Qazaǵynyń qaraǵaıy

Beısenbi, 13 qyrkúıek 2012 7:26

Qazaq ýnıversıtetinde oqyp júrgenimde jazýshy Sábıt Muqa­nov tamaǵyn qyrnaı sóıleıtin má­nerinde kenet stýdent bizderdi jazǵyra jónelsin:
– Aqyn, jazýshynyń birinen soń biri burqyrap shyǵyp jatqan jeri – QazPI. Áı, osy QazGÝ – senderdiń ortańnan ondaı eshkim kórinbeýi qalaı?!

Beısenbi, 13 qyrkúıek 2012 7:26

Qazaq ýnıversıtetinde oqyp júrgenimde jazýshy Sábıt Muqa­nov tamaǵyn qyrnaı sóıleıtin má­nerinde kenet stýdent bizderdi jazǵyra jónelsin:
– Aqyn, jazýshynyń birinen soń biri burqyrap shyǵyp jatqan jeri – QazPI. Áı, osy QazGÝ – senderdiń ortańnan ondaı eshkim kórinbeýi qalaı?!

Jaryqtyqtyń eki qolyn jaıa jarqyraı kúlgeni áli kóz aldymda. Sábeńniń sol synyn ádeıi kútip júrgendeı, kóp uzamaı aldymen ýnıversıtettiń fılologııa fakýl­te­tinen jas aqyn Zeınolla Qab­dolov sýyrylyp shyqty. Son­soń onymen kýrstas jastardyń arasynda kekseleý kórinetin otyz­ǵa taqap qalǵan uzyntura stýdent   Safýan Shaımerdenov proza kó­gin­de jalt etti. «Patrıot» degen sózdiń maǵynasy keń. Otanyńnyń, týǵan ólkeńniń, tipti oqyǵan oqý or­nyń­nyń joqtaýshysy bolaty­nyń tabıǵı nárse. О́z ushqan uıa­myzdan qanat qaqqan ár talantqa kádim­gideı qýanyp, ár basqan qa­da­myn qa­daǵalap júrýge bir ja­ǵy­nan Sá­beńniń jańaǵy qaıraýy da sebepshi boldy.
Álbette, jas qalamnyń shalys basqan, múdiris ketken jerlerine keńshilik jasala beredi. Al, myna ekeýi ondaı jeńildikti qajet­sin­bedi. Ár sóılemin minsiz músin­deıtin Zeınolla, maǵynaly oıyn dóp túsiretin Safýan birden be­del­di qalamgerler qataryna qo­syldy.
Bul maqala qazir jer basyp júrse 90 jasqa tolatyn jazýshy Safýan Shaımerdenovke arnal­ǵan­­dyqtan, aǵamyzdyń týǵan jeri – Soltústik Qazaqstan oblysy, Jam­byl (Presnov) aýdanynyń Aman­keldi aýyly ekenin eske sala ket­ke­nimiz artyqtyq etpes. Armııa qa­ta­rynan bosanǵan soń aýdandyq kom­somol komıtetiniń hatshysy boldy. Biraq aýyl jaqta, keıin Almatyda jurtqa alǵash atynyń jattala bastaýy gazet qyzmetinde qalam qaıratyn kórsete basta­ǵa­nyna baılanysty. 1950 jyly Qazaq memlekettik ýnıversı­teti­niń fılologııa fakýltetin oıda­ǵy­daı bitirgen soń respýblıkalyq gazet­tiń tilshisi, «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynyń bólim meń­ge­rýshisi bolyp istedi.
Menińshe, «Bolashaqqa jol» ro­manymen birden bedeldi jazý­shy­lardyń qataryna qosylýynyń se­be­bi, jazý-syzýǵa erte tóselip ysyl­ǵandyǵynyń, jýrnalıst qa­la­mynyń erte ushtalýynyń da áseri bolsa kerek. Jáne ýnıversıtet qabyrǵasynda-aq júrekti, qaı­sar jigit sanaldy. Keı muǵalim dáris oqyp otyryp, sóılemin du­rys qurmasa, ol olaı emes, bu­laıdy ımenbeı aıtyp salatyn.
Safýan Shaımerdenovtiń elden erek minezi, bólek dene bi­ti­mi­ne deıin aqyn Ǵafý Qaıyr­be­kov­tiń «Sol jyl meniń esimde» atty óleńinde aıtarlyqtaı dál beınelengen.
Attadyq áldeneshe on jy­lyń­dy,
Sol jolda oı qalyńdap,
boı bú­gildi.
Alpysta romandaryn arqa­la­ǵan
Safýan Shaımerdenov sol bú­gin­gi.
Báriniń ári inisi, ári aǵaıy,
Basylmas arystandaı áli aı­ǵaıy.
Iilmes daýyńa da, daýylyńa da,
Soraıǵan soltústiktiń qara­ǵaıy.
Sákeńniń «Bolashaqqa jol» («Inesh») atty romanyn О́skemen jaqta júrip oqydym. Kisi tanıtyny, adamdardyń ara qatynasyn jazýǵa júıriktigi, sol kezdiń saıa­sı-áleýmettik ahýalyna qanyq­ty­ǵy, sosıalıstik realızm prınsıp­terinen túsinigi kekse jazýshylardan esh kem emestigi, ysylǵan qa­lamgerligi kózge uryp turdy.
Roman sıýjeti mıchýrınshiler men antımıchýrınshiler (genetıkter) arasyndaǵy ǵylymı tar­tys­qa qurylǵan. Birinshileri jeńip ja­ǵymdy, ekinshileri jeńilip ja­ǵym­syz kórinedi. Mine, osyndaı ja­san­dylyǵyna qaramastan, shy­ǵar­manyń jastarǵa bereri áli de mol. Obrazdyq júıesiniń to­qy­lýy, ási­rese, shynshyldyǵy baýraıdy. Safýan keıipkerlerin mi­nez­deýde bi­ryńǵaı aq, qara boıaý­lar­dan boıyn aýlaq salǵan. Mu­nyń bas keıipker Ineshke tikeleı qatysy bar. Inesh – kúrdeli harakter. Zada degen stýdent qyz orysshalap ony «meshanka» deıdi. Inesh qoǵamdyq ju­mys­qa sal­ǵyrt. Onyń ústine «bıo­lo­gııadaǵy kosmopolıt» Belgi­ǵu­lov­ty jaq­taıdy. Qaı sózin de sodan bastaıdy. Onyń aqylymen Mı­chý­rındi joqqa shyǵarýǵa áre­ket­te­nedi. Al, qýsıraqtaý Belgiǵulov zaıy­by­nyń kózine shóp salyp, Ineshtiń namysyn aıaǵyna taptap, Máskeý jaqqa doktorlyq qorǵaýǵa issa­parǵa ruqsat alyp zytyp be­redi. Inesh qaı jaǵynan da opyq jeıdi. Ýnıversıtet bitirgenderdi ju­­mys­qa ornalastyratyn komıs­sııa­ǵa, onyń ishinde mınıstrdiń orynbasaryna deıin jekkórinishti kó­ri­nip, aýrýly-syrqaýly sheshesin kútýge mursat ala almaı ári súı­geni Máýlennen «qosh bol» degen sóz de estimeı, alystaǵy aýylǵa muǵalimdikke attanady…
Biraq Ineshtiń basyna qara bult úıirilgeni bul qyzdyń qa­sıet­sizdiginen deýge aýzyń barmaıdy. Ol súrinip-qabynyp júr­ge­niniń ózinde de oqyrmanǵa bó­lek­she áser qaldyrady. О́ıtkeni, jaratylysy asyl. Aınala­syn­da­ǵylardan, tipti aqyldy dosy, úz­dik oqıtyn, zertteýi Máskeýge unap, júldeger atanǵan, komsomol jumysyna belsene qatysatyn, ózi de, sózi de ornyqty, kisiligi de jet­kilikti Gúlshattan ıyǵy bári­bir asyńqy. Eger Safýan «Inesh­tiń» jalǵasyn jazsa, mıchýrınshil Boz­janovtyń moıny astynan ke­lip, esesine genetık Báli­ǵu­lov­tyń, an­tı­mıchýrındik ıdeıany qoldaý­shy Ineshtiń mereıi ústem shyq­qa­nyn jazýǵa májbúr bolar edi. 1964 jyly shyndyq jeńdi. Tu­qym qýý men ózgertkishterdiń zań­daryn ashatyn genetıka ilimi qaı­ta órledi. Alaıda, másele onda da emes. Inesh beı­nesiniń súıkimdi nazdylyǵy (jenstvennost), ta­bı­ǵılyǵy, be­tiń bar, júziń bar demeı aıtyp tas­taıtyn shyn­shyl­dyǵy, erkindiligi romannyń barsha keıipkerinen basym jatyr. Ondaı harakter adamdardy bir qalypqa quıǵandaı etip tárbıeleýge qush­tar keńes zama­ny­nyń shartyna saı kele ala ma?!
Jas jazýshynyń suńǵylalyǵy Máýlen obrazynyń somdalýynan da ańǵarylady. Keshegi maıdanger, bolashaq fılosof Máýlen ne qıyn­­dyqtan seskenbeıtin erjú­rek jigit. Alpınıstik joryqta basyn táýekelge baılap, kýrstasy Muzda­parovty quzǵa qulaǵaly tur­ǵan jer­den aman alyp shy­ǵa­dy. Átte­geni, er jigit Máýlen kút­pegen jerden osaldyq kór­setedi. Onyń bar adamdy bir qalypqa quıǵysy keletin ıdeologııa sheńberinen bo­sanýǵa óresi jetińkiremeıdi. Gúl­shattaı bol dep Ineshtiń namysyna tıip, odan taban astynda aýyr sóz estıdi.
«– Men óz terezemdi ol keshken ómirge bermeıtinimdi sen uǵyn. Máýlen qyzyp ketti.
– Seniń terezeń tozǵan tereze.
– Joq, mádenıet terezesi. О́reń áli jetken joq oǵan. Máde­nıet­sizsiń!»
Bul jerde men uzyn dıa­log­tyń sońǵy bóligin ǵana keltirip otyrmyn. Jigit pen qyzdyń qan­daı adam ekendikteri sol sóz jarystyrýda belgili bolyp qalady. Máý­lenniń aıtyp otyrǵany bir jaǵy durys ta sekildi. Gúlshat sııaqty ári bilimdi, ári tózimdi, jan-­jaqty maman bolǵan artyq­tyq etpes edi, árıne. Máý­len súı­genine ózinshe jaqsylyq tileıdi. Biraq taptaý­ryn soqpaqpen júr­gisi kel­meı­tin, óz qalaǵanynan bas­qaǵa buryl­maı­tyn Ineshke ondaı jaqsy­ly­ǵy­nyń quny bes tıyn. Ineshti Gúl­shatqa aınal­dyr­ǵyń kele me? – dep qyz qatty renjıdi. Máýlenniń je­te­sizdigin mádenıetsizdigine balaıdy. Shynynda da, Ineshtiń aıtyp tur­ǵany durys. Bireýdiń kózi jaqsy, ekin­shisiniń sózi jaqsy. Al shyn ǵa­shyq jan jaǵyna qarap suq­tan­baı tańdaǵanyna birjola be­ri­lýi tıis. Máýlenniń osyny túsin­gisi joq.
Roman shynshyldyq qasıetti kók­­ke kóterip ýaǵyzdaıdy. Al, shyn­dyqty aıtýdan taısalmaıtyn keıip­ker bul romanda tek Inesh qana.
Menińshe, «Bolashaqqa jol» ro­many orysshaǵa aýdarylǵanda «Inesh» atalǵany, keıin qazaq­sha­sy da sol atpen jarııalanǵany kez­­deısoq emes. Ineshteı keıip­kerdiń «Bolashaqqa joly» ózgeshe. Bas­qa­larǵa uqsamaıdy. Inesh stan­dart surqaıylyqtan bas tartady. Bir­kel­ki oılaýdy mashyq etken qo­ǵamda Inesh sekildi árneni óz pikirimen ólshep pishetin adam sóz­siz sátsizdikke ushyramaq. Al qyz­dyń taǵdyryna kelsek, asta­ryn­daǵy ıdeıa bireý: shyndyqty aıtý qaı qoǵamda da opa ber­meıdi…
Ineshteı keıipkerine ǵana emes, Safýan Shaımerdenovtiń óz azamattyq kelbetine de ujymdyq «maqulızm» («odobrıams») jat bolatyn. Jurt jappaı maqtap jat­qan shyǵarmany, onyń avtory bas­panyń bas redaktory, anaýsy SK-da sheneýnik ekenin elemesten, Safýan birin súreńsiz tili úshin, ekin­shisin, oqylmaıtyndyǵy úshin irep-soıyp maqala bastyrtyp jú­retini esimde. Inesh harak­te­riniń qaıtpas qaısarlyǵyn Safýan ózi­nen alǵan sekildi kórinedi de tu­rady maǵan.
Safýannyń óziniń kózi jetken shyndyqtan qalaı da aınymaıtyny «Jyl qusy» povesinen de seziledi. Bul shyǵarmasy sosıa­lıs­tik realızm talaptaryna qı­ǵash keldi. Adamǵa «davaı-davaı trýdıs» degennen basqa bereri joq keńestik tártiptiń tas baýyr mi­ne­zin áshkereledi. Sonysy úshin qat­ty synǵa ushyrady. Povestiń bas keıipkeri Bıtabar – aldymen ult­tyq harakter. Revolıýsııadan bu­rynǵy, odan keıingi zamanda da qazaqy týmysymen erekshelenedi. Ańǵal-sańǵal júrgenimen, ar-na­my­syn aıaqqa taptatpaıtyn adam. Balýan Sholaqtaı márttikti súıedi. Adamǵa jat pıǵyldan, Bertshek sekildi baıdyń bergenin qaıtyp alý­ǵa deıin baratyn dúnıeqoń­yz­dyqtan, keńestik basshy Levenshtern sııaqty jumysyn iste­tip, istetip alyp, avarııaǵa túsip uzaq ýaqyt tósek tartyp jatqanda kóńilin surap bir ret bas suqpaǵan qara júrek qatygezderden jıre­ne­di. Bıtabar obrazynyń ıdeıalyq sóli – qandaı qoǵamda ómir súrse de, ne qıyndyqqa kezikse de, adam­gershiligin saqtap qalatyn qymbat qasıetinde.
Sákeń óziniń «Jyl qusy» shy­ǵarmasy jóninde bir suhbatynda bylaı depti. «Jyl qusy» VSSPS pen SSSR Jazýshylar odaǵynyń jumysshy taqyrybyna arnalǵan shyǵarmalar konkýrsynda júl­de­li orynǵa ıe boldy. Sóıtse de, shynymdy aıtsam, «Jyl qusy» jumysshy týraly jazylǵan shy­ǵarma emes. Meniń bul týyndym dú­nıeniń astan-kesteńi shyǵyp, zaman tolqyndarynyń jolynda ótip jatqan áleýmettik, saıası ómir­degi uly ózgerister men jeke adamdar arasyndaǵy qarym-qa­ty­nas, qaı­shy­lyqtarǵa, sónip jat­qan, ónip jatqan jańa tirshilik-taǵdyr­lar­dyń qaqtyǵysyna ar­nal­ǵan shy­ǵarma. Bul erekshelikti bir synshylar túsindi. Endi bir synshylar túsinbedi. Túsingen syn­shylar Bıtabar obrazyn qazaq áde­bıetinde buryn-sońdy bol­maǵan, ulttyq harakterdi dál de shyńaıy­ly­ǵy­men tanytatyn tartymdy da erekshe jasalǵan obraz dedi. Al tú­sinbegen, ıá túsingisi kelmegen syn­shylar bul povest eski feodalızm dáýirin kókseıtin, Qazaq­stan­daǵy alyp ózgeristerdi joqqa shy­ǵaratyn shyǵarma dedi».
Búgingi kózben oqylǵanda da jazýshynyń biri-birine kereǵar feodaldyq qoǵamnyń da, sosıa­lıstik qoǵamnyń da kóleńkeli jaq­taryn synap otyrǵanyna kóz jet­kizesiń. «Jyl qusy» – adam­ger­shilikti tý etken povest.
Safýan Shaımerdenovtiń ózge de shyǵarmalary: «Mezgil», «Qar­ǵash», «О́mir nury», «It ashýy», «Májnún tal» povesteri, áńgi­me­leri, pesalary, synı maqa­la­lary, – bári onyń bastapqy qalam usta­ǵan baǵytynan aıny­maǵan­dyǵyna dálel.
Safýannyń ózge qalamdas­tar­dyń basqan izin shıyrlamaıtyn «minezi» de erte ańǵaryldy. Ana taqyryby – qaı shyǵarmanyń bol­syn, onyń folklor, aýyz jáne jaz­ba ádebıet túrlerindegi eń aıaýly, qasıetti taqyryp. «Ana­nyń altyn qursaǵy aman bolsyn» ti­legi qaı jurttyń aý­zyndaǵy aq nıetten týyndaıdy.
О́mirdiń aty ómir. Sol kıeli ana sóziniń aldyna keıde júrek qarıtyn «ógeı» atty anyqtaýysh túsedi. Safýan estııar jasqa jaqyndap qalǵan jasynda týǵan sheshesi dúnıeden ozady. Úı ustap turatyn aq jaýlyq kerek. Ákesi úılenedi. Safýan ógeı shesheden naǵyz analyq qamqorlyq kóredi. Esh kemdik kórmeı ósedi. О́zi bas­tan keshken shyndyqty qaǵazǵa qalaı túsirýge kerek? Folklordan romanǵa deıin tastaı qatqan shablon boıynsha jattalǵan uǵym­nyń aıtary – ógeı shesheıden ót­ken sumyraı joq.
Jazýshy Safýan Shaımer­de­nov bas keıipkeri Bıbıgúl qıyn-qys­taý jaǵdaıda ar, adamgershilik synynan múdirmeı ótedi. О́zi tús­ken úıdegi er balanyń buǵa­na­sy bekip, oń-solyn aıyra bastaǵandaı jas­ta. Árıne, bala júreginde qyz­ǵanysh oty tutanbaıdy emes. Bul úıge tuńǵysh túnegenniń er­tesinde Bıbigúl men bala arasynda mynadaı áńgime bolady:
«Anańnyń joǵyn estigenmin, – dedi ol, – Estı tura ádeıi keldim, bala etip alaıyn dep keldim…
Men úndemedim. «Bala bolmaımyn!» dep aıta almadym. Biraq bala minez degendi qoısańshy, osy kúni oılasam kúlkim keledi. Otyryp-otyryp:
« – Biraq ákemniń qasyna jat­paısyń. О́ıtip apa bolmaıdy. Sen túgil apam da jatyp kórgen emes, – deppin.
Bıbigúl kúldi:
– Ol ras, óıtip apa bolmaıdy».
Balanyń kózinshe Bıbigúl shynynda da ákesiniń mańyn mań­aı­lamaıdy…
Mezgil óse kele, analyq meıi­rim – áıel jurtyna bitken aı­ryq­sha parasat ekenin túsinedi. Keıi­nirek Bıbigúl eki ul, bir qyz­dyń anasy bolady. Odan tuńǵysh baýyryna basqan Mezgiline degen ana­lyq sezimi artpasa, kemimeıdi. Mezgilge: «Jetim edi, jetse eken, adam bolsa eken!» – dep tilep edim jatsam da, tursam da. Jat baýyr bolma, shyraǵym. Jazyńdy únemi shesheńniń qasynda ótkiz», – deıtini de júrekjardy sózi.
Mezgil óz boıynan kózge túser qasıet kórinse, sol týmasa da tý­ǵandaı shesheden bolǵanyn aıtyp aǵynan aqtarylady. Kámil sene­siń…
Ǵafý aqyn Safekeńniń daý-daýyldarynda ıilmeıtin, basyn as­pan­datyp ustaıtyn minezine súı­sin­gende, menińshe, jazýshy aǵa­nyń synshylyq ónerin madaq tut­qan bolýy kerek. Taǵy bir inisi, jazýshy áriptesi Maral Ysqaqbaı ánebir jyldary Safekeńmen suhbat júrgizedi. Sonda soraıǵan soltús­tiktiń qaraǵaıynyń jańaǵy aıtyl­ǵan daýkestiginiń syry ashylady. «Kisi jasy ulǵaıǵan soń oqýdy azaıtady eken», degenine qara­mas­tan, Safýan Shaımerdenov ádebı prosestiń barysyna meı­linshe qanyq ekeni baıqalady. Qazirgi keı qalamgerdiń «syn joq­ty» eze beretini, jalpy, bul janr­dyń barysyn qadaǵalamaıdy. О́z jutań­dyǵyn, synǵa jany ashy­maı­tyn­dyǵyn sezdirip qoıady. Al, Safe­keń aǵa, orta býyn, jas syn­shy­lardyń bárin derlik oqyp otyratyny olardyń eńbekterin táp­tish­tep tal­daıyndyǵynan aıqyn kóri­nedi.
Safýan pikirinshe, aǵa býynnyń biri naqtyly materıaldy jete bi­letindigimen, ekinshisi, taldaý tási­li, baıqaǵyshtyǵymen, úshin­shi­si tekserýlerinde obrazdy ja­sa­ǵan jazýshynyń ózi oıla­ǵa­ny­nan álde­qaıda tereń, áldeqaıda bıik tyń oılar aıtqyshtyǵymen erekshe­le­nedi. Orta, jas býyn syn­shy­lar­dyń eńbegin de olqy­synbaıdy.
Olqysynatyny, kóp synı zert­teýlerdegi qynjyltatyn teń­ger­meshildik. «Talantty jazylǵan jaqsy týyndylar men ortanqol nashar shyǵarmalarǵa berilgen baǵa birdeı… Synshylar pikirine sensek – ol eki týyndy da táýir dúnıeler, ekeýiniń de azyn-aýlaq kemshiligi bar». «Ár jazýshynyń óz qoltań­basy bar, óz ereksheligi, óz jetis­tigi, qala berdi óz kem­shiligi bar. Sony tabý, sony eskerý qajet» (M.Ysqaqbaı, Shyǵarma shyraıy shyndyq. Almaty, «Raýan». 1994. 108-b.).
Shyndyqty taısalmaı kózge shuqyp aıtatyn týrashyl prınsıp Safýan Shaımerdenovtiń jazý­shy­lyq kredosyna, ılanym, se­nimine, sertine aınalǵany daýsyz.
Men tipti bylaı dep te aıtar edim. Onyń sol serti 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisiniń yzǵarly kúnderi, ózi aıtpaqshy, «hal­qy­myz ult retinde qurıyn» dep turǵan saǵattarda synǵa tústi. Safýan Shaımerdenovtiń Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń 1987 jyl­ǵy mamyr aıynda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi sekretary G.V.Kolbınniń qaty­sýy­men ótken plenýmyndaǵy pikir­saıysta sóılegen sózin men naǵyz Betburys «manıfesindeı» qabyl­dadym. Jazýshynyń sol sózi tórt tomdyq jınaǵynda «V glaza govorıý pravdý» dep atalypty. Qazir qaıta oqyǵanyńda da manıfest stıline, ıakı kúlli qo­ǵam­ǵa qaratyp jarııa etiletin ún­deýge uqsaıdy. Onda ádebıetke ıdeo­logııalyq basshylyq joly, Jeltoqsan oqı­ǵa­synyń sıpaty resmı bılik nus­qaýyna múlde qa­rama-qarsy, jańa­sha rýhta taldandy.
– Ádebıet isin, – dedi Safýan Shaımerdenov, – qaýly-qararmen jolǵa qoıa almaısyń. Onyń aıqyn mysaly – VKP(b) Ortalyq Ko­mı­tetiniń 1946 jylǵy atyshýly qaý­lylary. Osy qaýlynyń qaha­ry­nan Anna Ahmatova men Mıhaıl Zoshenko tárizdi uly jazýshylar zardap shekti. Iske alǵysyz jyl­maǵaı, jylymshy shyǵarmalar, tartys­syz­dyq deıtin teorııa­sy­maq dál osy qaýlydan soń ádebıet egininde aram shópteı qaptap ket­ti. Nemese bizdiń respýblıkamyzda ádebıet týraly qabyldanǵan qaýlylar saldarynan biz, qazaq, máńgúrtke aınalyp, óz tarıhymyzdan, folklorymyzdan, halyq­tyq eposymyzdan bas tarttyq. Biz Áýezovtiń ózin feodaldyq eski-qusqyǵa ish tar­tasyń, sovettik «ba­qytty» ómirdi baǵalamaısyń dep qýdaladyq. Áı­teýir, tuz-dámi taý­sylmaǵan eken, Máskeýge qa­shyp baryp jan saǵa­lady…
Safekeńniń bul pikiri áli jete baǵalanǵan joq. Biz tursyn, Más­keýdiń nebir júırikteri kezinde shyndyqty dál osylaı máımóń­ke­letpeı, kózge shuqyp aıta almady. Safekeńniń Jeltoqsan oqıǵasy haqyndaǵy pikiri de sonylyǵymen erekshelendi. Jaı ǵana stýdenttik demonstrasııa kenet jastar kó­te­rilisine aınaldy. Ol úshin kináli – mámlege kelýge joq tońmoıyn bı­liktiń ózi. Aıttym – bitti, pishtim – kesildi dep miz baqpaı sazaryp otyryp alady. Ásheıinde dilmar Kol­bın ulyqtyń aýzyna qum qu­ıyldy. Ádil sózge qarsy mandytyp eshteńe aıta almady.
Plenýmnan qaıtyp bara jatyp men ishki monologqa beri­leı­in. Taǵy da kóz aldyma Inesh beı­nesi tura qaldy. Bir kezde «Bola­shaq­qa jol» tartqanda bekigen ser­tinde Safekeń turdy. Muhań taǵdyr jazyp bul sózin es­ti­gen­deı bolsa, aǵynan jaryla súı­si­ner me edi:
– Páli, Safýan, sen aspan aınalyp jerge tússe de betinen qaıt­paıtyn epos batyry dál óziń bol­dyń!
Jáne Safekeńniń aıtqysh­ty­ǵy qandaı…. Onyń sózin kimge uq­sat­sam eken? – dep kóńil saraıyn aralaımyn. Nege ekenin, sonda esime aldymen túskeni – Buqar jy­raý. Aıýdaı aqyryp turǵan Aby­laı han­nyń ózine, onyń saıasaty el múddesinen qıǵashtap bara jatqan jaǵdaıda, jasqanbaı qarsy kelip jyr nóserin tógetin. Aqyry Buqa­rekeń Abylaıdy degenine kóndirip tynatyn. Al, marksshil-lenın­shil­miz, aldyńǵy qatarly teorııamen jasaqtalǵanbyz dep bósetin keń­estik danyshpandar Abylaı, Buqar jyraý bıiginen de tabyla almaı sorlady ǵoı…
Jazýshy, dramatýrg, synshy, aýdarmashy, qoǵam qaıratkeri Safýan Shaımerdenovtiń eli aldyn­daǵy ólsheýsiz eńbegi halqy, mem­leketi tarapynan bıik baǵalandy. Respýblıka Memlekettik syıly­ǵynyń laýreaty atandy. 1992 jyly Halyq jazýshysy ataǵyna ıe boldy.
Keńes ókimeti Safýandaı jazýshysyn «Qurmet Belgisi» orde­ni­men marapattasa, Táýelsiz Qazaq­stany keýdesine Tuńǵysh Prezı­den­tiniń óz qolymen «Otan» or­denin taqty.
Sherıazdan ELEÝKENOV.
Almaty.