Han Keneniń senimdi serigi

Juma, 28 qyrkúıek 2012 7:03

Qyzylorda halqy Buqarbaı batyrdyń 200 jyldyq mereıtoıyna daıyn

Syr eli – talaı syrdy baýyryna basqan tarıhy kenen, keleshegi kemel, erleri eren, eńbekkerleri beren, Alashqa ana, qazaqqa pana bolǵan qasıetti de qutty meken. Eki ǵasyrǵa jýyq tarıhy bar Aqmeshit qalasy bir kezde qazaqtyń astanasy bolǵany qy­zyl­or­da­lyq­tardyń erekshe maqtanyshy. Shejireli shahardyń qoınaýyndaǵy Seıhýn darııanyń tolqynymen atamyz qazaqtyń aqtańdaq ǵumyry shymyrlap aǵyp jatqandaı.

Juma, 28 qyrkúıek 2012 7:03

Qyzylorda halqy Buqarbaı batyrdyń 200 jyldyq mereıtoıyna daıyn

Syr eli – talaı syrdy baýyryna basqan tarıhy kenen, keleshegi kemel, erleri eren, eńbekkerleri beren, Alashqa ana, qazaqqa pana bolǵan qasıetti de qutty meken. Eki ǵasyrǵa jýyq tarıhy bar Aqmeshit qalasy bir kezde qazaqtyń astanasy bolǵany qy­zyl­or­da­lyq­tardyń erekshe maqtanyshy. Shejireli shahardyń qoınaýyndaǵy Seıhýn darııanyń tolqynymen atamyz qazaqtyń aqtańdaq ǵumyry shymyrlap aǵyp jatqandaı.

Jasyratyny joq, keshegi ke­ńestik ıdeologııanyń párme­ninen ımenip, tom-tom tarıhymyz arhıvterdiń qabyrǵasynan asa almaı qalǵan edi. Táýelsiz eldiń tańy atqaly kóne zamannyń kóshinde taraý-taraý izi qalǵan tolǵaqty oqıǵalardyń tereńine boılaıtyn da ýaqyt jetti. Shúkir deımiz. Osyndaı oqıǵalardyń biri HIH ǵasyrdaǵy Kenesary Qa­symuly bastaǵan qazaq handy­ǵynyń ult-azattyq kóterilisi bolatyn. Osy kóterilistiń aldyńǵy shebinde aıqasyp, arbasqan jaýdan aıbynyn asyrǵan Syr eliniń dara perzenti, han Keneniń se­nimdi serigi bolǵan Buqarbaı batyr edi. Ol qııan-keski shaı­qastarda qarýly qoldy bastaǵan. Onyń taǵy bir erekshe qyry – urymtal sátte utymdy bılik aıt­qan zerdesi zerek jan bol­ǵanyn jazba derekterde jıi jolyq­tyramyz.
Jalaǵash topyraǵynda týyp-ósken batyr jaıly el esinde qalǵan estelikter aýyz ádebıeti arqyly búginge jetip otyr. Degenmen, aýyz ádebıetiniń adam­nyń jadyna, qoǵamnyń qubyly­syna qaraı ózgerip otyratyny da bar. Osy oraıda qandaı maqsat­pen qaldyrsa da, patsha úkime­tiniń tusyndaǵy jazbalar búgingi tarıhshylarymyzdyń qajetine jarap otyr. Aıtalyq, 1837 jyl­ǵy ádilettilik jolyndaǵy kóte­riliste Kenesary hannyń betke ustar sarbazdaryn Buqarbaı batyr bastaǵanyn muraǵat derek­teri aıǵaqtaıdy.
Al 1838 jylǵy áıgili Aqmola bekinisin alý shaıqasynda eren erligimen tanylǵan Buqarbaı batyr Nysanbaı jyraýdyń «Kenesary – Naýryzbaı» dastanyna jáne I.Esenberlınniń «Qahar» romanyna arqaý bolady. Sol Aq­mola bekinisi – búgingi azattyq sımvolyna aınalǵan, Táýelsiz­diktiń boıtumaryndaı bolǵan  Astana qalasy. Olaı bolsa, osydan eki ǵasyr burynǵy Alash urpaǵynyń armany aqıqatqa aı­nalǵanyna anyq kózimiz jetip otyr. Osy turǵydan alǵanda, Orta Azııanyń kindigi sanalatyn Arqa tósine astana ornatqan el Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń kóregendi kóshbasshylyǵyna, kemel parasatyna tańdanyp, órke­nıet kóshindegi eldiń baıandy bolashaǵyna senim arta túsýde.
HIH ǵasyrdyń orta sheninde orys patshalyǵy men Qoqan, Hıýa handyqtarynyń qyspaǵynda qalǵan Syr boıy qazaqtary iri qımyl uıymdastyrmasa da osy eldermen oqta-tekte ilinisip, qaq­tyǵysyp qalyp jatatyn. Árıne, munyń basty bir sebebi, qo­qandyqtar men hıýalyqtardyń salǵan salyǵynan, sebepsiz talap tonaýynan týyndaıtyn. Osyndaı qaqtyǵystar men barymta jo­ryq­tardyń basynda júrip, er­ligimen eldi aýzyna qaratqan Bu­qarbaı Estekbaıulynyń batyr­lyq bolmysy birte-birte bıikteı túsken bolatyn. Osy rette ba­tyrdyń el úshin jasaǵan eń izgi amalynyń biri – Qarabógetti buzýy jaıly aıtyp ótkenimiz oryndy bolar edi. Mundaǵy maq­sat – eldi otyryqshylyqqa úı­retip, egin saldyrý, turmysyn túzeý bolǵany aıdan anyq.
Qazaqtyń qabyrǵaly halqy, qunarly qara jeri Qoqannyń qol astynda qalyp, jurt jabyǵyp, aqtan taryǵyp, merekesinen mán, berekesinen sán, jerinen dán ketken soń Buqarbaı batyr sońyna eki júz qaraly shańyraqty ertip, Qoqan jerinen irgesin aýdarady. Hıýaǵa qarasty Qojanııaz qa­maly mańyna kelip qonysta­nady. Kóp uzamaı óziniń túpki maqsa­tyna talap qylǵan Buqarbaı batyr óz qosynyndaǵy 200 adamdy jumyldyryp, Qarabógetti buza­dy. Syrdyń saǵasynda ómir sú­rip otyryp, sýdan tapshylyq kórgen qazaqqa qyrýar tirliktiń tinin ashyp bergen batyrdyń bul erligi – tarıhtyń seline shaıyl­maǵan shyndyqtyń biri. Olaı bol­sa, Buqarbaı Estekbaıulyn tek batyrlyq beınesinde qal­dyrmaı, onyń óz dáýirindegi áleýmettik ahýaldy qalyptas­tyrýǵa baǵyttalǵan kósemdik kelbetin de tanyǵandaı bolamyz.
Buqarbaı batyr Estekbaı­uly­nyń 200 jyldyq mereıtoıyn joǵary deńgeıde atap ótý úshin Úkimettiń arnaıy qaýlysy qa­byl­dandy. Osy qujatty basshy­lyqqa ala otyryp, Syr boıynda dúbirli toıǵa arnaıy ázirlik jumystary qolǵa alynǵan bolatyn.
О́tken kúnge oı jibersek, osydan 20 jyl buryn batyrdyń 180 jyldyq toıy atalyp ótken edi. Árıne, ol qarjy máselesiniń qı­yndaý kezi. Degenmen, aımaq jur­tynyń aýyzbirshiliginiń arqasyn­da jáne el arasyndaǵy bedeli bıik azamattardyń iskerliginiń nátıjesinde atalǵan toıdy aǵa urpaq ókilderi ańyzdaı shertip, aqyndar jyryna arqaý etti. Al búgingi toıdyń erekshe sıpaty – Táýelsiz eldiń urpaǵy at jalyn tartyp mingen azamat bolyp er­jetti. Tarıhyn tanyp biler, tizgin ustar urpaqqa ultymyzdyń ótkeni men búginin uǵyndyryp, bolashaǵyna baǵyt silteý – bizdiń boryshymyz. Mine, osyndaı izgi maqsatta uıymdastyrylyp otyr­ǵan dúbirli toıdy daqpyrtqa ulastyrmaı dańqyn asyrý úshin aımaqtyń áleýmettik salasynda aýqymdy jumystar atqaryldy. Olardyń eń bastysy – Qy­zylorda qalasynyń ortaly­ǵyn­da, naqty aıtar bolsaq, Ǵ.Mu­rat­baev jáne Buqarbaı batyr kóshe­leriniń qıylysyna bahadúr ba­banyń eskertkishi ornatyldy. Bel­gili músinshi Járken Smaıy­lovtyń daıyndaǵan jobasy úzdik dep tanylyp, batyr beınesin somdaǵan baǵaly eskertkish tas tuǵyrǵa qondyryldy. Sondaı-aq Astana qalasynyń kórikti bir kóshesine Buqarbaı batyrdyń esimi berildi.
Batyr toıyn ótkizýge arnaıy qabyldanǵan baǵdarlamanyń aıasynda birinshi kezekte batyr bolmysyn beıneleıtin tanymdyq, taǵylymdyq sharalar qolǵa alyndy. Rasynda bul toıdyń biz úshin mańyzy erekshe. Maqsat – ult tarıhyn urpaqqa uǵyndyrý. Máselen, kúni búginge deıin «halyq jaýy, búlikshi» atalyp kelgen ult-azattyq kóterilisiniń bastamashysy – Kenesary handy tarıhshylar aqtap alyp, onyń qazaq halqynyń azattyǵyn kók­segen kósemdigin jarııa etýde. Mine, sol uly tulǵamen úzeńgiles júrip, josyn joryqtarda qalyń qoldy bastaǵan Buqarbaı batyr­dyń tulǵalyq ereksheligin somdaý, onyń ulaǵatty isin urpaqqa tanytý – búgingi býynnyń aldynda turǵan úlken mindet. Osy baǵytta eń aldymen el tarıhyn­daǵy Kenesary han jaıly qat­tal­ǵan derekterdi qazbalap, sol arqyly batyr babamyzdyń bolmysyn ashý maqsatynda aımaǵy­myzdyń belgili ǵalymdary men tarıhshylary respýblıkalyq or­talyq murajaıda, Orynbor, Tashkent murajaılarynda úlken shyǵarmashylyq izdenispen eńbek etip, batyr bolmysyn aıshyq­taıtyn tańdamaly týyndyny jaryqqa shyǵardy. Bul jumysqa Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzyl­orda memlekettik ýnıversı­te­tiniń ǵalymdary súbeli úles qos­qanyn atap ótken jón. Kitaptyń ádebı jáne kórkemdik sapasyna Qazaqstannyń Qurmetti jýrna­lısi, batyr jaıly birneshe ádebı kórkem shyǵarmalardyń avtory Ahat Janaev jetekshilik etti. Sondaı-aq jergilikti basylymdar arqyly batyrdyń erligin dáripteýge aımaqtaǵy qalamger qaýym da óz úlesin qosyp jatyr.
Jas urpaqty patrıottyq tár­bıege baýlý maqsatynda mektep oqýshylary arasynda ǵylymı jobalar baıqaýy, jas aqyndar jáne ardagerler arasynda aýdan­dyq, oblystyq jáne aımaqtyq jyr músháıralary uıymdas­tyrylyp, poezııa, proza janrla­ryndaǵy tańdaýly shyǵarmalar arnaıy jınaqqa toptastyryldy.
Buqarbaı batyrdyń 200 jyl­dyq toıyn atap ótýge baǵyt­talǵan mádenı sharalardyń eń bastysy – «Ult azattyǵy qoz­ǵalysy jáne Buqarbaı batyr» taqyrybyndaǵy konferensııa. Res­pýblıka aımaǵyndaǵy belgili ǵalymdardyń, tarıhshylar men ádebıetshilerdiń qatysýymen ótetin bul keleli basqosýda el tarıhyndaǵy tolǵaqty oqıǵalar tarazylanyp, batyr babamyz jaı­ly tyń derekter aıqynda­lary sózsiz. Sondaı-aq N.Bekejanov atyndaǵy mýzykalyq drama teatrynda «El batyry Buqar­baı» atty spektakldiń premerasy qoıylatyn bolady.
Al toıdyń ekinshi kúni batyr­dyń týǵan jeri – Jalaǵash aýdanynda jalǵasyn tabady. Atap aıtsaq, aýdan kóleminde jyl bo­ıy ázirlik jumystary júrgizilip, Jalaǵash kentiniń pasporty ornatyldy. Aýdan ortalyǵyndaǵy mádenıet úıi jáne Buqarbaı batyr aýylyndaǵy mádenıet úıi, №33 orta mektep, «Baldyrǵan» balabaqshasy sekildi áleýmettik nysandar kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Jalaǵash kentiniń orta­lyq alańyna jańa úlgidegi sahna ornatylyp, tas tósenishteri ja­ńartyldy. Sonymen birge, aýdan ortalyǵyn abattandyrý, aýyl kóshelerin jóndeý, aýdandyq ma­ńyzdaǵy avtojoldardy aǵymdaǵy jóndeýden ótkizý, jol belgilerin ornatý jáne jaryqtandyrý ju­mystary talap deńgeıinde atqa­ryldy. Al toı qarsańynda Bu­qar­baı batyr aýylynda bahadúr baba atyndaǵy murajaı ashyl­ǵaly otyr. Jergilikti kásipker, «Melıorator» JShS-niń dırektory Berdibek Myhanov esimdi azamat óz qarjysyna aýyl orta­lyǵyndaǵy meshitti qaıta salyp, paıdalanýǵa berdi. Sonymen bir­ge, at báıgesine arnalǵan ıppodrom salynyp, aýdan ortaly­ǵyndaǵy stadıon talapqa saı jabdyqtaldy. Buqarbaı batyr kesenesin qalpyna keltirý, ba­tyr­dyń jary – Shynar ananyń basyna belgi qoıý jáne kesenege baratyn joldy jóndeý ju­mystary júrgizildi.
Toı kórigin qyzdyrar aıtys aqyndaryn Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, aqyn Júrsin Ermannyń ózi bastap kelmek. Dúbirli toıda aımaqtaǵy aıtýly jyr-dastan oryndaýshylary da ózara synǵa túspek.
Bul sharada sondaı-aq at báı­gesi uıymdastyrylady. Sport­­tyq sharalar qatarynda qazaq kúresi jáne gir kóterý saıystary boıynsha da balýandar básekege túsedi. Al merekelik gala-konsertte qazaqstandyq estrada jul­dyzdary, belgili ánshiler óner kórsetetin bolady.
Osy oraıda Buqarbaı batyr aýyly turǵyndarynyń aýyzbir­shiligi men yntymaǵyn erekshe atap ótken jón. Aýyl halqy toıǵa daıyndyqty jyl basynda-aq bastap ketken. Árqaısysy óz aýlasyn rettep, qoralaryn ja­ńartyp, esik aldyna aǵash egip, kóshelerin jóndep, respýblı­ka­nyń túkpir-túkpirinen keletin qonaqtardy kútip alýǵa saqadaı saı otyr. Balýandar túsetin, shabandozdar qonatyn, ánshi-jyr­shy, termeshiler baratyn úılerdi aýyl turǵyndary óz arasynda kelisip, bólip alǵan. Qysqasy, batyr baba atyndaǵy aýyl me­reıtoıǵa jan-jaqty daıyndyq­pen kelip otyr.
Syr eliniń dańqty perzenti Buqarbaı batyr Estekbaıulynyń 200 jyldyq toıy aımaqtyń abyroıyn asqaqtatar aıtýly shara­nyń biri bolǵaly tur. Dúbirli toıǵa elimizdiń barlyq aımaǵy­nan arnaıy qonaqtar shaqy­ryldy. Toıǵa kelýshilerge jet­pis­ten astam úı tigilip, batyrǵa arnaıy as beriledi. Tarıhymyz tolysqan saıyn tulǵasy bıikteı túsetin batyr babamyzdyń toıy barshamyzǵa shapaǵatyn tıgizip jatyr. Bizdiń mindet – ult tarı­hynyń ulaǵatyn urpaq qolyna júıesin buzbaı, júlgesin úzbeı tabystaý.
Bolatbek QÝANDYQOV,
Qyzylorda oblysynyń ákimi.
QYZYLORDA.