Oljas SÚLEIMENOV: ShEKSPIRI JOQ ELDIŃ NIýTONY DA BOLMAIDY

“Álemde bir ult ókiliniń ekinshi tilde jazyp, sol ult ádebıetiniń ókili bolyp ketken my­sal­da­ry az emes. Mysaly, mol­da­van Antıoh Kan­te­mır orys poezııasynyń bas­taýynda turǵan tul­ǵa­lardyń biri sa­na­lady, polıak Iýzef Teodor Kon­rad Koje­nevskıı bolsa Djozef Konrad degen at­pen aǵylshyn prozasynyń sheberi retinde málim, taǵy bir polıak azamaty Gııom Alber Vla­dı­mır Aleksandr Apollınarıı Kos­trovıskıı fransýz poe­zııasynyń dańqyn Gııom Apol­lı­narıı degen atpen shyǵarǵan, ýkraın Nıkolaı Vasılevıch Gogoldiń týyndylary orys pro­zasynyń maqtanyshy, tipti bertinge tússek Býlat Okýdjavanyń da, Fazıl Iskanderdiń de jazǵandary orys ádebıetiniń ıgi­ligi delinedi... Alaıda, ulttyq ádebıet uǵymyn ek­sheýdiń klassıkalyq ólshemderi solaı sóıleı tur­ǵanmen, eshkim de orys tilinde jazatyn Oljas Súleımenov jyrlaryn orys áde­bıetine telip kórgen emes. Oljas Súleımenov – orys tilinde jazatyn qazaq aqyny degen baılamǵa jurttyń bári taq turady. Taq turǵyzǵan – Oljas óleńderindegi kóne dáýirlerden jetip jatqan qypshaqy qaıy­rym-qaǵystar, ulttyq qanyq boıaýlar, jer-jahandaǵy qubylystyń qaı-qaı­sy­syna da tek qazaqtyń kózimen qaraıtyn qymbat qasıeti, eń bastysy – qaı kezeńde de altyn ba­sy­nyń azattyǵyn saqtaı alǵan alashtyq asqaq aıbyny, órshil rýhy. Uly aqyn, uly redaktor Tvardovskııdi “Novyı mırden” ketirip, bir jyldan keıin kórge tyǵyp tyn­ǵan sur kardınal Sýslovtyń ózi Súleımenov­tiń saǵyn syndyra al­ǵan joq. Aqyn dosy Andreı Voznesenskııge arnaǵan óleńinde: “Az ı Iа” – Azııa dep oqtalyp, Jańyl­dym ba? Jatpaımyn men aqtalyp... Tanyp-bilip ózimizdi ózgeden, Kóshemiz biz ózimizdi betke alyp”, dep jazǵanyndaı, Oljas jyrynyń kóshi ózimizge ózimizdi betke aldyrtqan kúıi bir ǵasyrdan bir ǵasyrǵa aýysyp barady. Oljastyń keshegi keńes­tik kezeńde bir odaqqa birikken halyqtar arasyn­daǵy ba­dy­raıtylmaǵanymen baıqalmaı da tur­maıtyn báıge-básekede alǵashqy “Arǵymaqtary­men”-aq aryndap shyǵyp, “Qazaqtar osyndaı bola­dy eken ǵoı” degizgen, ultymyzdy moıyn­da­mas­qa, qurmettemeske qoıǵyzbaǵan eńbegin biz eshqashan umytpaýǵa tıispiz. Sýretker Súleımenovtiń halyqtyń abyroıyn asyrǵan syrly sózi saıasatker Súleımenovtiń ár kezde ártúrli sebeppen árqıly aıtyp qalǵan ar­tyq-kemdi pikirlerin jýyp-shaıyp kete be­retinin biz bilmeıdi emespiz” – kezinde gaze­timizde bes jyl boıynda júrgizilgen “Jıyr­ma­synshy ǵasyr jyrlaıdy” atty avtorlyq antolo­gııa­myzda osylaı jazǵan ekenbiz. Sodan beri de 7 jyl óte shyǵypty. Bul eki aralyqta Oljas Súleımenov jet­pis jastyń jotasynan asyp ketti. Áıtse de, áli kúnge Alash jurty aıtýly aqy­nynyń aý­zyna qaraıdy. Durys aıtsa da, burys aıtsa da Oljas sózi qoǵamdyq oıǵa qozǵaý salmaı qoımaıdy. Biz de ataqty azamatymyzben ár jolyqqan saıyn az-kem bolsa da suhbat­ta­syp qalýǵa tyrysyp júremiz. Búgin oqyrman nazaryna usy­nylyp otyrǵan myna kólemdi suhbatqa 2008 jyly Mańǵystaý oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaevtyń shaqyrýymen Kendirlide ótken demalys kúnderindegi, Ol­je­keń­niń ótken jyldyń aıaǵynda Ábish Kekil­baevtyń 70 jyldyǵyna arnaıy kelgenindegi áńgimelesýlerimiz arqaý bolǵan. Keıingi kezdegi keıbir saıası pikir­ta­las­tarǵa qatysty týyndaǵan qosymsha suraqtardyń jaýap­tary aqynnyń óz tilegi boıynsha elektrondy poshta arqyly jazbasha alyndy. Sonymen, Oljas aqynnyń sózine nazar salaıyq, aǵaıyn. – Qurmetti Oljas Omaruly! Gazeti­miz­diń betinde iri tulǵalardyń keń kólemdi suh­battaryn jarııalap, ózi, ómiri, aına­la­sy, myna dúnıeniń qym-qýyt qubylystary týraly oılaryn emin-erkin aıtýyna múmkindik jasap júrmiz. Keńinen otyryp áńgimelessek dep josparlaǵan azamattary­myz­dyń biri ózińiz edińiz. Munan burynǵy júzde­sýlerimizdegi aıtqandaryńyz qaǵazǵa túsirilgen. Oǵan qosa Astanaǵa jol tús­ken­de arnaıy kezdesýge kelisimińizdi de alǵan bolatynmyn. Degen­men, osydan biraz kún buryn Parıjge tele­fon soǵyp, ol suhbat­tyń ýaqytyn beri qaraı jyljytýdyń múmkindigin qaras­ty­rýdy ótinýge týra keldi. Keıingi kezde túrli buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy san qıly jarııalanym­darǵa oraı sizdiń óz sózińizdi oqyrmandardyń der shaǵynda estigeni jón dep oılaımyn. Áıtse de, bizdiń suhbatymyz belgili bir ýaqytqa qatysty, saıası sıpattaǵy saýaldarmen shektelip qal­ǵanyn qalamas edim. Sondyqtan sizge ómi­rińizge, óleńińizge, ǵylymı eńbekterińizge, pýblısıstıkańyzǵa, qoǵamdyq qyzmeti­ńizge, búginde barshamyzdy tolǵandyratyn basqa da taqyryptarǵa baılanysty suraq­tarymdy qoıǵym bar. Alǵashqy suraq – dástúrli suraq. О́zińizdiń shyqqan tegińiz, ósken ortańyz týraly aıtsańyz. – Kezinde “Juldyz” jýrnalynda maqala jarııalaǵanmyn. Sonda mynandaı joldar bar: “Meniń jasym jıyrmanyń altaýynda. Barlaýshy-geolog dıplomy men ádebıetshi mamandyǵyna ıemin. Tarıhty zertteýge geolog ári aqyn retinde qaraımyn. Sońǵy jyldarda júzdegen tarıhı kitaptardy qoparyp shyqtym. Qalamaqylarymdy Sovet Odaǵynyń eń iri kitaphanalarynda jumys isteýge jum­sap júrmin. Maǵan Ǵylym akademııasyn­daǵy áketaılarym áli bere qoımaǵan nár­selerdi izdeýdemin. Muny teriske shyǵarý da kúná: Reseıdiń, Qytaıdyń, Amerıka­nyń, Grekııanyń, Fransııanyń, Grýzııa­nyń, Iraktyń ótken ómirin bilemin, biraq qazirshe qazaqtardyń tarıhyn bilmeımin. Kóshpendiler dáýiri áli ashylǵan joq. Kitapshyl halyqtardyń tarıhyndaǵy kóptegen kómeski tustardy túrkiler ta­rıhyn bilmeıinshe túsindirýge bolmaıdy dep batyl málimdeı alamyn”. Bul aıtqa­nym jalpy qazaq tarıhyna qatysty sol kezdegi oıym. Árıne, qazaq bolǵan soń men sol kezdiń ózinde beri qoıǵanda jeti atamnyń shejiresin táp-táýir biletinmin. Meniń boıyma bitken qasıetterdiń bári atalarymnan aýysqan deı alamyn. Bizdiń áýletimizde aqyndar, ánshi-kúıshiler, batyr­lar kóp bolǵan. Solardyń biri – Jaıaý Musa. Meniń jetinshi atam – ataq­ty Oljabaı batyr. Atymdy da ákem sol babamyzdyń qurmetine qoıǵan. Ibrahım­niń Abaıǵa, Ábdirahmannyń Ábishke, Qanafııanyń Qanyshqa aınalǵany sııaqty, Oljabaı da Oljasqa aınalyp ket­ken. Ana jyly, 70-ke tolǵanymda Qanat Saýdabaev dosym Amerıkadan ma­qala joldap, meniń esimimdi “Ol jas” – “On molodoı” dep túsindiripti, Oljas jetpisinde de jas jigit kúıinde dep ja­zypty. Onysyna rahmet, aıtqany kelsin. Qudaıǵa shúkir, áli voleıbol oınap júr­min. Jaqynda Sanjar Jandosovqa arnalǵan týrnırde meniń komandam birinshi oryn aldy. Oljabaı batyrdyń Abylaı han ás­ke­riniń oń qanatyn basqarǵanyn, jońǵar­larmen kúreste aty shyqqanyn ár qazaq biledi dep oılaımyn. Bir joly Oljabaı batyr sheshýshi shaıqas aldyndaǵy áskerı keńeste keı taıpalar kósemderiniń batyl­syzdyǵyna kúıinip ketipti de, daladan jylan ustatyp aldyrtypty. Sol jylan­nyń basyn aýzyna salyp jiberip, qarsh-qarsh shaınapty da, túkirip tastaǵan soń: “Erteń biz meniń tisterimdeı bir bolsaq, berik bolsaq dushpannyń basyn myna jy­landaı julyp túsiremiz!”, depti. Jońǵar­lar óz týyna aıdahardyń sýretin salǵany málim. Erteńinde rasynda da qazaqtar qoly jeńiske jetipti. Sol shaıqas ótken jer “Qalmaqqyrylǵan” atalady. Kelesi, 2011 jyly Oljabaı batyrdyń 300 jyl­dyǵy. Ol toı keńinen atalyp ótedi, eldik­tiń, erliktiń toıy bolyp ótedi dep sene­min. О́z ákem – Omar Súleımenov qazaq­tyń tuńǵysh kavalerııa polkinde ofıser bolǵan. 1937 jyly Tashkenttegi Túrkistan áskerı okrýginiń shtabyna jiberilgen de, sodan qaıtyp oralmaǵan. Lev Nıkolaevıch Gýmılev maǵan Omar Súleımenov degen áskerı qyzmetkermen túrmede bir kame­rada otyrǵanyn aıtqan edi. Meniń oıym­sha, sol kisi meniń ákem. Ári áskerıligi, ári esimi, ári famılııasy birdeı keletin basqa adam dál sol kezde bola qoımaǵan shyǵar. Ákem habar-osharsyz joǵalǵannan keıin aǵaıyndarymyz bizdi Baıanaýylǵa alyp ketpekshi bolypty, biraq Nasyrjan atam jibermeı qoıypty. Anam – Fatıma Nasyrjanqyzy Bedelbaeva kúıeýi Omar­dyń oralýynan ábden úmitin úzgen soń 1943 jyly sol kezdiń ózinde jýrnalıst re­tinde tanylyp úlgergen Ábdýálı Qara­ǵulovqa turmysqa shyqqan. Men ómir boıy ókil ákeme tánti bolýmen, qaıran qalýmen óttim. Ol kisiniń saýattylyǵy, jaýaptylyǵy, eńbekqorlyǵy kim-kimge de úlgi etip aıtatyndaı. Kún saıyn tún orta­synda úıge ákeletin gazet betterin kor­rektor sııaqty muqııat qaraıtyny esimde. Qazaq tiline birqatar jańa sózderdi meniń ákem engizgen. Mysaly, “sýverenıtet” sózin alǵash ret “egemen” dep qoldanǵan adam – Ábdýálı Qaraǵulov. Ákemniń qa­shan kórsem de ne oqyp, ne jazyp otyra­tyny meni de bara-bara qalam men qaǵazǵa alyp keldi. Tórtinshi klasta júrgenimde Tolstoıdyń 12 tomdyǵyn tolyq oqyp shyq­qan edim, sonda mamam meni aıap, “Kózińdi qurtasyń” degende ákemniń: “Kitaptan kóz qurymaıdy, kitaptan kóz ashylady” degeni esimde. Men pıoner gazeti­ne shyqqan alǵashqy áńgimelerime “O.Qaraǵulov” dep qol qoıatynmyn. Bir kúni ákem: “Omar erekshe adam edi. Aty óshpesin”, dedi. Sodan beri famılııam Súleımenov. Ákem áýelde meniń jýrna­lıst bolýyma qarsylyq bildirgen. Sodan men geologııa fakýltetine tústim. Ony bitirgen soń báribir Ádebıet ınstıtýtyna barýdy jón kórdim. Qaı iste de, qaı jerde de ákem kórsetken ónegeni ustanýǵa tyrysamyn. – Aldyńǵy jyly ózińiz jaqsy biletin kınorejısser Darıǵa Tnalınamen suhbat­tasqanymda sizdiń Máskeýdegi stýdenttik ómirińizge qatysty bir jaıdy aıtyp edi. Siz ol kisiniń úıine baryp, oqýdan shyǵa­rylǵaly jatqanyńyzdy aıtypsyz, qa­ryzǵa aqsha surapsyz, ol kisi berer-ber­mesin bilmeı oılanyp tur­ǵanynda esikten shyǵyp júre beripsiz. Keıin Almatyda jolyqqanda sol oqıǵany esine salypsyz... – Jastyq shaqta bári bolady ǵoı. Áýelde jataqhanadaǵy tóbeles úshin oqý­dan shyǵyp qalǵanym ras. Biraq kóp uza­maı onyń paıdasyn da kórdim... Oqýdan shyqqan soń Almatyǵa kelip, “Kazah­stanskaıa pravda” redaksııasyna jumysqa ornalastym. 1961 jyldyń 12 sáýirinde ǵaryshqa Iýrıı Gagarın ushty. Sol uly oqıǵany habarlaǵan gazet nómirinde meniń adamnyń ǵaryshqa tuńǵysh kóterilýine arnalǵan óleńim basyldy. Al Almatynyń ózinde ol óleńdi baspahanada arnaýly lıs­tovka túrinde basyp, ushaqtan qala ústine shashty. Bul meniń ózimdi eń ba­qytty sezingen sátterimniń biri. О́zimdi alǵash ret aqyn retinde shyndap sezingen sátim de sol. Jańaǵy oqıǵadan shabyt­tan­ǵanym sondaı, men aınalasy bir aptanyń ishinde tutas poema jazyp tastadym. “Adamǵa tabyn, Jer, endi!” poemasynyń qandaılyq tanymal bolǵanyn aıtyp jatýdy artyq kóremin. Jalpy, Gagarın­niń ǵaryshqa kóterilýi búkil adamzattyń sanasyn bir sátte ózgertip jiberdi deýge bolady. Sol kúni adamdardyń bári aldy­men orystar, amerıkalyqtar, qytaılar, fransýzdar, polıaktar, qazaqtar emes, aldymen Jer planetasynyń turǵyndary ekenin, adamdardyń bári Jer atalatyn ortaq kemede júzip kele jatqanyn sezindi. Meniń poemamnyń basty aıtary da osy edi. Sodan shamasy bir aıdyń ishinde-aq ataqty aqynǵa aınaldym deı alamyn. Poema Máskeý gazetterinde basyldy, ra­dıodan oqyldy, aıaq astynan, jospardan tys túrde jeke kitapsha kúıinde jaryq kórdi. Al ózim arada bir aı ótkende Ame­rıkadan bir-aq shyqtym. Sondaǵy Kolým­bııa ýnıversıtetinde poemamdy stýdentter aldynda oqydym, suraqtaryna jaýap berdim. Osy jerde bir jaǵdaı esime túsip otyr. Sapardyń aldynda Máskeýde ınstı­týtymnyń jataqhanasynda qonyp shyqtym. Stýdent dostarymmen dastar­qan­da, kóńil kóterip otyrǵanbyz. Kenet solardyń bireýi ornynan ushyp turdy da: “Qoı, shyǵyp keleıin, bireýdiń tumsyǵyn buzbasam bolmaıdy eken!” dedi. “Ne úshin?” dep jatyrmyz. Sonda álgi dos­y­myz­dyń: “Amerıkaǵa barǵym keledi!” degeni... Amerıkadan keıin Parıjde, Sor­bonnada oqydym sol tuńǵysh kólemdi týyndymdy. Poemanyń arqasynda Jazý­shylar odaǵyna qabyldandym. Instıtýt rektorynan resmı hat tústi. “Oqýǵa qaı­týyńyzǵa ruqsat” degen. Men telegram­mamen jaýap jiberdim: “Qaıtaıyn, biraq oqytýshy retinde” dep. – Siz Ádebıet ınstıtýtynyń kórkem aýdarma fakýltetine oqýǵa túskenińizdi bilemiz. Aýdarmashylyqty kásip etpeı, aqyndyq jolǵa aýysýyńyzdyń sebebin qalaı túsindirer edińiz? – Ol fakýltetti tańdaǵandaǵy maq­satym týǵan halqymnyń ǵajaıyp poezııasyn orys tilinde sóıletý arqyly qazaq ádebıetin beri qoıǵanda Odaq kó­leminde tanytý edi. Sondaǵy ár stýdent ózin óz ulty ádebıetiniń elshisindeı sezinetin. Árqaısymyz bir-birimizben jarysa aýdaratynbyz. Aıtqandaı, bizdiń topta Bolat Jansúgirov, Mereke Maılın oqydy. Ilııastyń, Beıimbettiń balalary­men birge bolý da meniń zaman, qoǵam týraly oılarǵa erte berilýime áser etti. Ataqty aýdarmashy Lev Ozerov ótkizgen shyǵarmashylyq semınarlardyń paıdasy kóp edi. Biraq kóp uzamaı-aq aýdarmashy­lyq meniń stıhııam emes ekenine kózim jetti. Qazaqtyń on bir býyndyq óleń ólshemi orysshada tabıǵı shyqpaı-aq qoıdy. Jalpy, óleń aýdarmasy qııamet-qaıym is. Shynymdy aıtsam, bizdiń aqyn­dardyń ózin dálme-dál aýdarýdy talap etip otyryp alatyny da janyma tıip bitti. Aqyry aýdarmany qoıyp, óleńdi ózim jazýǵa kiristim. Onyń da óziniń qy­zyǵy bar. Jigittermiz ǵoı, stıpendııanyń basyna alǵashqy aptanyń ózinde-aq sý quıyp úlgeremiz. Sodan ashqursaq júretin kúnderimiz bolady. Qyzdarymyz únemshil, tamaqty ózderi daıyndap, bir stıpen­dııadan bir stıpendııaǵa jetip jatady. Sýlamıta degen kýrstas qyzym bar edi, sol maǵan “Ár keshki tamaq úshin mynaǵan jańadan bir óleń jazyp otyrasyń” dep qalyń dápter usyndy. Jaıaý Musanyń urpaǵy emespin be, qansha óleń kerek bolsa sonsha óleń jazyp tastaımyn. Sol Sýlamıta kúnderdiń bir kúninde jańaǵy dápterdi Borıs Slýskııge aparyp beripti. Ataqty aqyn meni shaqyrtty. Bardym. Meniń óleńimdegi bir jolǵa kóńili qatty qulap túsipti. “Rebıata, sýdıte po mne o ka­zahah” degen jol. “Osyny maǵan syı­lasańyz”, deıdi. “Men qazaqtardy soǵysta kórgenmin. Jaqsy soldattar, jaýapty jaýyngerler edi. Siz aýdarmashylyqty qoıyp, óleńdi ózińiz, oryssha jazbaq ekensiz. Onda siz búkil orys ádebıetiniń aldynda búkil qazaq ádebıetiniń atynan sóıleısiz. Sizdiń orys qurdastaryńyzdyń júgi jeńil. Olardyń tý syrtynda uly tarıh, alyp aýqymdy mádenı mura tur. Al siz erekshe myqty bolýǵa tıissiz”, dep biraz áńgime aıtty. Keıinnen Slýskıı jańaǵy menen surap alǵan bir joldan órbitip, tamasha óleń jazdy. “Sýdıte na­rod po poetý, Iа o týrkah sýjý po Nazymý Hıkmetý, Po-moemý, týrkı golýboglazy...” dep keledi. Borıs Slýskıı keıin meniń óleńderimdi Leonıd Martynovqa kór­setipti. Leonıd Nıkolaevıch 1960 jyly “Lıteratýrnaıa gazetada” meniń bir top óleńderimdi óziniń alǵysózimen jarııa­latty. Martynov pen Slýskıı ekeýi meniń “Argamakı” dep at qoıǵan alǵashqy jınaǵymnyń qoljazba­syn “Sovetskıı pı­satel” baspasyna tapsyrǵan. Sóıtip júrgende jataqhanada bir tóbeleske ury­nyp qaldym da meni oqýdan shyǵaryp tas­tady. Qoljazbany baspanyń josparynan shyǵaryp tastady. Amal joq, Almatyǵa qaıtyp keldim. Odan arǵysyn munyń aldyn­daǵy suraqqa jaýabymda aıtqan­myn. “Argamakı” degen birinshi kitabym aqyry Almatyda jaryq kórdi. – Alǵashqy kitabyńyzdan keıin-aq siz dańqqa bólendińiz. “Noch-parıjanka”, “Solnechnye nochı”, “Dobroe vremıa vos­hoda” degen jınaqtaryńyz jyl aralatpaı shyǵyp jatty. 1964 jyly Qazaqstan komsomolynyń syılyǵyn aldyńyz. 1967 jyly Lenın komsomoly syılyǵyn alǵan alǵashqy aqyn da siz boldyńyz. Sóıtip júrgende aıaq astynan tarıhnamaǵa boı uryp, lıngvıstıkaǵa aýyz saldyńyz. 1975 jyly atyshýly “Az ı Iа” jarııalandy... О́zińiz muny qalaı túsindirer edińiz? – Aıaq astynan degen sózińizben kelise almaımyn. Arǵy babam Oljabaı batyr jaıyndaǵy ańyz aralas áńgime­lerdiń ózi-aq meni bala kúnimnen kóne tarıhqa qulaq túrgizip ósirgen bolatyn. Onyń ústine kóshpendilerdiń bárin tek jabaıy varvarlardaı esepteıtin kózqaras ta jastaıymnan janyma tıetin. Ádebıet ınstıtýtynyń ózinde SSSR tarıhynan sabaq beretin Vodolagın degen profes­sordyń birinshi leksııada-aq maǵan qarap, “Al, aıta qoıshy, sender orys jerine alǵash ret qashan basyp kirip edińder?” dep “ázildegeni” bar. Men de qarap qal­maı, “Sender” dep siz Qazaq SSR-in aı­typ tursyz ba?” dep qarsy suraq qoı­ǵan­myn sonda. Máskeýge barǵan bette Lenın kitaphanasynan 1926 jylǵy sanaqtyń qorytyndylary jarııalanǵan jınaqty taýyp oqyǵanmyn. “Kazahı – samaıa krýpnaıa tıýrkoıazychnaıa nasıonalnost Sovetskogo Soıýza – 6 mln. 200 tysıach che­lovek” degen tusyn kóshirip te alǵanmyn. Al 1939 jyly sol 6 mıllıonnan astam qazaqtan 2 mıllıon adam ǵana qalǵan... Mundaı qorlyqqa tek qoı minez halyq qana shydaı alady. Al biz jylqy minez halyq emes pe edik?! Osyndaı-osyndaı oılardan baryp tarıhtyń tereńine súńgı berdim. Súńgı bergen saıyn shejireshiler, jylnamashylar, tarıhshylar halyq­tardyń ótken ómirinen tek qaqtyǵysty, tek soǵysty, tek janjaldy jazyp otyr­ǵanyna kózim jete tústi. Etnostardyń ǵasyrlar boıy aralasyp-quralasyp ómir súrgeniniń, alys-beris, barys-kelis jasaǵanynyń jaı-japsaryn jazyp jatý onsha áserli shyqpaıtyny ras ta bolar. Onyń esesine sý bop aqqan qandy sýret­teý kim-kimniń de esinde kóbirek qalady. Soǵystar shejiresi óshpendilikke tárbıe­leıdi, kek qaıtarýǵa shaqyrady. Mundaı tarıhnama qoǵamdyq sanany tózimsizdikke tárbıeleıdi. Mundaı tarıhnama kúresker­lerdi, batyrlar men azapkerlerdi ósirýge septesýi múmkin, biraq jasampaz jan­dardy ósirýge septespeıdi. Ásirese, Qazaqstan sııaqty elde sergek tarıhı sana qalyptastyrýdyń mańyzy erekshe. Bizge birlese ómir súrýdiń, ózara kómektiń tarıhı tájirıbesi basqalardan góri kóbirek kerek. Beıbit kúnder tarıhtyń taqyryby emes degendi jańa aıttym ǵoı. Ony jazý qıyn. Beıbit kúnder este qala bermeıdi. Soǵystar, shaıqastar aptalap, keıde aılap sozylyp otyrǵan, olardy qossańyz ári barǵanda jyldar shyǵady. Al eger slavıandar men kóshpendilerdiń qatar­lasyp, aralasyp, saýda-sattyq jasap, beı­bit ómir súrgen kúnderin qossańyz tutas ǵasyrlar shyǵady. Men “Az ı Iа” kitabyn jazýǵa Dala men Rýstiń tarıhy ejelden qoıyndasyp ketkenin, eki eldiń tarıhtyń uzyna boıynda negizinen ja­qyn­dasýmen, baýyrlasýmen ótkenin, ha­lyqtardyń tipti tilderi aralasýǵa deıin jetkenin dáleldeý úshin kiristim. Til degen tarıhı aqpa­rattyń eń baı qoımasy. Mádenıetterdiń ózara jaqyndasýynyń eń tolyq sýretin biz tilden taba alamyz. Túriktiń “tovarısh” degen sózi orysqa aýysqany beker deýge bola ma? Urys kezi­nen “ýra” sııaqty sózder ǵana aýysady. “Az ı Iа” kitabynyń el nazaryn erekshe aý­dar­ǵanynyń basty sebebi – meniń “Igor jasaǵy jaıyndaǵy jyr­dyń” eń alǵashqy qostildi oqyrmany bol­ǵandyǵymnan. Men sizge bir-aq mysal keltireıin. Jyrda “Se ýrım krı­chat pod sablıamı po­loveskymı” degen jol bar. Monolıngvıst aýdar­mashylar ony “se ý Rım” dep oqyǵan. Sonda nemene, Konchak qypshaqtary Rımge deıin barǵan ba? Endi Rýs jerinen Rım degen qala izdeı bastaǵan. Odan keıin Máskeýdi kezinde “tretıı Rım” dep ataǵanyn eske túsir­gen. Odan da bolmaǵan soń Pereıaslav knıazdi­gin­degi Rımov degen qalany eske túsirgen. Al endi qos tildi oqyrmannyń kózimen qarasańyz bári op-ońaı ornyna kele qalady. “Ýrım” – kádimgi túrki sózi. Áıeldiń órim shashy. Qypshaqtar Igor joryǵynan keıin Rýske qaıta shapqanda áıelderdiń sha­shyn kesken, sóıtip qorlaǵan. Talaılar meniń túpki oıymdy tym qarabaıyrlatyp túsindiredi. “Az ı Iа” kitaby tap bir “Igor jasaǵy jaıyndaǵy jyrdy” qazaq jazǵan dep dáleldeıtindeı aıtady. Bul – kúlkili nárse. Men ol jyrdy qos tildi meńgergen adam shyǵarýy, naqty aıtqanda, túrki tilderin de biletin orys adamy shyǵarǵan bolýy múmkin deımin. Tap-taza tildi tabý múmkin emes. Koreı tiliniń 75 paıyzyn qytaı sózderi, fransýz tiliniń 25 paıyzyn arab sózderi quraıdy eken. Solardyń soǵan namysta­nyp jatqanyn estip kórmeppin. Al ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldaryndaǵy ulyder­ja­va­lyq órkókirektik orys tiline túrki sózderi aralasqan degenniń ózin keshire almady. О́rken jaıǵan mádenıet – ózgelermen udaıy, júzdegen jyldar boıy aralasyp-quralasýdyń jemisi. Sóz almasý degen tildiń kedeıliginiń belgisi emes, bul onyń damý ústindegi til ekendiginiń belgisi. Ol kitapqa kózqarastyń ózgergenine de biraz bolyp qaldy. Aldyńǵy jyly “Az ı Iа” Máskeýde basyldy. О́tken jyly Bol­ga­rııada, Ýkraınada shyqty. Bakýde ázir­baı­jan tilinde 30 myń danamen jaryq kórdi. Bul qazirgi kez úshin óte úlken ta­ra­lym. Aıtqandaı, osydan biraz buryn men Rýstam Ibragımbekovke Ázirbaıjan ataýy­nyń maǵynasyn tú­sin­di­rip bergenim bar. Qytaılar “aze­ba­jen” dep alban­dardy ataǵan. Kaspıı teńiziniń batys betkeıi II-V ǵasyrlarda Albanııa delin­gen. Munyń ózi Uly Jibek jolynyń boıynda jatqan ol jerge túrkilerdiń, buryn aıtylyp júrgendeı, HI ǵasyrda emes, II ǵasyrda barǵanyn kórsetedi. – Sizdiń túrkologııalyq eńbekterińiz kóshpendiler mádenıetin kótermeleı kórsetedi degen de pikir bar. Buǵan ne aıtar edińiz? – Mádenıettiń eń basty quramdas bólikteri qatarynda poezııa men mýzyka atalýǵa tıistigi talassyz. Bul talassyz bolsa, onda túrki halyqtarynyń dál osy poezııa men mýzykada eshkimge des bermeıtindigi tipti talassyz. О́mir súrý saltyna baılanysty aıtsaq, mysaly, eń taza mýzyka HIH ǵasyrǵa deıin kóshpeli ómir saltyn saqtap kelgen halyqtarda ekendigi daýsyz. Al otyryqshylyqqa aýysqan túrki halyqtarynda mýzyka kóbine sózdiń nemese bıdiń súıemeline aınalyp ketkeni belgili. Kóp nárse qalaı túsindirýge baıla­nys­ty. Batystaǵy ádebıette ǵundar talaı ýaqyt boıy jabaıylyqtyń balamasyndaı bolyp beınelendi. Aqıqatynda sol zamandaǵy german taıpalary áleýmettik, mádenı damýy jaǵynan Eýropaǵa kelgen ǵundardan kóp tómen turǵan. Germandyq­tar ǵundardan tutas dúnıetanym júıe­lerin qabyl alǵan. A.Pletneva sııaqty­lardyń kóshpendilerge mádenıet jat degen sóziniń túkke turǵysyz ekendigin tek Ermıtajdaǵy skıf altyn órnekteri-aq daýsyz dáleldeı alady. Al olar klas­sıkalyq kóshpendiler ǵoı. Kóshpendiler sózdiń tolyq maǵyna­synda memleket qurmaǵan degen de jaı nárse. Ádebı jazba til – memleket­tiliktiń basty belgisiniń biri. Orhon men Enıseı boılarynda sonaý VIII ǵasyrda tasqa qashalǵan jazýlardyń tili qandaı ǵajap deseńizshi! Ári ıkemdi, ári qýatty til, eń kerneýi mol sezimderdi, poetıka­lyq oıdyń eń názik naqyshtaryn jerine jetkizip aıta biletin til! Eýropa men Azııadaǵy talaı otyryqshy halyqtar ol zamanda mundaı baılyqqa qol jetkizbegen bolatyn. Kóshpendiler tipti sol Orhon-Enıseı jazbalarynan basqa eshteńe jasamaǵan bolsa da, álem mádenıetinen oıyp turyp óz ornyn alar edi. Túrki kóshpendileriniń jazba eskertkishteriniń az saqtalýyna ıslam dininiń salqyny tıdi dep sanaımyn óz basym. Syna jazýynyń jádigerlikteri musylman dininiń yqpaly jetpegen jerlerde – Altaıda, Sibirde, Mońǵolııada ǵana saqtalǵany tegin deısiz be? Tegin emes. Dinı fanatıkter tasqa túsken “bóten” jazýlardy joıyp jiberip otyrǵan. Ejelgi túrk tili Orhon-Enıseı mátin­derinde ǵana, basqa mátinder joq, al bul mátinder oǵyz-qarluq tilderiniń normalaryna saı degen uǵym bar. Túrkologııadaǵy dogmalardyń bireýi osy. Keıbireýler osydan shyǵaryp, ol zamanda qypshaq tilderi bolmaǵan deýden de taıynbaıdy. Olar qypshaq tilderi oǵyz tarmaǵynan órbigen degendi aıtqysy keledi. Sonda qypshaq tilderiniń jasy bizdiń zamanymyzdyń orta ǵasyrlarynan beri qaraı esepteletin bolyp shyǵady. Al durysynda, qypshaq jáne oǵyz tilderin salystyryp qarasańyz, ejelgi oǵyz tildi jádigerlikterden ap-aıqyn kıpchakızm­derdi kóresiz, olar grammatıkadan da, leksıkadan da tanylyp turady, munyń ózi eki tildik butaqtyń da orhon-enıseı jazbalarynan kóp buryn bolǵanyn ári bir-birimen baılanystylyǵyn aıqyn­daıdy. Kóshpendilerdi, kóshpendilikti men orynsyz kótermeleı sóılegen emespin. Meniń maqalalarymda, kitaptarymda kósh­pendi ómirdiń keri ketiretin tustary da jazylǵan. Munyń aldyndaǵy suraqqa qaıtarǵan jaýabymda 1929 jylǵy ensı­klopedııalyq sózdikte qazaqtardyń sany 6 mıllıonnan astam dep kórsetilgenin, arada on-aq jyl ótkende 2 mıllıonǵa túskenimizdi aıttym ǵoı. Al sol kezde ózbekter 4 mıllıonnyń mańaıynda bolatyn. Qazir ózbekter 26 mıllıonnan astam. Olar ashtyqtan dál bizdeı qyrylǵan joq. О́ıtkeni, otyryqshylyqqa erte kóship, jerdi emip úlgergen edi. Biz 30-shy jyldardaǵy sol oırandy aıtqanda Stalın men Goloshekınniń qoldan jasaǵan asharshylyǵymen qatar jartylaı kóshpendi ekstensıvti mal sharýashylyǵy jıyrmasynshy ǵasyrda ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz bolyp shyqqanyn da aı­tý­ǵa tıispiz. О́kinishke oraı, ǵalymdary­myz da, saıasatkerlerimiz de ol ashtyqtan tıimdi taǵylym alǵan joq. Mal sharýa­shy­lyǵy ekstensıvti sıpatta júrgizile berdi. Tyń ıgerý bastalyp, eń quıqaly jer­lerge egin egilgen kezde mal sharýa­shylyǵy shóleıt, jartylaı shóleıt aımaqtarǵa ysyrylyp ketti. Qazaqtardyń jaǵdaıy qaıtadan qoldan nasharlatyldy. Osy aıtqanymnyń ózi kóshpendilik atty qubylysqa dıalektıkalyq turǵydan qaraı alatynymdy kórsetedi dep oı­laımyn. Qazaqtardyń kóshpendi ómirden saq­ta­lyp qalǵan keńdigi, kónteriligi, jurttyń bárin ózindeı kóretin qasıeti elimizdegi turaqtylyqty saqtaýǵa áser etip otyrǵan sheshýshi faktorlardyń biri. Astanada, Eýrazııa ýnıversıtetinde Ábish Kekilbaev­tyń 70 jyldyǵyna arnalǵan konferen­sııada sóz sóılegenimde Tolstoı týraly aıttym. Týrgenev te, Býnın de, Paýs­tovskıı de stılıst retinde Tolstoıdan sheberirek bolýy múmkin dedim. Biraq, Tolstoıdyń álemge qaraıtyn núktesi bıikte, sondyqtan ol ómirdi, adamdardy basqasha kórgen dedim. Tolstoı álemdi “bizder” jáne “bógdeler” dep bólmegen. Tolstoı úshin Napoleon da, Qajymurat ta bógdeler emes, óziniń artyqshylyǵy men kemshilikteri bar kádimgi adamdar. Álemdi “bizder” jáne “bógdeler” dep qarastyra­tyn jazýshylar ómirge okoptan kóz sa­lady. Al okoptan, ambrazýradan adamdar­dy emes, tek dushpandardy ǵana kóre alasyń. Tolstoı ­– bir-birine jat halyq­tar bolmaıtyn bolashaq adamzatty daı­yn­daǵan jazýshy. Qazaqtar naǵyz tols­toıshyl halyq. Qazaqtar bárine dalalyq perspektıvadan, alystan, keńinen qaraı alady, sondyqtan da kóbirek, keńirek kóre alady. Qazaqtar úshin jek kóretin halyq bolýy múmkin emes, qazaqtar úshin jat ult bolýy múmkin emes. О́ıtkeni, tutas halyqtyń, tutas ulttyń jaman bo­lýy, jat bolýy atymen múmkin emestigin biz jaqsy bilemiz. Abaıdyń “Adamzattyń bárin súı baýyrym dep” degen sózin halqymyzdyń ár perzenti udaıy jadynda ustaýǵa tıis. – Sizdiń biraz ýaqytyńyz, biraz ýaqytyńyz emes-aý, talaı jyldaryńyz qoǵamdyq, naqty aıtqanda, depýtattyq qyzmetke arnaldy. SSSR halyq depýtaty retinde eń kóp shuǵyldanǵan máseleńiz ultaralyq qatynastar boldy deı alamyz. TMD keńistiginde, ózimizdiń elimizde osy másele qalaı sheshim tabýda dep sanaısyz? – Kezinde bir gazetke bergen suhba­tym­da azattyq alaýyn oq-dári qoıma­syn­da otyryp tutatýǵa bolmaıdy degenim bar edi. Keńes Odaǵy ultaralyq problema­lar­dyń oq-dári qoımasyn eske túsiretin. Ult­tyq ıdeıa keıbir keýdemsoq saıasat­ker­lerdiń qolynda bılik úshin kúrestiń qu­ra­lyna aınalyp, tarıhı, rýhanı, áleý­mettik jáne ekonomıkalyq faktorlardan bólek qarastyrylǵan kezde destrýktıvti, qıratqysh kúshke ıe boldy. Gamsahýr­dıa­nyń “Grýzııa grýzınder úshin” dep uran tastaýy muń eken, Abhazııanyń, Ońtústik Osetııanyń, Adjarııanyń problemalary andyzdap shyǵa keldi. Moldova refor­ma­tor­lary jazýdy latınısaǵa aıaq astynan aýystyrǵanda halyqtyń 40 paıyzdaıy, ne­gizinen ónerkásipti qalalardyń tur­ǵyn­dary, ózderin eldiń tolyqqandy azamat­ta­ry sezinýden qaldy, sóıtip Prıdne­strove, gaǵaýyz problemalary paıda bol­dy. Bostandyqta ómir súre bilý bodan­dyq­ta ómir súrýden ońaı emes. Ony Tájik­stan tragedııasy da kórsetti. Stalındik re­pressııa men soǵys jyldarynda tájik­ter eki júz myńnyń mańaıynda adamynan aıyrylǵan eken, al jaq-jaq bolyp pre­zı­denttik taqqa talasqan azamat soǵy­syn­da úsh júz myńnan astam adamynan aıy­ry­lypty. Mıllıonǵa jýyq tájiktiń bet-betine bosyp ketkeni taǵy bar. Reseıde de áýelde demokratııanyń bar qyzyǵyn kórip qalǵylary kelip, oblystarda, qalalarda gýbernatorlardy shetinen saılaı bastady. Sol-aq eken, separatızm belgileri boı kór­setti. Al bul kez kelgen el úshin, ásire­se federatıvti el úshin qaýipti nárse. Pý­tın kelisimen oblystardyń basshylary ta­ǵaıyndalatyn tártip engizildi. Onda tipti avtonomııalyq qurylymdardyń pre­zıdentteriniń kandıdatýralaryn Kreml usynady qazir. Jańaǵy men aıtqan elderdiń kóbi ne­gi­zinen birultty elder. Osydan Qazaq­stan­daǵy ultaralyq qarym-qatynas máse­le­siniń táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryn­da qandaılyq kúrdeli bolǵanyn shamalaı berińiz. Buǵanasy bekimegen jas eldi túrli saıası kúshter jan-jaǵynan julqylap jat­qan kezde Nursultan Nazarbaev búkil jaýapker­shi­likti óz moınyna alyp, prezıdenttik bılik júıesiniń artyqshy­lyq­taryn oryndy paıdalana bildi. Prezıdenttiń sol jyl­darda eldegi jaǵdaıdy qýatty qolynda qalaı ustap turǵanyn men jaqsy bilemin. Oǵan ózim kýámin. Men Nursultan Nazar­baevtyń Qazaqstandaǵy saıası turaqty­lyq­ty saqtap qalý isine qosqan úlesin óte jo­ǵary baǵalaımyn. Búginde saıası tu­raqtylyq qoǵam damýynyń basty sharty ekenin elimizdiń barlyq azamattary jaqsy túsinedi. Men muny táýelsizdik jyl­da­ryn­daǵy eń basty jetistigimiz der edim. To­leranttylyq pen kelisimge kele bilýdiń ortalyqshyl qaǵıdaty kezinde Nazar­baev­tyń “Ádilettiń aq joly” kitabynda má­lim­delgen bolatyn. Kópetnosty, qaıshy­lyqty ortada Memleket basshysynan eýrazııalyq úderistiń mánin tanytatyn ıntegrasııa qaǵıdatyn dáıekti júzege asyrý oryndy kútilgen-di. Halyqtyq kókeıge qonymdy oıdyń jetkizýshisi bolý, kelisimge keltirýdiń sheberi bolý, kóp­qyrly qoǵamda qandaı da bir jaqtyń sózin sóılemeı, kópshiliktiń sózin sóıleý Nursultan Nazarbaevtyń qolynan keldi. Aıqastan bıik tura bilý ustanymy adam­zat­­tyń uly jazýshylaryn erekshelendirip kórsetken. Mysaly, Tolstoı sondaı bolǵan. Mundaı mysaldar az emes. Aı­qasqa jol bermeý ustanymy HH ǵasyr­daǵy uly saıasatkerlerdi erekshelendirip turǵan. Mundaı mysaldar az. Kúrdeli, ótpeli kezeńderde bılik ba­synda tájirıbeli, kásibı saıasatkerler turýǵa tıis. Nursultan Nazarbaev aýyl­dan shyǵyp, qol eńbegi men oı eńbegin qatar ushtastyrǵan, komsomol jumysy­nyń da, partııa jumysynyń da mekte­bi­nen ótken, kópultty ujymdarda eńbek et­ken, sovettik kezeńniń barlyq mansap­tarynyń bıigine jetken adam. Men Nazarbaevpen 40 jyldan beri dostyq qa­rym-qaty­nastaǵy adammyn. Kelispeı qal­ǵan tus­tarymyz bar, biraq ketisken tus­tarymyz joq. Eshkim de biz ekeýmizdi araz­dastyra almady aqyry. Sondyqtan men Nazarbaevty dáıim qoldaýmen kelemin. Elbasymyzdy maqtanysh etemin. Nursultan Ábishulyn talaı jaǵdaı­larda kórdim. Qorǵanys mınıstri D.Iаzov pen Atom energetıkasy men ónerkásibi mı­nıstri V.Konovalovtyń Semeıde qo­sym­sha úsh synaq ótkizý jónindegi usy­ny­syna Gorbachev qoldaý kórsetkende Nazar­baevtyń: “Tolko s soglasııa Verhovnogo Soveta Kazahskoı SSR” dep jazǵanyn bilemin. Sonda respýblıka basshysy respýblıka Parlamenti endigi jerde eshqandaı synaqqa kelisim bermeıtinine senip otyr. Odaq Prezıdentimen ashyq­tan-ashyq janjaldasyp jatýdyń qajeti qansha? Eń bastysy túpki nátıje ǵoı. Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdentiniń qyzmetine túpkilikti baǵany, árıne, tarıh beredi. Bolashaq urpaqqa tuńǵysh Elba­sy­nyń qyzmetin baǵalaýdyń úlgisin búgingi zamandastary kórsetýge tıis. Nursultan Nazarbaevtyń aldaǵy 70 jyldyǵy eldi­gi­mizdi, memlekettiligimizdi baıyptaý, paıymdaý turǵysynan ótkizilgeni jón bolady dep oılaımyn. – Sizdiń atyńyzǵa ultaralyq qatynas­tar, til problemalary jónindegi pikir­le­rińizge baılanysty syn pikirler jıi aıty­lyp jatady. Siz ol pikirlerge qalaı qaraısyz? – “Az ı Iа” jarııalanǵan kezde meni ult­shyl etip shyǵarǵan. “Moskva”, “Mo­lo­daıa gvardııa”, “Znamıa” jýrnal­darynda kitabymdy orysqa qarsy eńbek dep baǵalaǵan. SSSR Ǵylym akade­mııasynyń jabyq májilisi shaqyrylyp, akademıgi bar, korrespondent-múshesi bar, ǵylym doktory bar 49 adam tabandatqan 10 saǵat boıy sóz sóılep, Súleımenovti shekten shyqqan ultshyl etip kórsetken. Moı­ny­ma jurt umyta bastaǵan “pan­tıýrkıst” degen aıypty da taǵyp jiber­gen. Tepkige túskeli turǵan jerimnen Dıme­keńniń Brejnevke kitabymdy aparyp berýi, Bas hatshynyń bir aýyz qoldaý sózi qutqaryp qalǵan. Jeltoqsan oqıǵasy kezinde odan da asyryp túsirdi. Sol kúnderde Máskeýge jóneltilgen qa­ǵazdardyń birinde tipti “Súleımenov av­tomatty asynyp alyp, orys balabaq­shalaryna bardy” degen sumdyqqa deıin jazǵan. Endi qazir meni ınternasıonalıst bolǵanym úshin synap jatyr. Iá, men ınternasıonalıstpin. Abaı – ınterna­sıonalıst. Shoqan da ınternasıonalıst. Ásirese, myna jahan­daný jaǵdaıynda mundaı sana qalyp­tas­ty­rýdyń máni arta túsedi. Jalpy, mono­etnos­ty elden polı­etnosty eldiń ózindik artyqshylyqtary da bolady. Memlekettiń óz ishinde etnostardyń qatar ómir súrý mádenıetin qalyptastyrý arqyly biz olar­dyń dáıim yqpaldastyǵyna, sózdiń jaqsy maǵyna­syndaǵy básekelestigine qol jetkizip, damýǵa sony serpin bere alamyz. О́zge etnostarmen jarysý ahýa­ly­nyń ózi halyqty básekege qabiletti ete túsedi. Til týraly aýyzsha berilgen suhbat­tarymdaǵy keıbir onsha dál aıtylmaǵan pikirlerime qarap meni qazaq tiline ja­n­ashyr emesteı sóıleıtinderge janym ashı­dy. Sózdiń de qısyny bolýy kerek qoı. Sonaý 1984 jyly Jazýshylar oda­ǵynda qazaq tilin qorǵaýǵa arnalǵan eń birinshi jıyndy uıymdastyrǵan Oljas Súleımenov emeı, kim edi? Oǵan qatysqan adamdar, qudaıǵa shúkir, aramyzda júr ǵoı. Men tek qazaqtardyń sońǵy ǵasyrda ta­rıhtyń ózi qolǵa ákelip túsirgen qymbat qa­zynasynan – orys tilin barshamyz tolyq ıgergendigimizden bas tartpaǵanyn qalaımyn. Olaı bolmaıtynyna senemin. Olaı bolmaıtyny bylaı tursyn, qazaq­tardyń keleshekte úsh tildi qatar meń­ger­gen halyq bolatynyna senemin. Eger qol­ǵa alynǵan baǵdarlama oıdaǵydaı júzege asyrylsa, onda taıaýdaǵy onshaqty jyl­dyń ózinde bizdiń jastarymyz qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde emin-erkin sóı­leý arqyly búkil álemniń bilim baı­ly­ǵy­na esik ashady dep bilemin. Munyń ózi memleketti bolashaqta mıllıondaǵan dollarlyq shyǵyndardan qutqaratynyn da eskerý kerek. Oryssha, aǵylshynsha oqymaıtyn halyqqa myna úshinshi myńjyldyqta qanshama ǵylymı ádebıetti qazaqshaǵa aýdaryp berýge týra keletinin oılasańyz janyńyz túrshigedi. Al árbir adam, ásirese qazirgi jas adamdar erinbese, yjdahat tanytsa boldy – sol myńdaǵan kitaptardyń bárine qolyn tikeleı jetkize alady. Aýdarmasy durys pa eken dep kúmándanyp jatpaı, túpnusqadan oqı alady. Halqymyzdyń orys tilindegi, aǵyl­shyn tilindegi Internetke erkin enýiniń ózi ıntellektýaldyq ósýimizge qandaı óris ashatynyn dáleldep jatýdyń qajettigi joq. Jahandanýǵa beıimdelý degenimiz osy. Jahandanýǵa qarsy kúresý degendi aıtyp júrgenderdiń sózin de, ózin de tek aıaý kerek. Sózdiń reti kelgende aıtaıyn, men alfavıtimizdi latınısaǵa aýystyrýǵa da qarsymyn. О́zbekter men túrkimenderdiń sodan ozyp ketkenin qazirshe kóre qoıǵan joqpyn. Ázir­baıjandardyń jóni basqalaý. Olar túrikterdiń latınısasyn sol kúıinde ala saldy. О́ıtkeni, ázirbaıjan men túrik tilderi bir topqa – oǵyz tobyna jatady, aıyrmashylyǵy shamaly. Latınısaǵa kóshemiz dep áýre-sarsańǵa tússek, qazaq tilin qazirgi biletin jazýynyń ózimen úırene almaı júrgen qazaqtardy tipti tilden alystatyp tynýymyz múmkin. Bálkim, sol alfavıtpen mamandar úshin birer basylym ashyp qoıýdyń, sol arqyly latınısanyń múmkindigin, qajettiligin jyldar boıy baıqap kórýdiń artyqtyǵy bolmas. Bul asyǵys sheshetin másele emes. Sonan keıin aıtatyn taǵy bir jaı bar. Eki alfavıt ustanatyn el bolmaıdy. Irgemizde Reseı turǵanda Qazaqstandaǵy orys jurtshylyǵy kırıllısany qoıyp, latınısaǵa kóshe salady eken dep oılaýdyń ózi kádimgi balańdyqtyń dál ózi. Ras, áýelde qazaq alfavıti Internetke kelmeıdi eken, qazaqsha saıttar ashylmaıdy eken, qazaqsha mátin elektrondy poshtamen jiberilmeıdi eken degendeı qaýipter aıtylǵan. Qazir onyń bári sheshilgen. Bul jaǵyn da eskerý kerek. Kırıllısany óz alfavıtimiz emes qoı dep qýystanýdyń tipti jóni joq. Qazaqtyń alfavıti kırıllısamen jazylatyn orys alfavıtiniń negizinde, soǵan qazaq dybystaryn beıneleıtin jańa áripter qosý arqyly jasalǵan. Álemde tól alfavıti bar elder qazir óte az. Qytaı, arab, grýzın, armıan sııaqtylar ǵana. Qalǵan jurttyń bári ortaq alfavıtterdi paıdalanady. Balqan túbegine Asparýh han bastap ketken bulǵarlar (olardyń bir toby Edil boıymen joǵary órlegenin, keıinnen tatarlar atanǵanyn bilesiz, Tatarstanda Býlgar degen qala da bar) sondaǵy slavıan taıpalarynyń jerin basyp aldy da, sany az bolǵannan keıin ózderi assımılıasııaǵa túsip ketti,