedi, ózi sııaqty júı­rikter­men úzeńgi qaǵystyra otyryp, ádebıet maıdanynyń aldyńǵy leginen tabyldy. Joǵaryda aty atalǵan alǵysózinde M.Qarataev «sońǵy on jyl ishinde ádebıetimizge úsh tolqyn jas aqyndar urpaǵy kelip ornyǵypty, – deı kelip, – solardyń ishinen kóz tartar talantymen tanylǵan kórnektilerin ǵana aıtsaq, aldyńǵy tolqynda Iztaı Mámbetovty, Ǵafý Qaıyr­bekovty, Amanjol Shámkenovty, Erkesh Ibrahımdi… atar edik» – dep jazsa, bizdiń keıipkerimiz sol aldyńǵy toptyń kórnekti ókili bolyp tabylady.
Men Erkesh (Ibrahım) Ebikenovpen 1962 jyldan bastap tanys boldym. Sol jyly men oblystyq «Kók­shetaý pravdasy» gazetiniń redaksııasyna qyzmetke qabyldanǵan edim. Erkesh sol redaksııada mádenıet bólimin basqarady eken. Men endi ǵana qalam ustaǵan bolashaq jýrnalıspin, ol úsh birdeı óleńder jınaǵyn shyǵaryp úlgergen tanymal aqyn. Sonyń aldynda «Kókshetaý pravdasynda» birneshe óleńim shyǵyp, ózimdi aqyndar sanatyna qosyp, ájeptáýir bolyp júrgen kezim. Erkesh aǵam meni jaqsy kórip, baýyryna tartty. Jańa óleńderin aldymen maǵan oqyp, pikir tyńdaıdy. Shabytynyń sharyqtap, aqyndyǵy aq qanatty perishtedeı aıalap turǵan shaǵy ǵoı, óleńdi shapshań ári óndirte jazady. «Keı túnderi 15-17 óleń jazyp tastaımyn», deıtin ara-tura syr aıtqanda. Erkesh aǵamnyń shabyt shaqyryp óleń jazǵanyn, shabytyna ıe bola almaı túıdegimen týyndatqan óleń­derin erekshe bir leppen burqyrata oqyǵanyn kórgen­nen keıin jynyn aldyrǵan baqsydaı boldym da qaldym. О́leń jazýdy múlde qoıyp, gazet qyzmet­­keriniń kádimgi kúıbeń tirligine kóshtim. Al aqyn Erkeshtiń jyr dúldili ekpinine ekpin qosyp, onyń aty respýblıka kóleminde asqaq estilip, jańa óleń­deri birinen soń biri ár júrekti jaýlap bara jatty. Biz, sol tusta jıyrmadan endi ǵana asqan bozbala jigitter, onyń baspasóz betterinen jıi kórinip tura­tyn jańa óleńderin qyzyǵa oqyp, kóp joldaryn jattap ta alatynbyz. Kezdese qalǵan, kózimizge kelbe­timen kóringen sulý qyzdardy ańtaryla tamashalap:
Jyldan jylǵa sulý qyzdar bara ma álde kóbeıip,
Sulýlyqtyń gúl baqshasy bara ma álde keńeıip, – dep Erkesh bolyp ózeýreıtinbiz. Aspanda jóńkip kóship júrgen bulttarǵa yntyǵa qarap turyp:
Kóshedi bulttar, aýnaıdy bulttar,
Janady bulttar, laýlaıdy bulttar.
Bıleıdi bulttar, oınaıdy bulttar,
Qazandaı beıne qaınaıdy bulttar, – dep taqpaqtap, osynaý sýreti kózge elestep turǵan sulý sózderden syr izdeıtinbiz.
Soǵys surapylynan keıingi qıyn jyldardan soń sál eńse kóterip, ózimizshe boı túzeı bastaǵan jas kezi­­miz ǵoı, táýir kıinip, táýir júrmek bolamyz. Qo­ly­myzǵa jóni bútindeý shalbar tússe, oǵan shań jo­latpaýǵa, kir túsirmeýge tyrysamyz. Shalbarymyzdy útiktep alýǵa shama qaıda, keshkisin tósekke jatarda ózimizshe aıla taýyp, álgi bir kıer kıimimizdi sý búr­kip jambasqa basamyz. Sol tusta Erkesh aǵamyzdyń «Shalbardyń qyry qatyp tur» degen óleńi shyǵa keldi. Dál bizge arnalǵan óleń, tap bizge aıtylǵan sóz. Talasa-tarmasa oqyp, jattap aldyq. Ásirese, sońǵy eki joly qalaı kúshti aıtylǵan deseńizshi!
Shalbaryń qyry qatyp tur,
О́zińniń qyryń bolmasa…
Qyz atynan aıtylǵan osynaý eki jol talaı jigittiń mysyn basyp, «men» dep keýde soqqan talaı jigitti oıǵa qaldyrǵanyna kim talasar?!
Arqaly aqyn Erkesh aǵamyzdyń qalamynan talaı tamasha óleń týyndap, kólemi úlken, tatymy joǵary poema, dastan sııaqty kesek dúnıeler de qalyń oqyr­manǵa jol tartyp jatatyn. Eń áýeli «gákkýletip», ándetip «Gákký» dastany keldi ómirge. «Gákký» dep atalǵan osy dastannan bastalǵan aqynnyń epıkalyq kesek týyndylary «Bir kelin­shek», «Jas qazaq», «О́mir ólmeıdi», «Qyzyl generaldar» atty poemalar bolyp sap túzedi.
Úlken aqyndyǵymen qosa Erkesh Ibrahım qa­rymdy qalam ıesi úlken jýrnalıst edi. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, jýrnalıstik jolyn «Kókshetaý pravdasynda» bólim meńgerýshisi bolyp bastaǵan Erkesh aǵamyz odan keıin «Tyń ólkesi» gazetiniń menshikti tilshisi boldy. О́ziniń jýrnalıstik qalam qýatyn tanyta kele ol respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaq­stan» gazetine aýysty. Osy aǵa gazettiń áýeli Kók­shetaý oblysyndaǵy, keıin Qaraǵandydaǵy menshikti tilshisi boldy. Ol Kókshetaýda bolǵan kezde men sol oblystyń tyń kótergen eń úlken aýdany Qyzyltýda edim. Erkesh aǵam jumys babymen bizdiń aýdanǵa jıi kelip turady. Bizdiń Qyzyltýǵa kelgende Erkesh aǵam meımanhanaǵa túspeı bizdiń úıde jatady. Aǵamyzdyń azan shaqyryp qoıǵan aty Er­kebulan eken. Sony eskerip 1965 jyly týǵan bir balamyzdyń atyn Erkebulan (Erkesh) qoıdyq. Aǵa­myzdyń soǵan rıza bolyp, batasyn bergeni áli esimde.
Erkesh aǵamnyń bizdiń aýdanǵa kelgende túpteı aınalysatyny «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetin taratý máselesi bolýshy edi. Sovhoz partııa komıtetteriniń hatshylarymen kezdesip, áńgime ótkizetin. Qyzyltý ol kezde bir shetinen bir shetine jetip bolmaıtyn asa úlken aýdan edi. Telefon baılanysy da nashar. Sondyqtan Erkesh aǵam ózi jete alatyn jerge ózi baryp, ózi jete almasa resmı túrde hat joldap, sálemin jetkize biletin. Aýdanda ol jyldary onnan astam sovhoz boldy. Negizinen tyń jerlerde jańadan ashylǵan jan-jaqty iri sharýashylyqtar. Bir joly baspasóz taratý máselesimen kelgende boran soǵyp ketip, ózi baryp kóremin degen «Eltaı» atty sovhozǵa jete almaı ketti. «Eltaı» ekonomıkasy myqty damyǵan aldyńǵy qatarly sharýashyl­yq­­tardyń biri edi. Partııa komıtetin Seıilhan Isqa­qov degen kommýnıst basqaratyn. Bilimdi de, bilik­tiligi joǵary, ujym aldynda bedeldi jigit edi. О́zi jete almaıtyn bolǵan soń Erkesh aǵamyz otyra qalyp Seıilhanǵa sálem hat jazdy. Bloknotynyń bir betin jyrtyp alyp jazǵan eki shýmaq óleńin maǵan ustatty da: «sóz túsinetin jigit qoı, bir tilegimdi aıaqsyz qaldyrmas, osyny ózine tabys et», dedi. Erkesh aǵamyzdyń sondaǵy sálem haty mynaý edi:
Jer moıyny jyraq bolyp turmyn sizge jete almaı,
«Sosıalıstik Qazaqstan» jatyr sóıtip óte almaı.
Keı jaǵdaıda sanatta da, sanda da joq bolyp tur,
Basqa gazet atalǵanda bizdiń gazet atalmaı.

Aıtyp qalaı jetkizermin janymnyń bul nalasyn,
Tek ózińiz senip turǵan kóńilimdeı dara shyń.
Duǵaı sálem sol gazettiń tilshisinen aıtarym:
Aýylyńyzǵa aldyryńyz 40 shaqty danasyn.

Qysylǵannan ózińizge sálem jazdym óleńmen,
Bir tilegim oryndalar dep, Seıilhan, senem men.
Tilektespin el yrysyn tókpeı jınap alýǵa,
Baqyt tilep, eńbegińizge jemis tilep, sálemmen
Erkesh Ibrahım.

«Qurmetti Seke!» dep bastalǵan bul sálem hat osylaı aıaqtalǵan edi. О́leńdi men sol sátin­de kóshirip alyp, sálem hattyń ózin arnalǵan adamyna keshik­tirmeı tabys ettim.
Ol ýaqytta qazaq baspasózin eshkim kóp elep eskere qoımaıdy. Partııa uıymynyń hatshysy bolyp qazaq ultynyń ókili isteıtin jerde ǵana qazaq gazetterin taratýǵa kóńil bólingen bolady. Erekeńniń ózine arnaǵan hatyn alǵan soń Seıilhan bir qyzaryp, bir bozardy. Erkesh aǵamyzdyń ataǵyna syrttaı qanyq eken. «Apyrmaı, uıalyp qalmasaq jarar edi. Ne isteý kerek?» – dep qatty qysyldy. Biraq Erkesh aǵasynyń sózin aıaqsyz qaldyrǵan joq. Qazaǵy bar aýyldardy ózi aralap, iske qyzý kiristi. Baspasózge jazylý naýqanynyń aıaqtalýǵa jaqyndap qalǵanyna qaramaı sol jyly «Sosıalıstik Qazaqstannyń» «Eltaı» sovhozy boıynsha taralymy Erkesh aǵamyz aıtqan deńgeıden kem bolmaǵanyn «Soıýzpechattyń» málimetinen kórip bir súısingen edik.
Erkesh Ibrahım aǵamyz ózi menshikti tilshisi bolyp istegen «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetin erekshe syılap, qurmetpen ataıtyn. Bul gazetke degen onyń yqylasynyń sonaý 1955-1960 jyldary «Kókshetaý pravdasynda» bólim basqarǵan kezdiń ózinde joǵary bolǵanyn jaqsy bilemin. Keıin «Tyń ólkesi» gazeti­niń menshikti tilshisi bolyp júrgende de «Sosıa­lıs­tik Qazaqstandy» qoldan túsirmeıtin. El gazeti, eldiń sózi dep atap óziniń osynaý súıikti basylymynyń atyn aspandatyp otyratyn. Al elimizdiń bas gazetiniń Kókshetaý oblysyndaǵy, keıin Qaraǵandydaǵy men­shikti tilshisi bolǵanyn árqashan maqtana aıtyp júre­tin. Meniń «Sosıalıstik Qazaqstanym» dep menshik­teı sóıleıtin. Erkesh aǵamyz sııaqty aqyn júregin baý­­rap, aqyn janyna qanat baılaǵan sol «Sosıa­lıs­tik Qazaqstannyń» búgingi jalǵasy, zańdy murageri «Egemen Qazaqstannyń» keshe ýyǵyn qadasyp, irgesin bekitýshilerdiń qatarynda aqyn, jýrnalıst Erkesh Ibrahım aǵamyzdyń da bolǵany bárimizge málim.
Esmuhambet AITMAǴAMBETOV.
Almaty.