Jahansha

Sársenbi, 12 qyrkúıek 2012 7:30

Alashtyń aımaqtyq úkimet basshysy týraly tolǵanys

Bul jádigerde: «Kúnbatys jáne Torǵaı Alash Ordalarynyń basshylary. Soldan ońǵa qaraı: 1) Myrzaǵazy Esboluly; 2) Halel Dosmuhameduly; 3) Jahansha Dosmuhameduly; 4) Mirjaqyp Dýlatuly. Basqalary nókerleri» dep jazylǵan.

Sársenbi, 12 qyrkúıek 2012 7:30

Alashtyń aımaqtyq úkimet basshysy týraly tolǵanys

Bul jádigerde: «Kúnbatys jáne Torǵaı Alash Ordalarynyń basshylary. Soldan ońǵa qaraı: 1) Myrzaǵazy Esboluly; 2) Halel Dosmuhameduly; 3) Jahansha Dosmuhameduly; 4) Mirjaqyp Dýlatuly. Basqalary nókerleri» dep jazylǵan.

Qazaqtyń Reseı patshalyǵy qur­saýynan bosaǵan shaqtaǵy óz jolyn iz­deý úderisine atsalysqan tulǵalar sho­ǵyry qomaqty. Solardyń biri Jahan­sha Dos­muhamedov. Ol patsha ókimeti tusynda buratanadan shyǵyp Rossııa ımperııasy okrýginiń orynbasar-prokýrory dáre­je­sine deıin kóterildi. Tıisinshe – ıýstısııa (ádilet) gene­raly mártebesine jetti.
Jahansha Oral oblysynyń Jympıty aýdanyndaǵy 3-shi aýylda (qazirgi Batys Qazaqstan oblysy, Syrym aýdanynyń Buldyrty aýylynda) malshy otbasynda 1887 jyly týǵan. Joǵary bilimdi zańger. Ol óziniń qoǵamdyq-saıası qyz­metiniń tuń­ǵysh ret kópshilik kózine iligip bas­talǵan ýaqytyn tergeýlerde 1910 jyl dep kórsetti. «Men bul jyly ýnıversıtet bitirip Oral oblysyna kelgen soń, Oral qalasynda orys tilinde shyǵyp tur­ǵan «Ýralskıı lıstok» gazetinde birne­she maqala jarııaladym. Bul maqalala­rymda men ishki Rossııadan qazirgi Qazaq­stannyń aýmaǵyna sharýalardy júıesiz kóshirip qonystandyrýǵa qarsy shyqqan edim, – dedi ol 1930 jylǵy kórsetýinde. – Osy maqalalar úshin meni Oral gýbernatory oblystyq basqarmada stıpendııamen qyzmet isteý huqymnan aıyrdy».
Sodan ol sot laýazymyna kandıdat retinde Oral okrýgtik sotynda istedi. Munda biraz ýaqyt basbuzarlyq isterdi qaraý bólim­shesinde jáne negizinen usaq basbuzarlyq ister men azamattyq isterdi qaraıtyn mırovoı sýdıanyń kómekshisi mindet­terin atqaryp júrdi. Jahansha tergeýshige: «Odan keıingi jyldary men Sibirdegi sot organdary jelisinde aqpan revolıýsııasyna deıin istedim», – dep kórsetti.
1912 jyldyń jazynda Jahansha Omby sot palatasyndaǵy laýa­zymǵa aǵa kandıdat etip aýystyryldy, sol jerden Barnaýl úıeziniń onynshy ýchaskesiniń mırovoı sýdıasy min­detterin atqarýǵa ji­berildi. 1913 jyly tap sondaı mırovoı sýdıa laýazymymen Zmeınogor úıeziniń birinshi ýchaskesine aýystyryldy. Sol jyldyń kúzinde Barnaýl qalasyna sha­qyrtyp alyndy. Munda ol biraz ýaqyt prokýratýrada istedi de, 1914 jylǵy naýryzda Tom okrýgtik soty prokýrorynyń Kaın úıezi boıynsha joldasy (orynbasary) laýazymyna taǵaıyndaldy.
Jahansha Dosmuhamedov Tom okrýg­tik soty prokýrorynyń orynbasary qyzme­tinde Sibirge saıasat turǵysynan aıdal­ǵandarǵa, okrýgtiń saıası ahýalyna baqylaý júrgizdi. Osy kezde ádilet generaly shenine jetti. 1930 jylǵy da, 1938 jylǵy da tergeýdegi jaýaptarynda ol patsha taqtan qulaǵannan keıin sonda, Sibirde, Kaın úıezdik atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp saılan­ǵanyn kórsetken.
Oralda Jahansha Dosmuhameduly jer­lesteriniń arnaıy tapsyrysymen oblys qazaqtaryn basqarý qurylymy men erejesin jazdy. 1917 jylǵy 19-22 sá­ýir­­de ótken oblystyq birinshi qazaq sezin basqardy. Osynda basqa da ma­ńyz­dy sheshimdermen qatar, ol jasaǵan qujat bir aýyzdan qabyldandy. Sezd Oral oblysynyń qazaqtar mekendeıtin bóligin basqarýdyń qalyptasqan bıýro­kratııalyq júıesi «ýaqyt talabyna sáıkes emestigi bylaı tursyn, jergi­likti turmys jaǵda­ıyna múldem jaýap bermeıdi» dep atap ótip, ony «halyqtyq alqaly basqarma­men aýystyrý qajet» dep tapty. Halyq­ty qurylym býyndaryna saılanǵan alqa arqyly basqarýdy uıymdastyrý Jansha ázirlegen ereje boıynsha júrgiziledi dep kózdeldi. Tıisinshe, jergilikti bas­­qarý qurylymy belgilenip, bılik júrgizetin turaqty qazaq komıteti saılandy.
Tergeýdegi kórsetýlerinde Oral qazaq­tarynyń tuńǵysh quryltaıy óziniń tór­aǵalyǵymen ótkizilgenin, sezdiń qaý­ly­lary, qararlary jáne basqa da sheshim­deri Martynenko qurastyrǵan «Alash-Orda» kitabynda basylyp shyq­qanyn aıtty. Sosyn: «Osy sezd óz qaýlysymen meni sol shaqta Máskeý qalasynda shaqyrylǵan búkilrossııalyq musylman sezine jiberiletin delegat­tardyń biri etip saılady», – dedi.
Búkilreseı musylmandarynyń birin­shi sezi 1917 jylǵy 1-11 mamyrda ótti. «Bul sezde men «Shýra» búkilreseılik musylman komıteti (sol kezgi orys tilinde qoldanylǵan abbrevıatýra boıynsha – Ikomýs, ıaǵnı musylman keńe­siniń atqarý komıteti – B.Q.) tór­aǵa­synyń oryn­basary bolyp saılandym» deıdi keıipkerimiz. Osynaý búkilreseılik la­ýazymǵa saılaný onyń burynǵy ımperııa túrki halyq­tary ara­syndaǵy bıik bede­liniń nátı­jesi ispetti edi. Onyń bedeli Ikomýsta qyzmet atqar­ǵan ýaqyttarynda da tó­mendegen joq. Kúlli Reseı musyl­man­darynyń Máskeý sezinen soń «kóp uzamaı meni quryl­taıshy jınalysqa saılaý ótkizý týraly zań jobasyn jasaý jónindegi komıssııaǵa engizdi, – dep kór­setti ol keıin OGPÝ tergeý­shisine. – Atalǵan jumystardy atqarý úshin men Peterbýrgte 1917 jylǵy qara­shanyń ortasyna deıin boldym».
«Budan keıin men búkilqazaq sezine qatystym, sezd Bókeıhanov, Baıtursy­nov, Dýlatov jáne basqalar­dyń bastamasymen Orynbor qalasynda shaqyryl­ǵan edi». Bul tarıhı quryltaıdyń 1917 jylǵy jeltoq­sannyń 18-26-y kúnderi (es­ki kalendar boıynsha – 5-13 jel­toq­­sanda) ótkeni belgili.
Tergeýde Dosmuhamedov óziniń Bó­keı­hanovpen únemi pikirles bola bermegenin, mysalǵa, qazaq avtonomııasyn jarııalaý merzimi jaıynda kózqa­rastarynyń eki jarylǵanyn, máseleniń delegattardyń attaryn atap daýys be­rýine deıin barǵa­nyn kórsetti.
Tergeý málimetterine qaraǵanda, Ja­hansha Dosmuhamedov pen onyń jaǵyn­daǵylar, ortalyqtan lyqsyp kele jat­qan anarhııadan qorǵaný maqsatynda, avtonomııany shuǵyl jarııa etip, qazaq áskerin qurý kerektigin kótergen. Olar Oral oblysy, Bókeı ordasy, Torǵaı oblysynyń Aqtóbe jáne Yrǵyz úıez­deri jáne Syrdarııa oblysy delegattary edi. Al Álıhan Bókeıhanov bastaǵan ekinshi tarap, maıdannan qashqan sol­dattardyń qa­rýsyz qa­zaqty qyryp tas­taýy yqtımal­dylyǵynan saqtan­ǵan­dyqtan, avtono­mııanyń jarııalanýyn keıinge qaldyrýdy kózdegen.
«Bul sezdiń artynsha Oral qazaq­tarynyń ekinshi oblystyq sezi shaqy­ryldy, – dep kórsetti Jahansha tergeý­shige. – Sezd meni joǵaryda kórsetil­gen aýmaqtaǵy «Alash-Orda» bıligin moıyndaý jóninde RSFSR Halkomkeńe­simen kelissózder júrgizý úshin Máskeý qala­syna issaparǵa jiberdi».
Bul qysqa maǵlumat artynda biraz oqıǵa jatqan-dy. Orynbordaǵy tarıhı sezden keıin Halyq Keńesi músheleri­niń deni sezde ortalyq úkimet jumys isteı­tin astana retinde belgilengen shahar­ǵa – Semeıge irgeles Alash (Zarechnaıa slobodka) qalasyna attanǵan. Alaıda ondaǵy keńes bıligi qazaq úkimetiniń jumys isteýine yqylas tanytqan joq. Keńes áskeriniń Orynbordy alýyna baılanys­ty Ýaqytsha úkimet komıssary laýazymymen qyzmet atqarýyn doǵarǵan Álı­han Bókeıhanov ta Semeı oblysyna qa­raı ketip, jazǵa deıin jasyryn jaǵdaıda júrýge májbúr boldy.
Al Oral oblysynyń qazaq komıteti Orynbordaǵy II jalpyqazaq sezinen delegattary oralǵan soń, kezekti oblys­tyq sezdi shaqyrýdy qolǵa aldy. Tarıhqa Qaratóbe sezi degen atpen engen Oral oblystyq úshinshi qazaq sezi 1918 jyl­dyń aqpan aıynyń sońǵy kúnderinde ótti.
Sezdi Jahansha Dosmuhamedov: «Hal­qym, baýyrlarym, ǵasyrlar boıy ata-babalarymyzdyń, el qamy úshin etigi­men sý keshken asyldarymyzdyń ańsaǵan azattyǵy, kóksegen erkindigi úshin sheshý­shi attanysqa shyqqaly turmyz», – degen sózdermen bastap ashyp, aǵymdaǵy saıası ahýaldy baıan etti. Ekinshi jalpyqazaq seziniń tarıhı sheshimderi men ony júzege asyrýda kezdesýli tyǵyryqtar jaıyn aıtyp, sol oraıda kún tártibine shyǵarylǵan negizgi máselelerdi atady. Orynbor sezi sheshimderiniń aýqymynda aımaq­tyq úkimet qurýdyń, halyq áskerin jasaqtaýdyń, derbes basqarý quryly­mynyń qyzmetin júrgizý úshin elden salyq túrinde qarjy jınaýdyń mańyzy sóz boldy.
Osy ózekti máseleler tóńireginde keleli pikirler ortaǵa salynyp, aıtys-tartystar oryn aldy. Qundy usynys­tar kópshilik tarapynan qoldaý taýyp jatty. Sezd Ortalyq keńes ókimetimen kelis­sózder júrgizý qajet dep tapty. Sol úshin delegasııa saılady.
Áıgili kúresker Baqytjan Qarataev kezinde bala Jahanshanyń zańgerlik joǵary oqýǵa túsýine keńes-bata bergen, onyń alǵashqy pýblısıstıkalyq ju­mys­­taryna, qyzmettegi jolyna jana­shyr­lyq­pen, tilektestikpen qaraǵan ustazy, tá­limgeri edi. Degenmen, ekeýiniń monarhııa qulatylǵannan keıingi eldiń damýy ha­qynda túıgen oılary birtindep eki jarylǵan bolatyn. Qarataev pat­shalyq­tyń otarshyl saıasatyna qarsy parla­ment­tik jolmen alǵash iri kúres júrgizý­shi ult qaıratkeri bola tura, aqpan revolıýsııasynan keıin uıymdyq turǵyda rá­simdelgen alash avtonomııalyq quryly­myn qolda­mady. Keıin sol ulttyq qoz­ǵalysty synı turǵyda zerttegen eńbek jazdy.
Qarataevtyń oıynsha, «zemstvo men áskerı úkimet («voısko»), sondaı-aq batys Alash-Orda bolshevıkterge qarsy birlesip kúresý úshin odaq qurdy jáne sovet ókimetin eshqandaı da moıyndamaıdy» degen habardy «Ýralskıe oblastnye vedomostı», «Iаıskaıa volıa» gazetteri betterinde jazǵanyna qaramas­tan, olar «sovet ókimetin kózbe-kóz aldaýdy» kóz­degen bul áreketke «keńes úkimetinen («ot SNK RSFSR») iri kó­lemde qarjy alý úshin» barǵan edi. Sóıtip, «batys Alash-Ordanyń tór­aǵasy Jahansha Dosmuha­me­dov, Oral ob­lystyq zemstvo basqarma­synyń tór­aǵasy Halel Dosmuhamedov, onyń orynbasary Popov, sol basqarma­nyń múshe­leri Kárim Jálenov pen Býrkovskıı Jaıyq syrty qazaqtary quddy bir sovet ókimetin tanyǵandaı etip Hal­kom­keńeske baıandama berý» jáne qazaq­tar arasyna «keńesterdi engizip, qorǵaý úshin 40 mln som» aqsha suraý maq­satynda Máskeýge sapar shekti…» dedi.
Al Jahansha Dosmuhamedov 1930 jyly tergeýshige: «Oral qalasyna oral­ǵannan keıin meni, Keńes ókimetimen qarym-qatynas jasaǵanym úshin, Oral kazaktary tutqynǵa aldy (1918 jylǵy sáýirdiń ekin­shi jartysy – B.Q.)», – dep kórsetti. Sapar­dyń mán-jaıyna tereń­degen joq. Birden: «Biraq kóp uzamaı bosatty, – dedi. – Odan keıin men basqa qazaq qyz­metkerlermen birge Jympıty qalasyna ketip qaldym. Sol jerde «Alash-Orda» bólimshesin qurdym (1918 jylǵy mamyr – B.Q.), ol sol shaqta «Alash-Ordanyń Batys bólimshesi» (dál­i­­rek aıt­qanda, ol kezde – «Oıyl ýá­láıa­ty» – B.Q.) dep ataldy, («Alash-Or­danyń Batys bó­limshesi» re­tinde rá­simdelýi – sol 1918 jyl­dyń kúzi­nen. Mamyrdaǵy Oral ob­lystyq tórtinshi qazaq sezi saılaǵan úki­mettiń basqa­rýymen respýblıka rejı­min­de jumys istegen bul qurylymnyń osynaý sabaq­tas ataýlarynda turǵan pá­lendeı esh­teńe joq bolǵandyqtan, ajyratyp aıtpaýy – tergeýshiniń myıyn qatyr­maıyn degeni bolar – B.Q.). Osy úkimet odan keıingi jyldar boıy jumys istep turdy».
Tutqyn Batys bólimshe úkimetiniń nendeı qyzmet atqarǵanyna tereńdemegen.

Jahansha Dosmuhameduly zaıyby (Olga Konstantınovna), qaryndasy, aǵasymen.

OGPÝ tergeýshisi oıyndaǵysyna jetý maqsatynda ejiktep talaı saýal qoısa kerek. Jahansha burynǵy aıtqan­daryna qaıta oralyp, tolyqtyrady. «Sizdiń su­raqta­ry­ńyzǵa baılanysty, budan burynǵy kórse­týime qosymsha, mynandaı jaýap bere alamyn, – deıdi. – Dýlatovpen men Tashkentte óte sırek kezdestim, aıtpaq­shy, ol meniń Qylmys­tyq kodeksti qazaq­shalaǵan aýdarmamdy qatty synaǵan bolatyn. Tashkentte de, Almatyda da men Halel Dosmuhame­dovti óte sırek jáne kezdeısoq qana kezdestirip júrdim. Birimjanov týraly biletinim, ol 20-21 jyldary «Aq jol» redaksııasy mańynda júretin. Stýdent boldy. Sosyn, Túrkres­pýblıkadan Ger­manııaǵa oqýǵa barǵan stýdentter qata­ryna ilikti. Onyń ózin kórgen emespin. Jalpy, meniń tanystarym­nyń aýqymy evropalyqtar, kóbine partııashyldar boldy. Dinmuhamed Ádilovpen júz­ta­nys qanamyn, Tashkentte kórgenmin, Qy­zyl­­orda men Almatyda ony kórgen joqpyn».
Jahansha «Kazselhozbanktiń» ıýrıs­konsýlti retinde Tashkentte turyp, aýylsharýashylyq seriktestikterinen sa­lyqtar óndirip alý jumysyn júr­gizdi. «Men óndirip alý aýqymyn 96 paıyzǵa deıin jetkizip, bul jumysty aıaqtaǵan soń, aýylsharbank basqar­ma­synyń tór­aǵa­sy Bolgaev joldas maǵan Qyzylor­daǵa aýysyp, sonda kóship barǵan Bas­qarmada tikeleı qyzmettik mindetterimdi oryndaýǵa kirisýimdi usyndy. Odan basqa men Kazvodhozda (Qazaq sý sharýa­shylyǵynda – B.Q.) zań keńesshisi bolatynmyn, ol da sol kezeńde Tashkentten Qyzylordaǵa kóship jatty. Sóıtip, men óz mekememmen birge qonys aýdardym».
Tergeýshini onyń Qazaqstannyń jańa astanasyndaǵy qarym-qatynastary da qyzyqtyrady. «Qyzylordada burynǵy alashordalyqtarmen eshqandaı baılanysym bolǵan joq, – deıdi tutqyn. – Me­niń tanystarym negizinen vodhoz qyzmetker­leri edi, olarmen men jańa qalada qatar turatynmyn». Biraq bun­daı aqparat jetkiliksiz. Alaıda, tutqyn báribir mardymdy eshteńe kórsetpeıdi. «Qyzylor­dada burynǵy alashordashylardan Dýlatov turdy, ol «Eńbekshi Qazaqta» is­teıtin. Halel Ǵabbasov Gos­planda, Esbolov Kazsherstte qyzmet etetin. Tynysh­baevtyń qaıda isteıtinin bilmeıtinmin, Ermekov professýraǵa daıyndalyp júr dep estıtinmin, ekeýi de Qyzylordada bolǵan joq, men olarmen onda kezdesken joqpyn. Tynyshbaev Qyzylorda qury­ly­sy boıynsha sotqa tartylǵanda maǵan kirgen joq. Meniń jalpy, Tynyshbaevpen jáne Halel Dosmuhamedovpen dosty­ǵym joq bolatyn, olardyń ómir salty menikinen múldem basqa edi».
Olarmen arasy, shynynda, 1924 jyly bajasy Turar Rysqulovtyń (óz adresine kelgen, alaıda, Qabylbek Sa­rymoldaevqa jazylǵan) hatyna oraı oryn alǵan oqıǵaǵa baılanysty salqyn tartqan-dy.
«Qyzylordadan Úkimet mekemele­rimen birge Almatyǵa kóship bardym, onda 1930 jyldyń qańtaryna deıin boldym. Almatyda men múldem oqshaý ómir súrdim. Eshkimdi de keziktirmedim deýime bolady. Páterim de bolmady. Sondyqtan qonaq shaqyrýǵa eshqandaı da múmkin­digim joq-tyn, eshkimdi qa­byldaı almadym», – deı kele, ol óziniń sol 1930 jyl­ǵy qańtarda Almatydan, jalpy, Qazaq­stannan kóship ketýge bel baılaǵanyn aıtady. Sosyn buǵan ıtermelegen tómen­degideı sebepti baıan etti: «Osy kezde óziniń taptyq kúresimen astyq daıyndaý, óziniń tárkileýimen ujymdastyrý jáne basqa onymen qatar júrgen onyń saıası is-sharalarymen bastalǵan bolatyn. Ádette, mundaı jaǵdaılarda áldekimdi nysanaǵa alyp atqylap jatady. Men ıdeologııalyq jaǵynan qandaı da bir jazǵyrýdan aýlaq bolý úshin – Qazaq­stannan múldem ketsem dep sheshtim, Qazaqstandaǵy barlyq oqıǵalardan alys bolǵym keldi».
Sheshimin júzege asyrýǵa kim jár­demdeskenin de jasyrmady: «Maǵan baldyzym, Rysqulovtyń áıeli jedelhat joldap, Máskeýde jumys tabýǵa bolatynyn habarlady, bálkim páter máse­lesi de jaıǵastyrylyp qalýy yqtımal dedi. Mine, men sóıtip, aqpanda Más­keýge kettim, sodan beri sonda qazirge deıin qyzmet istep, turyp kelem».
Mundaı málimdemege arnaıy qyzmet tergeýshisi qaıdan sene qoısyn. Oǵan bárin túbegeıli bilý kerek. «Qazaqstanǵa men «Skotovod» basqarmasynyń tór­aǵasy Grýshevskıı joldaspen birge keldim – Qazólkekom men Qazúkimetke «Skotovod­tyń» Qazaqstandaǵy jumysy jaıynda baıandama jasaý úshin, meni Máskeýden komandırovkaǵa naýqastanyp júrgenimde áketti, j. Grýshevskııdiń ózi jolda meniń ystyǵymdy ólshep, 39 gradýs shamasynda dep tapty. Almatyǵa kelgenimizde biz Qyzylordadan GPÝ-dan jedelhat aldyq, Qyzylordadaǵy biz­diń keńseniń barlyq joǵary bas­shylyǵy tutqyndalǵany jaıynda habarlapty. Sondyqtan da meni jáne partııashyl Kotovty j. Grýshevskıı Qyzyl­ordaǵa issaparǵa jiberdi. Qyzyl­or­­dadaǵy bizdiń keńseniń jumysyn tekserý úshin. Ásirese, bizdiń malymyzdy qys­qy kezeńge ornalastyrý máselesin qaraý úshin. Bizdiń osyndaı revızııa­myzdyń kezinde, jumysymyzdy aıaqtap, Máskeýge oralýǵa jınalyp jatqany­myz­da, meni tutqynǵa aldy. Qyzyl­ordadaǵy kontory­myzdyń isi jóninen meni sonda GPÝ-diń ekonomıkalyq bó­limi tergep, jaýap aldy».
Kórsetý-jaýaptaryna tergeýshiniń senimsizdikpen qarap otyrǵanyna kózi jetkendikten, Jahansha ózine kepildik bere alatyn adamdardy ataıdy. «Meniń ómirim men qyzmetim jaıynda Qazaq­stannyń barlyq jaýapty qyzmetker­lerinen jáne j. Belskııden – ol meniń Tashkentte ótkizgen ómirimniń barlyq shaǵynda Ortaazııalyq GPÝ-diń bastyǵy bolyp istedi – anyqtama jınap alýy­ńyzdy ótinemin. Olar kýálandyrar dep oılaımyn, – deıdi ol, – men óz jeke ómi­rim­men ómir súrdim, al aýyzeki sózde ál­eqandaı sovettik is-sharalardy synaǵan bolsam, týra kommýnıst jol­dastardyń kóz aldynda aıttym. Jáne eshqandaı da áldekimdi úgitteý maq­satymen emes, jáı ǵana sýbektıvti kóz­qarasymdy bildirý turǵysynan aıttym».
Ol ózge áriptesterimen birge repressııalandy. «Kontrevolıýsııalyq qyzmeti úshin» «úshtik» úkimimen 5 jylǵa Voronejge jer aýdaryldy. «Úlken terror» jyldary (1938 jylǵy 1 maýsymda) qaı­ta tutqyndalyp, 1938 jylǵy 16 shildede NKVD-niń Máskeý oblystyq basqar­masy janyndaǵy «úshtiktiń» úkimimen atý jazasyna kesildi. Osynaý jazanyń joǵarǵy sharasy jaıyndaǵy úkim negizdemesinde Jahansha Dosmu­ha­meduly «jer aýdarýdan 1935 jyly Máskeýge oralǵan boıda» «kontrrevo­lıýsııalyq uıym» músheleri­men baılanysyn qa­lyp­qa keltirdi, «ha­lyq jaýy Rysqu­lovpen tyǵyz baılanysta boldy» dep aıyptaldy.
1938 jylǵy 3 tamyzda «qazaq kontr­revolıýsııalyq ultshyl uıymy lıder­leriniń biri, «halyq jaýlarymen» tyǵyz baılanysty Djagansha Dos-Mýhamedov» Máskeýdegi Býtovo polıgonynda atyp tastaldy. Sodan – jeke basqa tabyný áshke­relengennen keıin oryn alǵan áıgili saıası «jylymyq» jyldary – 1957 jyl­ǵy 2 jeltoqsanda reabılıtasııalandy.
Áıtse de, tuńǵysh ta sońǵy aımaq­tyq memlekettik qurylymnyń basshysy bolǵan Jahansha Dosmuhamedulynyń adal esimi eline ońaılyqpen qaıtaryl­mady. Ýaqytynda onyń atylǵany jaıynda ashyq aıtylmaǵan-dy. Habar-osharsyz ketýin otbasyna «hat jazysý qu­qynan aıyrylyp on jylǵa jer aýdaryldy» dep túsindirgen. Zaıybynyń «jyly­myq» jyldarǵy izdenisine KSRO Bas prokýratýrasy 1957 jyldyń 25 mamyrynda «Jahansha Dosmuhamedov eńbek­­­­pen tú­zeý lagerinde jazasyn ótep júr­geninde 1942 jylǵy 13 qarashada júrek talmasynan qaıtys bolǵan» dep habar­laǵan-dy. Sol habardan jarty jyl ótkende, joǵaryda aıtylǵandaı, 1957 jylǵy 2 jeltoqsanda Máskeý qa­la­lyq sotynyń Tóralqasy ony aqtady. Sot Tóralqasy 1938 jylǵy 16 shil­dedegi «úshtik» úkiminiń kúshin joıa otyryp, Jahansha Dosmuhamedulynyń 20-shy jyl­darǵy «kontrrevolıýsııalyq qyzme­ti» úshin buryn sottalyp, jazasyn 1930-1935 jyldary ótegenin, odan ke­ıingi «kontrrevolıýsııalyq qyzmeti» ha­qynda 1938 jylǵy is materıaldarynda eshqan­daı derek joqtyǵyn atap aıtty.
«Úlken terrordan» jıyrma jyl ótkende, Qazaq KSR Joǵarǵy Sotynyń Qylmystyq ister boıynsha arnaıy komıssııasy 1958 jylǵy 28 aqpandaǵy uıǵarymymen Jahansha Dosmuhame­dovti ózge de alashordashylarmen birge aqtap shyqty. Alaıda, onyń adal esimi qoǵam ómirine qaıtaryla qoımady. Taǵy otyz jyldan keıin, 1988 jylǵy 4 qarashada ony Qazaq KSR Joǵarǵy Soty basqa alashordashylar qatarynda taǵy da aqtady.
Sodan beri bul qaıratkerdiń kúres­kerlik jolyna zertteýshiler edáýir mán berip keledi. Maqalalar, monografııa, derekti fılm, ózge de eńbekter jaryq kórip jatyr. Tek Qazaq Avtonomııa­synyń 1918–1920 jyldary respýblı­kalyq re­jimde jumys istegen tuńǵysh, jalǵyz da erek aımaqtyq ulttyq úkimetiniń basshysy bolǵan kórnekti qaıratkerge ázirge tıisti dárejedegi laıyqty baǵa berilgen joq.
Beıbit QOIShYBAEV, 
jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.
Almaty.