Ertede eńiregen bir er ótken…

Senbi, 29 qyrkúıek 2012 8:27

Kóne saraı keń dúnıe, kimder bir kelip ketpegen, – deıdi bizdiń qazaq. Ketken kóp, keletin urpaq ta az emes bolar. Al ketkender arasynda tarıhta tek esimi qalǵandar ǵana emes, sol tarıhtyń ózin jasap ketken kesek tulǵalar bar. Olarǵa qurmet myna elge qurmet. О́ıtkeni, neǵurlym tarıhy tereń jurttyń búgin mereıi ústem, er­teń­ge degen senimi nyq. Al biz, myna búgingi býyn keshegi bahadúr babalar­dyń qadirine tolyq jete aldyq pa, mereıin ústem ete aldyq pa? Ras, kóp is atqaryldy, kóp dúnıe júıelendi, kóp kemdik joıyldy, el qalypty da baıyp­ty damyp keledi.

Senbi, 29 qyrkúıek 2012 8:27

Kóne saraı keń dúnıe, kimder bir kelip ketpegen, – deıdi bizdiń qazaq. Ketken kóp, keletin urpaq ta az emes bolar. Al ketkender arasynda tarıhta tek esimi qalǵandar ǵana emes, sol tarıhtyń ózin jasap ketken kesek tulǵalar bar. Olarǵa qurmet myna elge qurmet. О́ıtkeni, neǵurlym tarıhy tereń jurttyń búgin mereıi ústem, er­teń­ge degen senimi nyq. Al biz, myna búgingi býyn keshegi bahadúr babalar­dyń qadirine tolyq jete aldyq pa, mereıin ústem ete aldyq pa? Ras, kóp is atqaryldy, kóp dúnıe júıelendi, kóp kemdik joıyldy, el qalypty da baıyp­ty damyp keledi. Elba­symyz Nursultan Nazarbaev – qıynan qıys­tyryp, qııadan ótkel taýyp, aýmaly da tókpeli kezeńderden halyqty, tutas eldi aman alyp shyqty. Soqtyqpaly soq­paqta shaldyqtyrmaı dańǵyl jolǵa bastady, jetkizdi. Bar bolǵany jıyr­ma jyldyń kóleminde Qazaqstan et pen súıekten jaralǵan pendeniń ma­sat­tanyp, basy aınalatyndaı jetistikterge jetti. Alǵashqy jyldary tek kúnkórisin ǵana kúıttegen buqara birte-birte aınalasyna qaraıtyn, bola­sha­ǵyn baǵamdap, ulttyń ótken jo­ly­na, baba tarıhyna úńiletindeı deń­geıge kóterildi. Sol kómeski tarta bastaǵan kóne zamanǵa kóz salǵanda aldymen zor tulǵalar, susy men mysy basym handar, týǵandy emes týra sózdi bıler, júregi túkti bahadúrler iriktelip el aýzyna ilikti. Talaı tez ben ezgi kórse de tarıhı jadyn muqym joǵal­typ jibermegen ult dúr silkindi. Sol kezeńde memleket tarapynan úlken qoldaý jasalyp, at ústinde júrgen aza­mattar júıeli túrde uıymdas­ty­ryp talaı ardaqtarymyzdyń esimi elimen qaıta qaýyshty.

Ulttyń ulyq tutatyn uldary árı­ne az emes. Buqarbaı batyr Estek­baı­uly solar­dyń biri. Talaı qııametti bas­tan ótkergen qazaqtyń qatpar-qat­par qalyń tarıhyn­daǵy salmaǵy aýyr, has batyr­dyń biri. Qara orman qalyń elden asyryp óz ulanyn eshkim de sýrettep bere almasy anyq. Degenmen, has batyr­dyń ómirinen az-kem derek keltirelik.
Buqarbaı Estekbaıuly 1812 jyly qazirgi Qyzylorda óńiriniń, sol kezdegi Perovsk ýeziniń Baızaq boly­syn­da týǵan. Shejire derekteri Ońtań­baly tabynnyń Teke tarmaǵynan ta­ra­tady. Kindik qany Shotan kóli mańaıy­na tamǵan. Esimi elge 1827-29-shy jyldar aralyǵyndaǵy Kúmis­qorǵanǵa shabýyl kezinde áıgili bolǵan desedi kóne derekter. Keıin qazaqtyń sońǵy hany, ult-azattyq atalatyn úlken joryq­tyń kósemi Kenesary bahadúr-hanǵa erip basqynshy jurtqa qarsy kúresken, tiresken, talaı ret jan alysyp jan berisken. Ol joryqtyń on jylǵa jalǵasyp, (1837-1847) sońy nemen tynǵanyn kópshilik biledi. Han Keneniń erke de, qol bastaǵan serke inisi Naýryzbaı batyrmen, shubyrt­paly Aǵybaı batyrmen Buqarbaı bahadúr­diń esimi qatar atalady. Erek erlikterimen ózgelerdi tamsandyrǵan batyr Bu­qar­baıdyń – Ulqaıaq, Bulan­ty, Jylanshyq ózenderi boıyndaǵy shaıqastary men sol zamandaǵy Sozaq, Aqmola bekinisterin alǵan shabýyl­da­ǵy alapat qımyldaryn qazyna qa­rııalar áli kúnge áspettep, júıelep, maıyn tamyza otyryp áńgimelep bere alady.
Sol kezeńderdi oı eleginen ótkizsek Reseı patshalyǵyna qarasty áskerdiń jal­ǵyz Batys Qazaqstan ǵana emes, sonymen qosa búkil qazaq jerin jappaı otarlap, ońtústikke qaraı suǵy­nyp kele jatqan kezi bolatyn. Kók­she­taý, Esil, Nura, Baıan­aýyl, Qarqaraly sııaqty tabıǵaty ásem, topyraǵy qunarly jerler basyp alynyp, oǵan orys sharýalarynyń jappaı qonys­tanýy bastaldy. Árıne, jeri basqyn­shylyqqa, eli talaýǵa túsip, ashýǵa mingen halyqtyń buǵan jaıdan-jaı moıynusy­nýy qıyn bolǵan-dy. Kishi júzdiń tabyn rýynyń batyry Bu­qarbaı óz jasaq­tary­men Kenesarynyń qol astynda soǵysqa qatysyp júrdi. Ataqty Súıinbaı aqyn­nyń:
…Jaýdy kórse qýanǵan,
Almasyn qanǵa sýarǵan,
Tabynnan shyqqan Buqarbaı,
Tý ustaǵan Nánbaı,
Jortýshy jolshy Buǵybaı,
Jalań qylysh baılanǵan,
Jaý qaıda dep saılanǵan,
Batyrlar keldi Qordaıǵa… – dep jyrlaıtyny osy tusta bolsa kerek. Sondyqtan Syr boıynda orystardyń bılik quryp, bekinister sala bastaýy Bu­qarbaı sııaqty batyrlardyń na­razy­ly­ǵyn týdyrmaýy múmkin emes.
Qalyń qazaq qashannan eki birdeı da­rııany emip jatqan óńirdi «syr eli» dep ataıdy. Bul anyqtama arqyly tus­paldap, astarlap, tipti keıde jum­baqtap sóıleıtin bizdiń jurt Syr­darııany ǵana meńzep turmaǵan sekildi. Talaı tarıhı shaıqastar ótken, talaı mańyzy zor oqıǵalar bolǵan mekenniń kóp syrdy ishine búkkenin aıtyp turǵandaı kórinedi bizdiń kózge. Sol syr­lardyń birine Hıýa, Qoqan han­dyq­tary­men arpalysqan kezeńderdi jatqyzýǵa bolatyn shyǵar. Mysaly hıýalyqtar alym-salyqtan bas tart­qan Álim – Shó­menderdi álsiretip, basý úshin Jańadarııa­nyń arnasyn bógep tastapty. Qyshbó­gettiń tusynan qys­qan eken,-deıdi darııa­ny. Pıǵyly tar qaýymnyń kózdegeni belgili de, sý joq jerde tirshilik joq. Álim-Shómendi shómishten qyssaq aldymyzǵa tizerlep keledi dese kerek. Biraq qysas­tyqqa basqa kónse de batyr shydaǵan ba? Aǵaıynnyń namysyn jyrtqan baha­dúr babamyz atqa qonsa kerek. Ári shejireli qarttardyń aıtýynsha Buqarbaı batyrdyń qandy kóılek qarýlasy, qurmet tutqan aǵa batyr Janqoja óti­nish aıtypty sol kezde. Qyshbógettiń tusyna jigitterimen sýyt jetken batyr kúzette júrgen júzqaraly sar­bazdy tutqyndap, bógetti talqandap, arnany shirep turǵan sýdy elge buryp qaıtypty. Keıin dál osy bir kúreta­myrdaı mańyzdy tusty baqylaýda ustap, basqarý da Buqarbaı baba­myzdyń quzy­ryna ótipti.
Er-azamat atqa qonǵan, arpalysyp ala­sapyran bolǵan kezeń saıabyr tart­qan kezeńde Estekbaı babamyzdan qalǵan qabylan tuıaq Buqarbaı bahadúr eki tańbaly tabyndy bastap, jer óńdeý isine mashyqtandyrǵan eken. Tipti sol kezde arna qazdyryp, sý bu­ryp, jurttyń eginshilik kásipti moıyn­sunýyna kóp eńbek sińirgen, aǵaıyn arasyndaǵy birlik pen yn­tymaqqa uıytqy bolyp, syrttan kóz alartqan qaýym kezdesse aıbarymen-aq mysyn basqan myqty edi, desedi el.
Bir oıdy bir oı qozǵaıdy, sol Bu­qar­baı Estekbaıulynyń týǵanyna bıyl týra eki ǵasyr tolyp otyr. Tarıh tereńdegen saıyn kóp myqty­lar­dyń kómeskilenip, shyn tulǵalardyń esimi aıqyndala túseri, elekten tek irilerdiń iriktelip shyǵaryn ýaqyt shirkin kórsetip keledi. Sol iriktelip, halyqtyń jadynan óshpeı kele jatqan naǵyz bahadúrdiń biri – Buqarbaı Estek­baıuly ekenin kesip aıta alamyn. Ba­tyrdyń týǵanyna eki júz jyl tolýyn bıyl respýblıka kóleminde atap ótý josparlanǵan.
О́ıtkeni, «2012-2014 jyl­­dary respýblıkalyq deńgeıde ótkiziletin mereıtoılar men ataýly kúnderdiń tizbesi» týraly Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti qaýlysynda Buqarbaı batyr Estekbaı­uly­nyń 200 jyldyǵyn meılinshe keńinen atap ótý máselesi anyq kórsetilgen. Qaýly sonaý jyldyń basynda, qańtardyń 17-sinde shyqqan. Sodan beri bir óńir jurty úshin ǵana emes, tutas Alashtyń búgingi býyny úshin mańyzdy sharaǵa ázirlik qyzý qolǵa alyndy. Mysaly, qazir Qyzyl­orda qalasyndaǵy batyr baba atymen atalatyn kósheniń bastaýyna batyr babaǵa eńseli eskertkish ornatý jó­nin­de tıisti sheshim qabyldanyp, ázirlik jumystary júrgi­zilýde. Aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushymen eldi jaýdan qorǵaǵan qabylan bahadúr buıyrsa, attyń ústinde aı bal­tasy belinde, aıbarly keıipte qasqaıyp eline joǵarydan qarap turatyn bolady. Ýaqyty kelgende el kórer, óz baǵa­laryn berer. Bul eskertkish Qazaqstan Respýb­lıkasynda ornatylatyn eskertkishter men monýmentter jónin­degi memlekettik ko­mıs­sııanyń otyry­synda 5 ret qaralyp, múıizi qara­ǵaıdaı professorlar men bilikti mamandardan quralǵan komıssııa mú­sheleriniń usynys-pikirleri jan-jaqty eskerilip jasaldy. Bul kópten kútken zor qýanysh, zor qurmet.
Astana – tutas Qazaqstannyń mereıin shyǵarǵan shahar. Elorda týraly sóz bol­ǵanda Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly­nyń ólsheýsiz eńbegin, kóre­gendigin aıtpaı ketý azamattyǵymyzǵa syn. Qıyn jyl­dary bastama kóterip, birdi-birge jalǵap, eldiń tórin Alma­tydan sol kezdegi Aqmo­la­ǵa kóshirý erdiń eri, azamattyń azamaty ǵana atqara alatyn qııamet sharýa edi. Elbasy dál osy qııamet sharýany qıyn­­nan qıystyryp, beıneleı aıt­qan­da «kúndiz kúlki, túnde uıqyny» jıyp qoıyp, terin tógip júrip atqar­dy. Nátıjesi – tutas Qazaqstan serpildi. Sol elge tór bolǵan elordanyń san ǵasyrlyq tarıhyndaǵy táýelsizdik jolynda Reseı patshalyǵy otarshyl­dary men ozbyrlaryna qarsy jan berip-jan alysqan, urpaqtan urpaqqa, atadan balaǵa mura bolǵan qasıetti jerimizdi «naızanyń ushymen, bilektiń kúshi­men» qorǵaǵan, ult-azattyq kóteri­­listi bastaýshy Kenesary han­nyń jasaǵymen birge bas sardar­larynyń biri, qazaq batyry Buqarbaı Estekbaıulynyń budan 174 jyl buryn, ıaǵnı 1838 jyldyń 7 tamy­zynda Aqmola qamalyna shabýyl jasap basyp alǵany tarıhı derekterden belgili. Sol kezdegi qamal komendanty Kar­byshev pen Qońyrqulja sultan qamaldan qashyp qutylǵany jóninde áıgili aqyn Nysanbaı aqynnyń «Ke­nesary-Naýryz­baı» shyǵarmalarynan oqýǵa bolady. Batyrdyń erlikterin aqyn-jyraýlardyń muralarynda, ta­rıh­shy E.Bekmahanovtyń zertteýlerinde, jazýshy I.Esenberlınniń «Qahar» romanynda, zertteýshi Q.Ber­dáýle­tov­tiń kitabynda kórinis tapqan. Osy derekterdi basshylyqqa alyp Qazaqstan Respýblıkasy Senatynyń bir top depý­tattary atynan Astana qala­syn­daǵy or­talyq bir kóshege Buqarbaı Estekbaıuly esimin berý týraly bizdiń tarapymyzdan usynys bolǵan. Obaly ne, shahardyń ákimdigi bul usynysqa oń kózimen qarady. Onomastıkalyq komıssııanyń qaraýyna shyǵaryp, bir kóshege esimin berý jóninde oń sheshim qabyldady. «Onomastıka zańy­na óz­gerister engizýge baılanysty» kó­shege batyr esimin berý jumysy ýa­qytsha keıinge qaldyryldy. Atalmysh zańǵa Elbasy qol qoıǵan soń jaqyn kúnderi kósheniń de lentasyn qııatyn kúnniń alys emestigin aldyn-ala habarlaǵym kelip otyr. Bul da kesimdi ýaqytyn kútip jatqan máseleniń biri bolyp tabylady.
Buqarbaı batyr Estekbaıulynyń 200 jyldyǵyna arnalǵan úlken shara ótpek. Árıne, talaı jampozdyń kindik qany tamǵan Qyzylorda óńiri bir jasap qalary sózsiz. О́ıtkeni, batyrǵa eńsesi bıik eskertkish ashylady, ǵy­lymı-tájirıbelik konferensııa uıym­dastyrylady. «Baı­raǵy bıik er baba!» degen ataýmen arqaly aqyndardyń aıtysy da ótpek. Ol dodaǵa eldiń túkpir-túkpirinen aıtysker aqyndar qatysady dep kútip otyrmyz.
Árıne, aıtýǵa ońaı biraq beıneti kóp bul sharalardyń barlyǵyn elimizdegi quzyrly mekemeleri qal-qaderin­she qolǵa alyp, uıymdastyryp otyr. Buqarbaı babanyń urpaǵy retinde óz basym osy istiń basy-qasynda júrgen azamattarǵa shyn kóńilimnen alǵysym­dy aıtqym keledi. Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi, Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligi, Sport jáne dene tárbıesi isteri agenttigi de, batyrdyń súıegi jatqan, urpaqtary ósip óngen ólke, Qyzylorda oblysynyń ákimdigi de meılinshe qoldap, mańyzdy sharýaǵa uıytqy bolyp otyr. Aýqymdy is qashanda kóptiń qoldaýymen, ynta jigerimen ǵana júzege asary daýsyz dúnıe.
Aqtyq demi úzilgenshe elin de, jerin de qyzǵyshtaı qorǵap, irgesin bekemdep, qarnyn toǵaıtyp, kóńilin birlep ketken babamyz Qyzylorda oblysy Jalaǵash aýdany Qaraketken eldi mekenine qarasty Nuralyq degen jerde máńgi uıqy qusha­ǵynda jatyr. Basyna aq kirpishten turǵy­zylǵan záýlim kesene alystan qaraǵa­nyńyzda alyp aqqýǵa uqsar edi. Al qus tóresi aqqý – bul adaldyqtyń, páktiktiń belgisi. Janyńyz – jánnatta, topyra­ǵy­ńyz torqa bolǵaı, birtýar baba!

Qojahmet BAIMAHANOV,
Parlament Senatynyń depýtaty,
«Nur Otan» halyqtyq- demokratııalyq partııasynyń múshesi.