Saıasat • 22 Sáýir, 2019

Shyndyq aıtylýy tıis desek te...

650 ret
kórsetildi
5 mın
oqý úshin

Qandaı da bir eldiń memlekettik qupııasy sanalatyn málimetter túrli joldarmen álemge jaıylyp ketse, onyń sol el úshin ońaı soqpasy belgili. О́ıtkeni bul jerde álgi eldiń ustanǵan saıasatynyń, qabyldaǵan sheshimderiniń tereń ıirimderi, ózge taraptarǵa qoldanatyn saıası tásilderiniń naǵyz shynaıy mazmuny, dáliregi, betperdesi ashylyp qalady da, sonyń saldarynan birinshi kezekte memlekettiń bedeli túsedi, sodan keıin ózge áriptes eldermen jasasqan ekijaqty, kópjaqty jáne halyqaralyq uıymdar aıasyndaǵy kelisimderine zııany tıedi. Jalpy, memlekettiń saıası aqyl-oıynda nendeı «sumdyqtar» jatqanynyń jarııa bolýynan týyndaıtyn zardaptar týraly aıtýdyń ózi qıyn.

Shyndyq aıtylýy tıis desek te...
Jaqynda, ıaǵnı osy jylǵy 11 sáýirde qupııa aqparattardy jarııa­laýmen shuǵyldanatyn Wikileaks saı­tynyń negizin qalaýshy, 2012 jyldan beri Londondaǵy Ekvador elshiliginde boı tasalap kelgen Djý­lıan Assanjdy Ulybrıtanııa polısııa­sy qamaýǵa aldy. Bul jaǵdaıat halyq­aralyq qoǵamdastyqtyń nazaryn ózine birden aýdardy. 

Kóp nárseni «búldirgen», osydan 8 jyl buryn Shvesııa jaǵynan aıyp taǵylǵan, Brıtanııa qamaýǵa almaq bolǵan,  AQSh-qa ekstradısııalaný qaýpi týyndaǵan Dj.Assanj 2012 jyly Ekvadordyń ýaqytsha baspana bergenin paıdalanyp, osy memlekettiń Londondaǵy elshiligin panalaǵan edi. Sodan beri ol elshilik ǵımaratynda turyp kelgen-di. Biraq kenetten ol ózin qorǵap kelgen Ekvadordyń jańa prezıdenti Lenın Morenoǵa tıisemin dep jaza basty. Dáliregi, osydan eki jarym aı buryn Wikileaks saıty L.Morenonyń jáne onyń otbasynyń sybaılas jemqorlyqqa qatysy bar ekenin jarııalap jiberedi (bul Dj.Assanjdy tyǵylyp jatqan jerinen shyǵarý úshin ekinshi bir kúshterdiń jasaǵan áreketi bolýy da múmkin). El prezıdenti saıt arqyly ózine taǵylǵan aıyptardy joqqa shyǵardy. Ile Ekvador oǵan saıası baspana berýden bas tartty. Sodan Ekvador elshisi London polısııasyna Dj.Assanjdy ustap alyp ketýine ruqsat berdi. Osylaısha, Vestmınsterlik magıstrattyq sottyń 2012 jylǵy 29 maýsymda bergen orderi boıynsha sotqa kelmegeni úshin Dj.Assanjdy London polısııasy tutqyndady. Endi Dj.Assanj sotqa deıin Londondaǵy ortalyq polısııa bólimshesinde otyrady. Al onyń taǵdyry odan ári qaı soqpaqqa túsetini ázirge belgisiz.

О́zderińiz biletin bolarsyzdar, Dj.Assanj negizin qalaǵan Wikileaks saıty 2006 jyly qurylǵan. Sodan beri saıt jasyryn aqparat berýshilerden alǵan qupııa qujattardy jarııalaýmen boldy. Saıt arqyly alpaýyt elderdiń «ystyq núktelerdegi» áreketteri jónindegi nebir jantúrshigerlik derekter, belgili tulǵalar jónindegi aqparattar kóptep jarııalandy. Ásirese saıt usynǵan Irak pen Aýǵan­standaǵy AQSh-tyń áskerı operasııalary týraly qujattar, Gýantanamo túrmesindegi ahýa­l jónindegi jáne bas­qa da málimetter halyqaralyq qo­ǵam­dastyqty ári-sári kúı keshtirgen bola­tyn.

Osyndaı derekterdi aıdaı álemge taratýǵa uıytqy bolǵan Dj.Assanj­dyń emin-erkin júrýi qıyn ekeni á degen­nen-aq belgili bolǵan. Ony alǵashqyda Shvesııa jaǵy «zorlaý» faktisi boıynsha qýdalamaq boldy, AQSh «Reseımen qupııa kelisimge keldi» dep aıyptady jáne basqa da túrli kúdik­ke ilindi. Biraq Dj.Assanj ózine ta­ǵylǵan kiná­lardy joqqa shyǵarýmen keldi.

Qazirgi tańda memlekettik qupııany saqtaýda qansha jerden ozyq tehnologııalar men jańa tehnıkalar qol­danylyp júrgenimen, onyń kiltin ashý sonshalyqty qıyn bolmaı turǵandaı. О́ıtkeni bul jerde qupııany saqtaýshy men ony ashýshy tehnologııalar bir-birimen ońaı «til tabysatyn» sekildi nemese qorǵaýshy teh­nologııaǵa qaraǵanda shabýyldaý­shy tehnologııa basym tá­rizdi... Desek te, bizdiń bul paıymdaýymyz negizgi túıtkildiń sheshimin kórsetip bere almaıdy. О́ıtkeni bul tehnologııa­lardy adam basqarady. Demek, másele ózdiginen kelip adamı faktorǵa tireledi.

Aqıqat qansha jerden aıtylýy tıis bolǵanymen, óz kezeginde mem­leket­terdiń ózindik qupııalary da saq­talǵany mańyzdy. О́ıtkeni tutas el túgili shaǵyn otbasynyń óz qu­pııa­sy men shyndyǵynyń bolýy ómir zańdylyǵy. Mine, osy eki «ma­ńyz­dynyń» salmaǵyn sana tarazysyna salyp ólshesek, olardyń qaı­sysy aýyr tartady? Pálen dep dóp basa jaýap berý qıyn. Sondyqtan biz Dj.Assanjdyń qupııa aqparatty jarııalaýdaǵy qadamyn durys ne burys istep kesip aıta almaımyz.