Álem ǵalymdary Ábý Nasyr ál-Farabıdiń tegi men týǵan jyly jáne mekeni týraly

Jalpy, Ábý Nasyr ál-Fa­ra­bı­di álemdik, Keńes jáne Or­ta Azııa men Qazaqstan ǵa­lym­da­ry M.Shteın­shneıder, G.Zý­ter, F.Dıterısı, A.Re­sher, B.Ǵa­fý­rov, S.Grıgorıan, A.Sa­ǵa­dıev, Iý.Za­vadovskıı, Á.Mar­ǵu­lan, A.Ma­sha­nov, O.Jáýtikov, A.Qa­sym­­janov, Á.Nysanbaev, Á.Der­bi­sálıev, A.Kó­besov, M.Býrabaev, Q.Ja­ryq­baev, M.Haırýllaev, K.Tá­jikova jáne t.b. zerttedi. Olar kezinde jekelengen monografııalar men asa qundy maqalalar jazdy.

Arıstotelden keıingi ekin­shi ustaz atanǵan dáýir da­nysh­pa­nynyń eńbekterin zertteý eli­miz­de de 70-jyldardan bastap qolǵa alyndy, qarqyndy júrdi. Doktor­lyq, kandıdattyq dısserta­sııa­lar qorǵala bastady. Sodan beri de biraz jyl ótti. Elimiz egemen bolǵan soń bul ıgilikti iske ási­re­se keń jol ashyldy. Ábý Nasyr ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtette uly baba shy­ǵar­ma­shy­lyǵyn zertteıtin ǵylymı orta­­lyq quryldy. Olar birneshe ha­lyq­aralyq já­ne respýblıkalyq taǵylymı teo­rııa­lyq jáne praktı­ka­lyq konfe­rensııalar ótkizdi. Men de bul istiń basy-qasynda bolyp kelemin. 

Ábý Nasyr Muhammed ál-Farabıdiń ómiri men shy­ǵar­ma­shylyǵyn zert­teý­di jahan ǵa­lym­dary (AQSh, Eýropa, Azııa, Afrıka) kúni búginge deıin jal­ǵastyryp keledi. Eń áýeli men Ábý Nasyr óz shyǵarmalaryn týyn­datqan arab tilindegi qaınar kózderge úńildim.

1. Ábý Nasyr ál-Farabıdiń tegi jaıly arab tildi derek­kóz­der ne deıdi?

Ortaǵasyrlyq shejireshi, tarıhshy ǵalymdardan:

- Djamal ad-dın Ábý-l Hasan Álı bın Iýsýf ál-Qıftı (1172-1248) «Muhammed bın Muhammed bın Tarhan Ábý Nasyr ál-Farabı»;

Iran. Irandyq ǵalymdar «at-túrkı – túrkilik» degen sózdi ádette jazbaıdy. О́ıtkeni olar Ábý Nasyr ál-Farabıdi parsy tekti sanaıdy.

Din qyzmetinde júrgende birde Tehranda ótken halyqaralyq konferensııaǵa bardym. Arasynda ádettegideı Irannyń ulttyq kitap­ha­nasynda boldym. Kitaphana dırek­tory Iran prezıdentiniń máde­nıet jónindegi keńesshisi de eken. Áńgime arasynda Ábý Nasyr ál-Farabıdi qazaq jeriniń perzenti dep qalyp em, ol:

- Otyrar perzentin Iran ǵa­ly­my deıtindeı sizdiń qandaı ýájińiz bar? dedim.

- «Ábý Nasyr Orta Azııany sa­manıdter bılegen kezde ómir súr­gen, samanıdter parsylar edi» – dedi ol.

[Abý-l Abbas Shams ad-dın Ah­med bın Muhammed bın Ábý Bakr bın Hallıkan Ýafaıat ál-aǵıan ýa abna az-zaman. Beırýt [jyly kórsetilmegen], 5 tom, «Ál-Farabı ál-faılasýf» - «ál-Farabı fılosof», 153-157-better].

AQSh. Ábý Nasyr ál-Fara­bı­diń bıblıografııasyna arnaǵan eńbeginde AQSh ǵalymy Nicholas Rescher onyń tegin: «Ábý Nasyr Muhammed bın Muhammed bın Tarhan bın Ýzlaǵ ál-Farabı»;

Germanııa. Ataqty ne­mis shy­ǵys­­­ta­nýshysy Karl Bro­kel­man (1868-1956) Otyrar ǵaly­mynyń aty-jónin «Ábý Na­syr Muhammed bın Muhammed bın Tarhan bın Ýzalag ál-Fa­rabı;

Túrkııa. Túrik ǵalymdary Ismet Binark, Nejat Sefergioglu Oty­rar ǵalymyn «Ábý Nasyr Mu­hammed bın Muhammed bın Tarhan bın Ýzlık ál-Farabı at-túrkı»; 

- Túrkııanyń Islam ensıklopedııasynda «Ábý Nasyr Muhammed bın Muhammed bın Tarhan bın Ýzlaǵ ál-Farabı at-túrkı, 258/871-872 jyly týǵan dep sanalady» dep jazǵan.

Sonymen Otyrar ǵalymynyń tegin kópshilik derekterge júgine kele «Ábý Nasyr Muhammed bın Muhammed bın Tarhan bın Ýzlaǵ ál-Farabı at-túrkı» dep kórsetkendi jón sanaýǵa bolady.

Arab tildi derekkózder she?

- Sırııa Arab Respýblıkasynyń astanasy Damask shaharynyń «Bab as-saǵır qabyrstanyndaǵy Ábý Nasyr zıratynda: «Ábý Nasyr ál-Farabı atymen kóbirek belgili Muham­med bın Muhammed bın Tar­­han bın Ýzlaǵ, [hıjranyń] 260 jyly [bizdiń jyl sanaýymyz boıynsha 873 jyly Farab sha­har­ynda týǵan, hıjranyń 339 jyly [950 jyly] qaıtys boldy» dep jazylypty.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyn uzaq jyl­dar zerttegen qazaq ǵa­ly­my, ataq­ty fılosof, professor H.Qasymjanov (1931-2000) Más­keýde shyqqan «ál-Farabı» atty eńbe­ginde Ábý Nasyrdyń týǵan jylyn 870 dep kórsetken.

Budan shyǵatyn qorytyndy. Ensıklopedıst ǵalymnyń te­gin: «Ábý Nasyr Muhammed bın Muhammed bın Tarhan bın Ýzlaǵ ál-Farabı at-túrkı», al týǵan jy­lyn hıjranyń 258, ıaǵnı 870 jyl dep kórsetken jón. 

Ábý Nasyrdyń týǵan jylyn anyqtaý máselesi ótken ǵasyrdyń 70-jyldary da kóterilgen. Onda ǵalymdar men ókimet orynda­ry aqyldasa kelip, Otyrar oı­shy­ly­nyń týǵan jyly 870 dep kór­se­týge kelisken. Sóıtip onyń tý­ǵanyna 1100 jyl boldyǵa sanap, 1975 jyly 1100 jyldyǵy toılandy. Arab elderi de (Irak Arab Respýblıkasy jáne t.b.) osyǵan kelisti.

О́tken ǵasyrdyń 60-jyl­da­ry­­nyń sońynda joǵaryda aıtyl­ǵan­­daı, Almatyda ál-Farabı zert­­teý ortalyǵy qurylyp, Ábý Na­syr ál-Farabı eńbekteri Eý­ropa jáne arab tilinen de orys, qazaq tiline aýdarylǵanda, zertteý­ler júrgizilgende Máskeý jáne Qazaqstan ǵalymdary da Otyrar oıshy­lyn «Ábý Nasyr Muhammed bın Muhammed bın Tarhan bın Ýz­laǵ ál-Farabı at-túrkı» jáne týylǵan merzimin 870 jyl dep kórsetip otyrdy.

Orta ǵasyrlyq arab tildi derekterde Farab atty (qystaqtyń) О́zbek­standa da bar ekeni aıty­la­dy. О́zbekstandaǵy Farab Buhara qa­la­­synyń batys jaǵynda, Ámý­­da­­rııaǵa jaqyn jerde. Al de­rek­­­­terdiń basym kópshiliginde jo­ǵa­ryda aıtylǵandaı Ábý Na­syr týǵan Farabtyń Arys ózeni­niń Syrdarııaǵa (Saıhýn) quıar saǵasynda ekeni aıtylady. Ǵa­lym­dar da osyny moıyndaıdy.

Al Aýǵanstanda da Farab degen qystaq bar degenge kelsek, onyń aty Farab emes, Farıab. Ol Horasan ólkesinde.

О́tken ǵasyrdyń 70-jyldarynan bastap qana Ábý Nasyr ál-Farabı qazaq jerindegi Otyrarda (Farabta) týǵan, túrki taıpasynan shyqqan ǵalym dep jazyla bastady. Bul rette Máskeýdegi KSRO Ǵylym akademııasy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, KSRO ǴA akademıgi, tarıhshy, ǵalym B.Ǵafýrov: «Ál-Farabıdi qazaq etip kórsetýge tyrysý da jasan­dy áreket bolady. Ol zamanda ult bolyp birigý prosesi aıaqtalýdan áli tipti alys edi. Sol sııaqty ony ózbek dep kesip aıtý da ádilet­­tilik bola qoıar ma eken? Fakti­ler negizine súıene otyryp, ál-Farabı keıin qazaq halqynyń qura­myna qosyl­ǵan túrki taıpasy­n­an shyqqan..., deı alamyz» dep jazdy. Buǵan eshkimniń de osy kúnge deıin alyp qosary bolǵan emes. [B. Ǵafýrov. Ál-Farabıdiń áleýmettik-etıkalyq kózqarastary týraly//ál-Farabı. Áleýmettik-etı­kalyq traktattar. Almaty 1995, XVIII – bet.].

Almatydaǵy Qazaq ulttyq ýnı­ver­sıteti biraz jyldardan beri Ábý Nasyrdyń birqatar shy­ǵar­­­malaryn shyǵarýmen qatar, jyl saıyn ál-Farabı oqýlaryn ótkizýdi dástúrge aınaldyrdy.

2006 jyly naýryz aıynyń birinshi onkúndiginde meniń je­tekshiligimmen, quramynda QazMÝ-diń sol jyldardaǵy rektory, akademık Tólegen Qojamqulov, Otyrar aýdanynyń ákimi Álimjan Qurtaev, «Bilim» baspasynyń dı­rektory jazýshy, jýrnalıst J.Nus­qabaev, Sháýildirdegi ál-Farabı mýzeıiniń meńgerýshisi Abdýlla Jumashev bolyp Sırııa Arab Respýblıkasyna attandyq.

Damaskiniń ońtústik jaǵyn­daǵy «Bab as-Saǵır» qabyr­sta­nyn­daǵy Ábý Nasyr ál-Fara­bıdiń jáne qazaq jeriniń taǵy bir perzenti Sultan Zahır ad-dın Beıbarys (1287-1277) pen kezinde krest taǵýshy eýropalyq basqyn­shy­lar­dy talqandaǵan Salah ad-dın ál-Aııýbıdiń (1138-1193) zııaratta­ryn­da da boldyq. Elge oralǵan soń, sapar jaıly men Elbasy N.Á.Nazarbaevqa baıandap berdim. Kelesi 2007 jyly 4-7 naýryz aralyǵynda Elbasynyń Sırııaǵa resmı sapary boldy. Onda men de boldym. Sol joly N.Á.Nazarbaev ál-Farabı zıratyn retke keltirý, onda mádenı ortalyq salý týraly Sırııa úkimetimen kelise kele, ol úshin qarajat ta bóldirdi. Ol nysannyń aıaqtalǵany týraly men Sırııanyń bas múftıi doktor Badr ad-Dın Hassýnnan 2012 jyly Ýfada Reseı musylmandarynyń quryl­taıynda birge bolyp suh­battas­qanda estigen edim. Sırııada soǵys toqtasa, onyń resmı túrde ashylatyny sózsiz.

Sırııadaǵy Ábý Nasyr zıratyna biz Otyrardan arnaıy topy­raq ala baryp, baba zııaraty­na qoıdyq. Qaıtarda uly ǵalym zıratynan týǵan jerine de topyraq ala keldik. Otyrarǵa jınalǵan jurt aldynda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Bolat Jylqyshıev Otyrarda Ábý Nasyr ál-Farabıge rámzı kesene salynatynyn aıtty. Biraq ol basqa qyzmetke aýysqan soń oryndalmaı qaldy.

2018 jyldyń jeltoqsan aıy­nyń sońynda Ábý Nasyrdyń týǵan jyly, týǵan jeri máselesin talqylap bir sheshimge kelý úshin ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde, rektor Ǵalymqaıyr Mutanovtyń tóraǵa­lyǵymen Túrkııa jáne QazUÝ, sondaı-aq Qazaqstannyń R.Súleımenov atyndaǵy Shy­ǵys­taný, Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy Tarıh jáne etnologııa, Fılo­sofııa, saıasattaný jáne dinta­ný ınstıtýt­tarynyń belgi­li ǵalymdary bas qosty. Oǵan As­tanadan arnaıy kelgen Máde­nıet jáne sport vıse-mınıstri Aqtoty Raıymqulova da qatys­ty. Onda ǵalymdar Ábý Nasyr ál-Farabıdiń ómiri men shyǵar­ma­shylyǵyna baılanysty oıla­rymen bólisti. Ǵalymdar IýNESKO-ǵa Qazaqstan atynan hat jazyp, 2020 jyly Almatyda Ábý Nasyr ál-Farabıdiń týǵanyna 1150 jyl tolýyn keńinen atap ótý jaıly usynysty qoldady. Men sol májiliste Otyrardan ózge de 30-ǵa jýyq ǵalym men oıshyl shyqqany týraly jáne Ábý Na­syr­­ǵa baılanysty máselelerdi zer­de­lep, bas baıandama jasadym. Ony jınalǵan ǵalymdardyń bári qoldap, meniń zertteýlerime qol­daý bildirdi.

Sýrette: Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev Sırııa Arab Res­pýb­lı­kasynyń astanasy Damaski­degi ejelgi meshitte. Damask. 2007

Ábsattar qajy DERBISÁLI,

UǴA-nyń korrespondent-múshesi, R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń 
dırektory,  fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor