Marqasqa matematık
Senbi, 10 qarasha 2012 7:02
Ustaz bolý – óz ýaqytyn aıamaý, ózgeniń baqytyn aıalaý.
J-J.Rýsso.
Qazaqtyń asa kórnekti ǵalymy, matematık, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy ǵylymyna eńbek sińirgen qaıratker Serikbaı Ábdiǵalıuly Aısaǵalıev aǵamyzdyń ómir joly Qostanaı oblysy Jangeldın aýdany, Shubalań aýylynan bastaý alady. Qara sıraq, bóken bas, buıra shash qazaq balasy aýyl mektebin oıdaǵydaı bitirip, Reseıdiń Chelıabi qalasyndaǵy polıtehnıkalyq ınstıtýttyń fızıka-tehnıkalyq fakýltetine oqýǵa túsedi.
Senbi, 10 qarasha 2012 7:02
Ustaz bolý – óz ýaqytyn aıamaý, ózgeniń baqytyn aıalaý.
J-J.Rýsso.
Qazaqtyń asa kórnekti ǵalymy, matematık, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy ǵylymyna eńbek sińirgen qaıratker Serikbaı Ábdiǵalıuly Aısaǵalıev aǵamyzdyń ómir joly Qostanaı oblysy Jangeldın aýdany, Shubalań aýylynan bastaý alady. Qara sıraq, bóken bas, buıra shash qazaq balasy aýyl mektebin oıdaǵydaı bitirip, Reseıdiń Chelıabi qalasyndaǵy polıtehnıkalyq ınstıtýttyń fızıka-tehnıkalyq fakýltetine oqýǵa túsedi. Ony úzdik bitirgen Serikbaı aǵamyz alǵan bilimin tereńdete jáne keńeıte túsý maqsatynda RSFSR-degi A.Gorkıı atyndaǵy Oral memlekettik ýnıversıtetiniń matematıka fakýltetinde oqýyn jalǵastyryp, ony da tabysty aıaqtaıdy. Bul 1966 jyl bolatyn.
Ol budan keıin ózi bilim alǵan Oral memlekettik ýnıversıtetinde qyzmet etti. Ýnıversıtettiń «Ushý apparattaryn avtomatty basqarý júıeleri», «Joǵary matematıka» kafedralarynda kishi ǵylymı qyzmetker, aǵa ınjener, aǵa oqytýshy laýazymynda júrip, joǵary oqý júıesin, oqytý, bilim alý ádistemesin, ǵylymı jumystardy atqarý prınsıpterin jetik meńgerdi. Reseıdiń osyndaı ózindik tarıhy bar bedeldi ǵylym ordasynda shyńdalyp, aldaǵy úlken ǵylymı-pedagogıkalyq isterge qajetti tájirıbe jınaqtady. Áýel bastan sátti bastalǵan eńbek jolyn odan ári jalǵastyra berýge bolar edi, biraq boıǵa sińgen otansúıgishtik qasıet, ultqa qyzmet etýge degen qulshynys elge oralýǵa sebep boldy. Otanyna úlken bilim oljasymen oralǵan Serikbaı Ábdiǵalıuly 1972 jyly ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetine qyzmetke ornalasady. Sol ýaqyttan búginge deıin bir jerde úzdiksiz eńbek etip keledi. О́zi negizin qalaǵan «Basqarý teorııasy» kafedrasynda 1972 jyldan bastap 35 jyl, odan beride «Dıfferensıal teńdeýler jáne basqarý teorııasy» kafedrasynda eńbek joly jalǵasýda. Kafedrany 35 jyl basqarǵanda jyl saıyn jańa ǵylym kandıdattaryn daıyndady. Búginde olardyń 12-si ǵylym doktory dárejesine jetip otyr.
Serikbaı Ábdiǵalıuly kandıdattyq dıssertasııasyn «Beısyzyq basqarý júıelerin taldaýdyń keıbir ádisteri» degen taqyrypta 1970 jyly Almatyǵa kelgenge deıin qorǵasa, 1978 jyly «Avtomatty basqarý beısyzyq júıelerin taldaý jáne talǵaý ádisteri» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııany sátti qorǵady. Bul dıssertasııalar N.E.Baýman atyndaǵy Máskeý TJÝ ǵylymı keńesinde dáıektendi. Demek, Serikbaı Ábdiǵalıuly Odaq kóleminde ǵylym álemindegi tanymal tulǵa boldy desek jarasady. Tanymal ǵalymnyń Qazaqstan ǵylymyn órkendetýge qosqan súbeli úlesi memleket tarapynan eskerilip, oǵan 1992 jyly «Qazaqstan ǵylymyna eńbek sińirgen qaıratker» qurmetti ataǵy berildi. Árıne bul ataq ǵalymdardyń bárine berile bermeıdi. Úzdikter ǵana alatyn memlekettik belgi. «Ustazdan shákirt ozar» qaǵıdasyna súısensek, sondaı shákirtteriniń biri hám biregeıi – fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Muvashyrhan Jıenálıev der edik. Ol birneshe jyl QR UǴA Matematıka ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, dırektor, oǵan qosa zerthana meńgerýshisi qyzmetterin atqaryp keledi.
Ustaz shákirtteriniń jetistikterine shyn júrekten qýanady, oǵan odan da zor tabystar tileıdi. Olardyń óskendigin óz mártebesiniń kóterilgenindeı kóredi. Bul irilik belgisi, mundaı qasıet tek úlken adamdarǵa ǵana tán qasıet bolsa kerek.
Matematıkalyq zertteý ádisterin jetik meńgerý arqyly ǵalym Qazaqstanda, Qazaqstan ǵylymynda tuńǵysh ret jańa ǵylymı zertteý baǵytyn usyndy. Ol tıimdi basqarý teorııasy hám praktıkasy, tehnıkalyq bilimniń matematıkalyq bilimge suranysynan týyndaǵan ǵylymı baǵyt edi. Eki ǵylym salasyn ushtastyra bilgen, olardy ózara sabaqtastyqta zerttep-zerdelegen oqymysty jańa ǵylymı baǵyttyń ornyǵyp odan ári damyp órkendep-ósýine úlken kúsh jumsap, qaırat-jigerin sarp etti. Búginde sonyń jemisin kórip otyr. Tıimdi basqarý kafedralary, zerthanalary, tipti ınstıtýt ashylyp, bul baǵyttaǵy ǵylymı-zertteý jumystary zor qarqynmen alǵa qaryshtap qadam basýda.
1995 jyly ustazymyz Serikbaı Ábdiǵalıuly halyqaralyq Aqparattandyrý akademııasynyń tolyq múshesi bolsa, al 1996 jyly Qazaqstan Joǵary mektebi ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi bolyp saılandy. Minekı, bul ǵulama ǵalymnyń jan-jaqty eren eńbeginiń janǵandyǵynyń, tanylǵandyǵynyń, moıyndalǵandyǵynyń kórinisi. Akademııa eń joǵary dárejeli ǵylymı mekeme bolsa, onyń tolyq músheligine alyný – ǵylymǵa degen zor qurmet, onyń eńbeginiń joǵary baǵalanýy bolyp tabylady. Sonymen, ustazymyz ınformatıka jáne pedagogıka salasynda jetekshi ǵylym sapynda.
Al endi Serikbaı Ábdiǵalıulynyń ǵylym jolyn, ǵylymdaǵy izderin, ıaǵnı ǵylymı baǵyttaryn tarqatyp aıtar bolsaq, ol – dınamıkalyq júıelerdiń basqarymdyq teorııasy; tıimdi basqarý shettik esepteriniń konstrýktıvtik teorııasy; jóndemdi júıelerdiń absolıýtti ornyqtylyǵy, basqarylymdyǵy jáne olardy tıimdi basqarý; faza keńistigi sılındrli dınamıkalyq júıelerdiń aýqymdy absolıýt ornyqtylyǵy, basqarylymdyǵy jáne olardy tıimdi basqarý; birinshi tekti Fredgolm ıntegral teńdeýi jáne onyń jylý hám dıffýzııalyq úderisterdi basqarýdaǵy qoldanystary. Biz munda negizgi baǵyttardy ǵana atadyq. Atalǵan salalardyń árqaısysynan qomaqty da tereń mazmundy teorııalyq hám tájirıbelik nátıjeler alyndy. Matematıkalyq zertteý ádisteriniń qoldanys aıasy keńeıe tústi, jańa ońtaıly da yqsham ádister dúnıege keldi. Qoldanbaly matematıka nysandary arta tústi. Osy baǵyttardyń qalyptasyp, odan ári damýyna ǵalym shákirtteriniń de qosqan úlesi mol.
Professor S.Aısaǵalıev 200-den astam ǵylymı eńbegin jarııalady. Onyń 30-dan astamy ımpakt-faktory bar jýrnaldarda jarııalanǵan. Buǵan qosa 11 monografııa men 6 oqýlyq (tórteýi orys tilinde, bireýi qazaq, bireýi aǵylshyn tilinde) avtory. Halqynyń daryndy uly Serikbaı Ábdiǵalıulynyń osyndaı úlken eńbekteri men kitaptary bul kúnde urpaq qazynasyna aınalyp otyr.
Professor S.Aısaǵalıevtiń ǵylymı hám qoǵamdyq jumystary «Eńbektegi erligi úshin» medalimen, KSRO Joǵary jáne orta bilim berý mınıstrliginiń «Joǵary bilim úzdigi» tósbelgisimen atalyp ótti. 1996 jyly Soros-Qazaqstan halyqaralyq syılyǵy berildi. Sonymen qatar, ol ǵylym salasyndaǵy Q.Sátbaev atyndaǵy (1998j), bilim berýdiń qazirgi qalybyna saı keletin jańa býyn oqýlyqtar jazý isindegi jemisti eńbegi úshin A.Baıtursynov atyndaǵy syılyqtardyń laýreaty (2000 j), «JOO úzdik oqytýshysy » memlekettik grantynyń ıegeri (2005 j).
Al endi marqasqa matematık Serikbaı Ábdiǵalıulynyń adamı qalpyna keler bolsaq ol ózinen keıingi jastardyń tájirıbeli ustazy, jary Naǵıma Ǵumarqyzy ekeýi ul-qyzynyń ardaqty ákesi, aıaýly anasy, nemereleriniń qurmetti atasy, súıikti ájesi. Qyzy Sofııa fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty, Qarjy mınıstrliginde jumys isteıdi. Nemeresi, Aısaǵalıev Jánibek – ýnıversıtet stýdenti. Mine, baqyt degen osy.
Maqsat QALIMOLDAEV,
fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor,
Ásem QABIDOLDANOVA,
fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent.
