Saýyt kıip, tý ustap, tulpar mingen

Beısenbi, 13 jeltoqsan 2012 7:28

Qojabergen jyraý ult rýhanııatynyń uıytqysy

Tolybaıuly Qojabergen jyraý men onyń izbasar murageri dep aıtylatyn Segiz seri týraly erterekte jazylǵan keıbir materıaldardan habarymyz bar bolatyn. Onyń ústine kezinde «Jazýshy» baspasynan jaryq kórgen «KО́RUǴLY» eposynda ań aýlap júrip ańdaýsyzda qyzylbastardyń qolyna túsip, synshylyq qasıetimen jylqynyń tulparyn, túıeniń jampozyn, buqanyń tynjysyn aıtyp bergen kezinde, «Endi meniń tegimdi, neshe atadan beri shah ekenimdi aıt!»

Beısenbi, 13 jeltoqsan 2012 7:28

Qojabergen jyraý ult rýhanııatynyń uıytqysy

Tolybaıuly Qojabergen jyraý men onyń izbasar murageri dep aıtylatyn Segiz seri týraly erterekte jazylǵan keıbir materıaldardan habarymyz bar bolatyn. Onyń ústine kezinde «Jazýshy» baspasynan jaryq kórgen «KО́RUǴLY» eposynda ań aýlap júrip ańdaýsyzda qyzylbastardyń qolyna túsip, synshylyq qasıetimen jylqynyń tulparyn, túıeniń jampozyn, buqanyń tynjysyn aıtyp bergen kezinde, «Endi meniń tegimdi, neshe atadan beri shah ekenimdi aıt!» degen shah Shaǵ­dattan qaımyqpaı, ákesiniń naýbaıshy bolǵanyn, zulym shahtyń kesimimen eki kózinen aıyryl­ǵanyn, aqyry ózi tańdap satyp alǵan tulparmen ári qamqorshysy, ári qaıyn atasy Ǵájdembek ekeýi Irannan qashyp eline jetken Raýshanbek batyr­dyń jolda jatqan qý basty kórip, «Seni tul­par­dyń basy dep kim aıtar, meni Tolybaı synshynyń balasy dep kim aıtar», deıtin «Kór­uǵ­ly» dastanyndaǵy osy derekter eske túsip, kóp oıǵa qaldyrǵan. Osy oıdyń jetegimen Qoja­bergen jyraý Tolybaıuly týraly maǵlumat bar kitaptardy paraqtadym. Ondaı irgeli eńbekterdiń qatarynda: Qazaq Sovet ensıklopedııasynyń QSE 12 tomy, «Marjan sóz» (1972), «Asyl sóz» (1987), «Sóz atasy» (1987), «Sóz tapqanǵa qolqa joq» (1988), «Bes ǵasyr jyrlaıdy» (1989), «Qazaqtyń bı sheshenderi» (1993), «El qazynasy – eski sóz» (1994), «Eki myń jyldyq dala jyry» (2000) degen kitap­tar bar. Bir zamandary:

«Gaýharmyn tarazyǵa salynbaǵan,
Qylyshpyn qynabynan alynbaǵan.
Kereıdiń Segiz atty sańlaǵymyn,
Sekildi janǵan ottaı jalyndaǵan» – dep tanys­tyrǵan Segiz seri (Muhammedqanapııa Shaqshaqov (1818-1854 j.j.) jóninde «Sóz tapqanǵa qolqa joq» pen «Eki myń jyldyq dala jyrlarynda» qysqa­sha málimetter berilipti. Segiz serige, Abylaı han­ǵa aqylshy bolǵan áıgili Buqar jyraýǵa búkil qa­dir-qasıetimen, ómir jolymen ustaz bolǵan el qor­ǵany, daýylpaz jyraý Qojabergen týraly osy kitaptardyń birde-birinde biraýyz sózdiń bolmaýy tańǵaldyrdy. Joǵaryda aıtqan ensıklo­pe­dııa­da­ǵy «Tarıhı jyrlar» dep atalatyn taqyrypshada: «Tarıhı jyrlardyń jasaýshysy – belgili oqıǵa­lar­dyń ári kýágeri, ári qatysýshysy bolyp tabylatyn halyqtyń – ózi» delinip, 1723 jylǵy joń­ǵarlar shabýylynda, halyq kórgen azap pen qor­lyqqa baılanysty týǵan tarıhı jyr-dastan «Qa­ra­taýdyń basynan kósh keledi» dep bastalatyn óleń degen tujyrym jasalady. Biraq onda Qo­ja­bergen jyraý da, onyń «Elim-aı» dastany da atalmaıdy.
Táýelsizdik, bostandyq sózderi jer sharynda ómir súrip kele jatqan árbir halyq úshin erekshe qasıetti sózder. Táýelsizdik pen bostan­dyq jolynda talaı erler qanyn tógip, jan bergen. Aqyndar urandatqan jyr-tolǵaýlar, sheshender til maıyn tamyzyp, el nazaryn aýdararlyq dýaly ósıet sózder arnaǵan. Jıyrma alty jasynda tá­ýel­siz Vengrııa respýblıkasyn qurýshylar qata­ryn­da tý kótergen kúresker aqyn Shandor Petefı:
«Bostandyq pen mahabbat,
Keregi maǵan ekeý-aq.
Mahabbat úshin ómirde,
Qarsy baram ólimge.
Bostandyq úshin mahabbat,
Qurban etem seni de!» – dep táýelsizdikti ómir­diń barlyq murattarynan, qyzyqtarynan joǵary qoıady. Al óz topyraǵymyzdan jaralǵan Qazaq­stan­nyń halyq aqyny Sáttiǵul Janǵabylov:
«…Shúberekke túıip jandaryn,
Bekem de býyp belderin,
Bostandyq úshin aıqasqan
Eńirep týǵan erlerim.
Jaıqalsa japan belderim,
Jańǵyrsa ólkem-jerlerim,
Umytpas elim qıqýlap,
Qyzǵysh bop ótken erlerin» – deıdi. Bos­tan­dyq, táýelsizdik úshin kúresken erlerdiń janqııar­lyq eńbeginiń halyq jadynan óshpeıtinin osylaısha áserli jyrymen baıan etedi.
Endi, mine, elimizde táýelsizdik tańy atqannan keıin-aq, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamasymen iske asyrylyp kele jatqan «Mádenı mura» baǵdar­la­ma­sy aıasynda ata tarıhymyzda aıtylmaı kele jat­qan aqtańdaqtardyń beti ashylýda. Qazaq hal­­­qynyń álem tarıhynan joıylyp ketpeı, ejel­den kele jatqan uly ulttyǵyn saqtap qalýǵa atsa­lysqan aıbyndy erlerdiń, aıtýly tulǵa­lar­dyń erlikteri qalyń kópshilikke aıan etilip, jer-jerde olarǵa arnalǵan eńseli eskertkishter turǵyzylýda.
Mańǵystaýdyń ózinde sonaý Jońǵar shapqyn­shylyǵyna qarsy kúreste aıryqsha erlik kórse­týimen aty shyqqan Adaı, onyń urpaqtary Aqpan, Jaýly, Shoǵy, Toqtamys, Balýanııaz, Qarmys, Tólep, Shotan, Shabaı, Qonaı, Qosaı batyrlarǵa, áýlıe Pir Beketke, «Saýrandy úsh aınalyp» ejelden atamekeni bolǵan Mańǵystaýǵa kelip, eline qorǵan bolǵan, el bılegen Súıinqara Úrgenish­baı­ulyna, patshaly Reseıdiń otarlaý saıasatyna qar­sy shyǵyp, sharýalar kóterilisin basqarǵan Isa-Dosan batyrlarǵa, Uly Otan soǵysynyń qahar­mandary M.Begenov, B.Qalıev, J.Qaldyǵaraev, I.Súıeýbaevqa, basqa da jurtym degenderge, bılerge, zamanynda qalyń buqaraǵa qaıyrymy tıgen eren tulǵalarǵa arnap eskertkishter turǵyzyldy. Bul bútin tirlik, bútin is edi.
Táýelsizdiktiń arqasynda daýylpaz jyraý Qojabergen týraly da keńinen sóz bola bastady. Onyń ómirine, shyǵarmashylyǵyna arnalyp eki ret ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótti. Sol al­qaly jıynda akademık, marqum Manash Qozybaev, zań ǵylymdarynyń doktory Beket Turǵaraev baıandama jasady. Olar júz jasaǵan, sırek kezde­setin dara talanttyń ómiri men san qyrly adamı qasıetterin ashyp kórsetti. Sondaı-aq, bolmysy bólek jy­raý­dyń elin, jerin, shyqqan tegin, búkil ómir jolyn, aqyndyq, shyǵarmashylyq ónerin, ásker basqarǵan qolbasylyq isin baıandaıtyn óleń­deri, tolǵaýlary men dastandary 2007 jyly jaryqqa shyqty. Soltústik Qazaqstan oblysy­nyń sol kezdegi ákimi T.Mansurovtyń qoldaýymen, belgili qoǵam qaı­ratkeri, «Jeti jarǵy jáne Qo­ja­bergen jyraý» halyqaralyq qaıyrymdylyq qo­ry­nyń tóraǵasy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen zań­geri, zań ǵylym­darynyń doktory B.Turǵa­­­­­­­­raev­tyń uıymdasty­rýy­men, S.Jumabaev pen Q.Bıǵojınniń qurastyrýy­men «Qojabergen jy­raý» atty kitap oqyr­manyn tapty. Bul rýhanı qundylyqtyń alǵysózin akademık Manash Qozybaev jazǵan bolatyn.
Sanaly ómirin ádil qyzmet etýge arnap, otyz jyldyń ústinde Otanymyzdaǵy oblystyq sottar­­­dyń tóraǵasy bolǵan, halqymyzdyń ótkeni men ketkenin jurtshylyqqa ár qyrynan baıandap, qo­ǵamdyq jumystardy da minsiz atqaryp kele jatqan Sol­tústik, Ońtústik Qazaqstan oblys­ta­rynyń qur­met­ti azamaty Beket Turǵaraevtyń qolynan «Qo­­jabergen jyraý» degen kitapty alyp tanys­qannan keıin jyraýdy tanyp-bilýime keń jol ashyla tústi.
Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly: «Batyrǵa qymbat nárse – jurt qamy, jurt isi» – depti. Endeshe, bahadúr Qojabergen jyraýdyń jurt qamy, jurt isi degen erlikke toly ǵumyryn biz onyń óleń­derinen, tolǵaýlarynan, dastandarynan aı­qyn kóre alamyz.
«Halqyn pir tutqandy, halqy da ul tutar!» –dep kórnekti aqyn Muzafar Álimbaev aıtqandaı, halqyn ómir boıy pir tutyp, eliniń táýelsizdigi jolynda qasyq qany qalǵansha kúres júrgizgen ári batyr, ári aqyn, Jaratýshynyń qudiretimen jan-jaqty bolyp jaratylǵan Qojabergen jyraý sol halqynyń kemeńger uly bola bilgen.
Qojabergen Tolybaıulynyń joǵaryda atalǵan kitabyna engen kóptegen óleń, jyr, dastan, oı-tol­­­ǵaýlary asa tartymdylyǵymen, aıtylar asyl oı­­lardyń moldyǵymen este qalady. Solardyń ishinde «Elim-aı» dastanynyń orny bólek. Zertteýshiler, ádebıetsúıer qaýymnyń ókilderi bul dastannyń úsh bóli­mine tereń úńilip, taǵylym, tálimine tánti bolýda.
Mysaly, birinshi bóliminde Qojabergen jyraý:
«Myń ret oransań da berenmenen,
Kirersiń jer qoınyna deneńmenen.
Qolyma qobyz alyp ánmen shyrqap,
Aıtaıyn búgingi isti óleńmenen» – deı kelip, «Elim-aıdy» asqaqtaǵan ánmen jáne án sazyna sáıkes tartylǵan quıqyljyǵan kúımen oryndaıtynyn aıtyp, osy ánim de, kúıim de «Elim-aı» – dep atalsyn degen ósıet qaldyrady.
Qazaqtyń keń dalasyn otqa orap, oıran salǵan jońǵarlardyń meıirimsizdigi jazyqsyz halyqty qyrǵynǵa ushyratqan aýyr azap týraly «Elim-aı» dastanyn, qaısybireýler aıtyp júrgendeı, jol-jónekeı aıtylǵan habarlar boıynsha emes, ózi tikeleı qatysyp erlik kórsetken, kózi kórgen, 23 jyl qatarynan áskerbasy bolǵan kezindegi oqıǵalardyń negizinde jazǵan.
«… Kenjesi em Tolybaı synshy uly Qoja­ber­gen,
Bata alǵan Ánet penen áz Táýkeden.
Kózben kórip, ózegim órtengen soń aıttym óleń» – deýi soǵan dálel. Kelesi bir kezekte «О́l­eń­ge qostym kózben kórgen kepti, Halqymdy qyr­ǵyn soǵys tentiretti» – dep tolǵaıdy. Budan keıin:
«Aýzyna haram almaǵan,
Qııanatqa esh barmaǵan,
Sheıit bolǵan jandarǵa,
«Elim-aı» jyryn arnaǵam» – degen joldar jy­raýdyń kózben kórip, bastan ótkizgenin naqty­laı túsedi.
«Elim-aı» dastanynda Qojabergen jyraý ózi­niń ata-tegin, týystaryn, naǵashy, qaıyn jur­ty­men tanystyryp, Orta júz kereıde Tolybaı syn­shynyń 20 ulynyń kishisi ekenin aıtyp, anasy Aq­bilek Orta júzdegi asyl tekti arǵynnyń Súıin­digi­nen taraıtyn Aıdaboldyń tuńǵysh qyzy dep, súı­gen jary, Kishi júz Baıuly esentemirdegi Qa­by­lan­baı bıdiń qyzy Aısha sulý bolǵanyn úlken sh­e­ber­likpen jyrlaıdy. Sondaı-aq, Samarqand med­resesinde 5 jyl, Buharada 2 jyl oqyp tereń bilim alýmen birge, arab, parsy, shaǵataı tilderin jetik meńgergenin tilge tıek etip, ordada bula bop erkin óskenine qaramastan at jalyn tartyp mini­simen-aq, halyq qamy dep talaı shaıqasqa túskenin:
«Maıdanda aldaspanǵa erik berip,
Dushpannyń azyn-kóbin teksermedim.
Saýyt kıip, tý ustap, tulpar minip,
Joryqqa san attandym, seskenbedim.

Júırikpen jeldeı júıtkip esken edim,
Synaqqa qamal buzyp túsken edim.
Kóp shyǵyp qan maıdanda jekpe-jekke,
Naızamen jaý ókpesin tesken edim» – dep baıan­daıdy. Halqyna bergen antyndaı estiletin tómen­degi óleń joldary da erekshe. Ony:
«Qolbasshy batyr bolmasam,
Kóbeli saýyt kımeıin.
Tý ustaıtyn bolmasam,
Araby aqboz minbeıin.

Talapty jigit bolmasam,
Urandap jaýǵa tımeıin.
Qarý-jaraq soqpasam,
Zerger bolyp júrmeıin.
Maıdanda jaýdy jeńbesem,
Qyzyq dáýren súrmeıin» – degen shýmaqtar aıǵaqtaı túsedi.
Sonymen birge, jary Aıshanyń tilegimen qaıyn jurtyna barmaq bolǵanda qalmaqtar shabýyldap, elge ıe bol dep aǵasy Qarabastyń balasy Asqapty qaldyrady. Bul týraly «Elim-aı» dastanynda egjeı-tegjeıli jyrlanǵan.
Qaıyn jurtynan úlken qurmet, syı kórip kereı eline oralǵan jolda, ózi ishteı topshy­laǵa­nyn­daı ata jaýy qazaq jerine basyp kirgen eken. El aýyr azaptan shubyryndyǵa ushyrap «Aqtaban shuby­ryn­dy, Alqakól (Qojabergen jyraý «Ala­­­­kól» dep ataıdy) sulama» ataýy qalǵan eken. Oǵan:
«Atsyz qap jurt júrisi shaban boldy,
Halqyma ashtyq, soǵys jaman boldy.
Bastalyp el sulaýy Alakólden,
Aqtaban shubyryndy zaman boldy» – degen óleń joldary mysal bolady. Osy kez qazaq halqy úshin asa aýyr bolǵanyn, jyraý:
«Altaı men Jaısań jaqtan kósh keledi,
Taı-taılaq kósh bas saıyn bos keledi.
Aırylǵan egizinen qandaı aýyr,
Móltildep qara kózden jas keledi» – dep tolǵaıdy.
Dúldúl jyraý «Elim-aıda» qazaq eliniń osynshama shapqynshylyqqa ushyrap, azap shegýiniń birneshe sebebin ashyp kórsetedi: birinshiden, joń­ǵarlar qazaq elin, jerin basyp alý úshin zulym­dyqpen aldyn ala ártúrli aıla-tásilderge barǵan. Reseı, Qytaımen sóz baılasqan. Reseıden zeń­bi­rek qarýlaryn alǵan… Ekinshiden, qysylǵanda musyl­man elderi dep arqa súıeıtin baýyrlastar tasbaýyrlyq jasaǵanyn:
«Satpady Hıýa, Qoqan myltyq qarý,
Olardyń boldy oıy bizdi shabý.
Qazaqqa kúngeı betten túre tıip,
Joldaryn oılastyrdy olja tabý», – dep kórsetedi.
Úshinshiden, osynyń bári el birliginiń bolma­ǵan­dyǵynan dep biledi. Jyraý óz shyǵarmasynda burynǵy kezde qazaq halqy úsh júz dep atal­ǵanmen jat sózine erip jikke bólinip kórmegen edi. Al «…qazir kóbeıdi adam azǵaǵy, myqtylardyń azǵany», sol sebepten «belgili boldy kórshi elge, halqymyzdyń tozǵany» – deı kelip, qaısybir el basqarǵandardyń, dinsizderdiń, shonjarlardyń el­­dik­ke jatpaıtyn áreketterin áshkere etedi. Birligi bolmaǵan, myltyǵy joq qazaq erleri qansha batyr bolsa da ot qarý ustaǵan jaýǵa qarsy tura almaǵanyn jyraý bylaısha ókinishpen tolǵaıdy:
«Qor boldy birligi joq bizdiń qazaq,
Basynyp ata jaýym etti mazaq.
Kórshiles eki jurttan dáý myltyq ap,
Kórsetti halhı, jońǵar elge azap».
Qazaq halqy jońǵar myltyǵynan qorlyq kórip, japa shekkenin Qojabergen jyraý:
«Alshynnyń temir taýyna,
Durystap nazar salmadyq.
Myltyq soǵý sharýasyn,
Úsh júz bop qolǵa almadyq» – degen ókinishimen jetkizedi.
Jyraý qazaq halqynyń alǵashqy kezde oısyraı jeńilýiniń ekinshi bir sebebin 1718 jyly áz Táýke ómirden ótip, onyń ornyna han bolýǵa laıyqsyz, bos belbeý, darynsyz uly Bolattyń otyrýy dep bildi. Bılerdiń bul sheshimi el qamy úshin emes, óz qamdaryn oılaǵandyq boldy, – deıdi Qojabergen jyraý.
Jońǵarlarmen shaıqasta qazaqtardyń ara-tura jeńiske jetken kezderi de bolmaı qalǵan joq. Qojabergen jyraý halyqqa ósıet aıtyp, nasıhat júrgizgenin, buny estigen halyq naıza ustaǵan Orta júz, Kishi júz batyrlary jaý qorshaýyn byt-shyt qylyp buzǵanyn, ásirese, eki uly Naýan men Ásettiń, atqosshylar Aıbek pen Ermektiń maıdanda erlikpen qaza bolǵanyn kórgende:
«Kórgen soń sumdyq isti shydaı almaı,
Urandap «Oshabaılap» saldym aıqaı.
Shanyshtym ońdy-soldy kók naızamen,
Jyǵyldy talaı jendet salyp oıbaı.

Pendeniń bala degen júregi ǵoı,
Az kúndik tirshilikte tiregi ǵoı.
Uldardyń jaýdan kegin alý úshin,
Qalmaqtyń taıshylaryn túıredim ǵoı.

Qalmaqtyń alaqandap urttap qanyn,
Qushtyrdym talaıyna attyń jalyn.
Áıteýir bir ólim dep qylyshtastyq,
Qazaqtyń qorǵaý úshin mal men janyn.
Qorshaýdy buzar shaqta áldi jıdyq,
Ýáıimdi, bosańdyqty múldem tyıdyq.
Alysqan at ústinde ıt halqıdyń,
Ustap ap aıdarynan moınyn qıdyq.

Joryqta 44 jyl ǵumyrym ótti,
Orta jas ol da meni tastap ketti.
It qalmaq soǵysýǵa dýshar qyldy,
Bolmasa aqsaqaldyq kezeń jetti», – deı kelip:

«Jasymnan tý ustaǵan boldym sardar,
Sońyma erip júrdi talaı degdar.
Kez boldym 61 de qatań jaýǵa,
Isine Qudirettiń ne amal bar», – dep bir túıip tastaıdy.
Ata dushpan jońǵardan qazaqtyń jerin, elin saqtap qalý úshin erlerdiń Kúltóbede bas qosqa­nyn, bir kúsh bolyp jaýdy jeńýdiń josparyn belgilegenin:
« Kúltóbege jıylyp,
Jasyqtyqtan tyıylyp,
Urysqa erler bel býdy,
Alla, arýaqqa sıynyp.

Bastady erler kóp qoldy,
Arshýǵa jaýdan bar joldy.
«Maıdanda ólgen durys – dep»,
Kúltóbe basy shý boldy» – dep baıandaıdy. Osyndaı bas qosýdan keıingi el birliginiń arqa­synda talaı jeńisterge qol jetkenin ekpindete jyrlaıdy.
Jazyqsyz halyqty aıaýsyz qyrǵan basqyn­shy­nyń ozbyrlyǵyna jany kúıgen Qojabergen batyr:
«Áıeldershe shashty órip,
Burym etken qalmaqtar.
Qaldyryp az shash tóbede,
Tulym qoıǵan qalmaqtar», dep sýretteıdi. 1759 jyly qazaqtardyń jońǵarlardy tas-talqan etip jeńgenin habarlaǵan kezde dúldúl aqyn Qo­jabergen 97 jasqa kelip edi. Qarttyq jeńip jat­qanyna qaramastan ornynan sergek turyp, qoby­zyn kúıge keltirip «Jeńis» atty tarıhı tol­ǵaýyn shyǵarypty. Onda qalmaqtardyń qazaqqa qol kó­ter­meımiz, qolda bar mal men múlikke salyq tólep turamyz dep Abylaı hanǵa, Bógenbaı men Qaban­baı batyrlarǵa ant bergenderin áserli etip tol­ǵaı­dy. Sol «Jeńis» atty tolǵaýyn bylaı túıindeıdi:
«Basqanyń jerin alǵan kúshpen zorlap,
Qalmaqtar jeńilis tapty ábden sorlap.
Oraldy qazaq qaıta mekenine,
Alla, arýaq úsh júz ulyn aqyr qoldap».
Segiz seri shejiresinde Qojabergen jyraýdyń Abylaı hanǵa keńes aıtyp: «Bas ýázir bop, el bıligi qolyńa tıgen eken ári hannyń mindetin atqaryp júr ekensiń, kóregen bol, shyraǵym. Aqylyń men erligiń, aıla-ádisiń qatar júrsin!..» – degende rıza bolǵan Abylaı qol jaıyp, jyraý babasynyń oń batasyn alǵan eken delinedi. Budan Qojabergen Tolybaıulynyń han aldynda úlken bedelge ıe, danagóı abyz bolǵanyn kóremiz.
Ári batyr, ári aqyn Qojabergen jyraý – memleket qaıratkeri, dıplomat bolǵan tulǵa. Ol kezinde áz Táýkeniń usynysymen «Esim hannyń eski joly», «Qasym hannyń qasqa jolynda» aıtylǵan eldiń quqyq júıesin tereńdetip, jan-jaqty qam­tıtyn konstıtýsııalyq pármeni bar qujat – «Jeti jar­­­­­­ǵy­ny» ómirge keltirgen. Qojabergen jy­­­raýdyń «Elim-aı» dastanyndaǵy tókpeletip aıtqan:
«…Qaıta qarap nızamdy,
Qazaqtyń Zańyn quraǵan.
Qarabas kúıshi aǵamnyń,
Qaǵıdasyn jattadym.

Aq bylǵaryǵa túsirip,
Muqıattap hattadym.
Áz Táýkege qyzmet qyp,
Jazdym «Jeti jarǵyny».
Salystyryp taldadym,
Bergi menen arǵyny.

…Kómektesti bizderge,
Qazybek, Tóle, Áıteke.
Qazaqtyń zańyn nyǵaıtyp,
Tyıym saldy tentekke.

«Jeti jarǵyny» jazýda,
Is tyndyrdym birtalaı.
Maqul kórdi nızamdy el,
Degen joq eshkim bul qalaı?» – degen shý­maqtarǵa qarap «Jeti jarǵyny» dana bılermen aqyldasa otyryp jazdy deýge negiz bar.
Qazaqtyń jaqsy-jaısańdaryn ulyqtaýǵa ar­nal­ǵan, erekshe qasıetterine súısingen kezderde aldymen aıtylatyn bir ataly sóz – «Segiz qyrly, bir syrly». Osy bir sóz oıǵa oralǵanda kóz al­dyńda Qojabergen jyraý Tolybaıuly turǵandaı sezinedi ekensiń. Jaratýshy ıem oǵan segizden de mol qasıet bergen. Qojabergen jyraý kim bolǵa­n degenge berer jaýap: ol – áskerbasy, aıbyndy batyr, ol – aqıyq aqyn, ol – kemeńger synshy, ol – jyrshy-jyraý jáne shejireshi, ol – sheber zerger, ol – synyqshy jáne emshi, ol – dıplomat, memleket qaıratkeri, ol – batagóı abyz, ol – aqylshy dana, ol – osy qasıetterinen shyǵar júz jasaǵan sırek tulǵa – tize bersek jalǵasa beredi.
Qojabergen jyraýdyń qazaq halqynan shyqqan erekshe daryn bola tura onyń eńbegi jurt­shy­lyqqa nege uzaq jyldar jetpedi degenge aıtar ýáj, birinshiden, qazaqta uly joq, ulyq joq dep keletin kemsitý saıasaty jatty. Basqynshylardyń bul jymysqy pıǵylynyń túbinde qazaq jerin, baılyǵyn ıemdený nıeti bolmaı qoıǵan joq. Ekinshiden, ishki pıǵylda han, sultan, tórelerge qarsy bolý arqyly buqara halyqtyń qamyn je­gensip, joǵyn joqtaǵansıdy. Mundaı jat ádettiń astaryna endi qanyq bolyp otyrmyz.
Qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy armandap kelgen Táýelsizdigi jolynda aqyl-oıyn, qaırat-ji­ge­rin aıamaǵan bahadúr Qojabergen jyraý To­ly­baıulynyń týǵanyna 2013 jyly 350 jyl tolady. Bul búkil Qazaq eli úshin ataýly oqıǵa dep bi­le­min. Onyń esimin máńgilik este qaldyrýǵa baǵyt­talǵan sharalar ótkizilip, esimi jańǵyryp, áskerı oqý oryndaryna, mádenıet ortalyqtary men kó­she­­lerge berilip jatsa, nur ústine nur. Táýelsiz eldiń azamattary osyny abyroıly mindet, dep bi­lip, joǵary dáre­je­de ótkizse, uly jyraý aldyn­daǵy urpaq paryzynyń adal atqa­rylǵany bolmaq.
Dúısembi ÁRIPULY, 
Qazaqstan Respýblıkasyna eńbegi sińgen qyzmetker, Mańǵystaý oblysynyń qurmetti azamaty. 
AQTAÝ.