Sherli shejire shyndyǵy
Jýyrda, Sankt-Peterbýrgte Lenıngradtyń jaý qorshaýynan qutylǵandyǵynyń 69 jyldyǵy atalyp ótti. Biz 900 kún boıy qorshaýda turǵan Lenıngrad turǵyndarynyń qanshalyqty qıyn ǵumyr keshkenin jaqsy bilemiz. Kúnine 125 gramnan ǵana nan alyp turǵan shahar halqynyń biraz bóligi ashtan buralyp, ólip qalǵanyn da qulaǵymyzdyń quryshy qanǵansha estidik, oqydyq, kınolardan kórdik.
Jýyrda, Sankt-Peterbýrgte Lenıngradtyń jaý qorshaýynan qutylǵandyǵynyń 69 jyldyǵy atalyp ótti. Biz 900 kún boıy qorshaýda turǵan Lenıngrad turǵyndarynyń qanshalyqty qıyn ǵumyr keshkenin jaqsy bilemiz. Kúnine 125 gramnan ǵana nan alyp turǵan shahar halqynyń biraz bóligi ashtan buralyp, ólip qalǵanyn da qulaǵymyzdyń quryshy qanǵansha estidik, oqydyq, kınolardan kórdik.Qazaqstandyqtar qoldarynan kelgeninshe qorshaýdaǵy Lenın qalasyna kómek kórsetti. «Lenıngradtyq órenim!» dep Jambyl babamyz óziniń qudiretti jyrlarynyń rýhymen bir qoldasa, ózi ash-jalańash júrgen halqymyz «Bári de maıdan úshin!» degen buıryq bolǵan soń, qoldaǵysynyń bárin maıdanǵa, sonyń ishinde Lenıngradqa jiberip jatty.
Sol jyldarda bir sıyr ustaǵan adam 10 kılo maı tapsyrýy kerek eken. Aryq sıyrdyń suıyq sútinen sonshalyqty maı alý da qıyn, biraq aǵasy maıdanda júrgen meniń 13 jasar enem ógeı sheshesimen ekeýi úsh inisiniń aýzynan jyryp sol maıdy tirnektep, jylap júrip jınapty. Eń qıyny, qandyaýyz ókimet maıdy ózi de jınap áketpeıdi. Ony taǵy 30 shaqyrym jerdegi orys qalasyna (bizdiń jaq orys derevnıalarynyń bárin «qala» deıdi) jaıaýlap-jalpylap aparyp tapsyryp, qaǵazyn aýylsovetke ótkizip qana mindetten qutylatyn kórinesiń. Áıtpese, sıyrdy aıdap áketedi. Al sıyrdy áketse ashtan óletiniń haq. Ashtan ólip jatqandar da jeterlik bolatyn. Biraq olardy «ashtan óldi» dep aıtqyzbaǵan. «Bul maıdy bizden tartyp alyp kimge beresiń, ózimiz de ash otyr emespiz be?» dep daý aıtý eshkimniń oıyna kelmeıdi. Dymyńdy shyǵarsań boldy, «sholaq belsendiler» «halyq jaýy» etip, tap berýden taıynbaıdy.
Osy sumdyqtardy eske alyp otyrǵan sebebimiz – Lenıngrad qorshaýynyń buzylǵanyna 69 jyl tolǵan sharalardan týyndap otyr. Eldiń barlyq túkpirindegi halyq osylaı ashtyqtan, aýrýdan qynadaı qyrylyp jatqanda maıǵa shylqyp júrgen adamdar da bolǵan eken-aý. Jo, joq olar bireýdikin tartyp nemese urlap jep júrgen qylmyskerler emes, bárin de «zańdy jolmen» alyp jatqan qyzmetkerler eken. Jáne olar basqa jerde de emes, álgi qorshaýda qalyp, halqynyń eńiregende etegi jasqa tolyp jatqan Lenıngradta bolypty.
REGNUM aqparattyq agenttiginiń aıtýyna qaraǵanda, jýrnalısterge usynylǵan jınaqtarda blokadanyń buryn jaryq kórgen jáne basylýǵa daıyn turǵan tolyq materıaldary kórsetilipti. Sonyń ishinde, jýyrda ǵana, ıaǵnı 2013 jyldyń basynda jaryq kórgen belarýstiń belgili jazýshysy Ales Adamovıch pen orys jazýshysy Danııl Granınniń jáne basqalardyń eńbekteri engizilgen «Blokadnaıa knıga» da bar eken. Bul eńbektiń daıyndalǵanyna kóp bolsa da túrli sebeptermen, sonyń ishinde sol kezdegi Kompartııa bastaǵan ókimettiń halyqqa jasaǵan ádiletsizdikteri, qysastyǵy, ashyq zorlyǵy, jónsiz-jolsyz qyrǵynǵa ushyratqan qandy qasaptary týraly arhıvtik materıaldar mol bolǵandyqtan onyń jaryq kórýine áli de ókimettiń pushpaǵyn ustap júrgen kommýnıster ishteı, syrttaı qarsy bolyp, aıaqtan shalyp kelgen eken. Sonyń ishinde qorshaýda bolǵan jyldarda halyqtyń kannıbalızmge jol bergeni, 1949 jylǵy bolǵan jappaı ashtyq jáne «Lenıngrad isi» degen ataý alyp, ǵalymdar, dárigerler, ınjenerler, qyzmetkerlerdi jazalaýdy ǵana maqsat etken sotsyz atý faktileri de osy eńbekte úlken oryn alǵan. Jazaǵa ushyraǵandardyń bári de «blokadnıkter» bolypty-aý. Atalǵan eki jazýshynyń olardyń sol kezde kózi tirilerimen áńgimeleskeni, keıipkerleriniń kúndelikteri men sýretteri – bár-bári qattalyp, jınalǵan eken.
Al endi myna qyzyqqa qarańyz… Sol, halyq ashtan qyrylyp jatqan Lenıngradta, 1941 jyldyń jeltoqsan aıynda TASS-tyń fotosýretshisi Aleksandr Mıhaılov arnaýly sehta, «lıterlik qyzmet kórsetiletinder úshin» túrli shokoladtar men «romdyq áıel» (romovaıa baba) atty jekelegen adamdar ǵana qol jetkizgen kondıterlik ónimder jáne basqalar daıyndalyp jatqanyn fotoǵa túsirip alǵan. «Lıterlik qyzmet kórsetiletinderdiń» kimder ekeni belgili, olar Kompartııa men ókimettiń jergilikti basshylary. Budan halyq bir tilim nanǵa zar bolyp jatqanda olar «romdyq áıel» men shokoladty tańdap jegenin kóremiz. Kommýnısterdiń ádilettigin aýyzdan tastamaıtyndar osy faktige ne der eken?
Ol ol ma? Atalmysh jınaqtyń tarıhshy Igor Bogdanov jınaǵan materıaldarynyń arasynda «Spessnabjenıe» degen arnaýly taraý bar. Sonda bylaı delingen: «V arhıvnyh dokýmentah net nı odnogo fakta golodnoı smertı sredı predstavıteleı raıkomov, gorkoma, obkoma VKP(b). 17 dekabrıa 1941 goda Ispolkom Lengorsoveta razreshıl Lenglavrestoraný otpýskat ýjın bez prodovolstvennyh kartochek sekretarıam raıkomov kommýnıstıcheskoı partıı, predsedatelıam ıspolkomov raısovetov, ıh zamestıtelıam ı sekretarıam ıspolkomov raısovetov». Demek, qorshaýdaǵy qalada restoran da bolǵan eken-aý. Onda qyzmeti joǵarylar úshin tegin tamaq ta berilip turypty. Endi Lenıngrad qalalyq partııa komıteti kadrlar bóliminiń nusqaýshysy Nıkolaı Rıbkovskııdiń 1941 jyldyń 9 jeltoqsanynda, ıaǵnı blokadanyń naǵyz qyzǵan shaǵynda (ol 1941 jyldyń 8 qyrkúıeginde bastalyp, 1944 jyldyń 27 jeltoqsanynda buzyldy) óz kúndeligine jazǵanyna qarańyz: «S pıtanıem teper osoboı nýjdy ne chývstvýıý. Ýtrom zavtrak – makarony ılı lapsha, ılı kasha s maslom ı dva stakana sladkogo chaıa. Dnem obed – pervoe shı ılı sýp, vtoroe mıasnoe kajdyı den. Vchera, naprımer, ıa skýshal na pervoe zelenye shı so smetanoı, vtoroe – kotletý s vermıshelıý, a segodnıa na pervoe sýp s vermıshelıý, na vtoroe svınına s týshenoı kapýstoı». Bul qorshaýdyń ne ekenin de bilmegen qazaq dalasyndaǵy halyqtyń sol kezde túsine de kirmeıtin tamaqtar. Blokadanyń basynda bári de bolǵan ǵoı, ashtyq keıin bastaldy emes pe dep kúdik keltiretinder úshin N.Rıbkovskııdiń 1942 jyldyń 5 naýryzynda ne jazǵanyn kórelik: «Vot ýje trı dnıa kak ıa v stasıonare gorkoma partıı. Po-moemý, eto prosto-naprosto semıdnevnyı dom otdyha ı pomeshaetsıa on v odnom ız pavılonov nyne zakrytogo doma otdyha partıınogo aktıva Lenıngradskoı organızasıı v Melnıchnom rýche…Ot vechernego moroza gorıat shekı… I vot s moroza, neskolko ýstalyı, s hmelkom v golove ot lesnogo aromata vvalıvaeshsıa v dom, s teplymı, ýıýtnymı komnatamı, pogrýjaeshsıa v mıagkoe kreslo, blajenno vytıagıvaesh nogı…Pıtanıe zdes slovno v mırnoe vremıa v horoshem dome otdyha. Kajdyı den mıasnoe – baranına, vetchına, kýra, gýs, ındıýshka, kolbasa, rybnoe – lesh, salaka, korıýshka, ı jarenaıa, ı otvarnaıa, ı zalıvnaıa. Ikra, balyk, syr, pırojkı, kakao, kofe, chaı, trısta gramm belogo ı stolko je chernogo hleba na den, trıdsat gramm slıvochnogo masla ı ko vsemý etomý po pıatdesıat gramm vınogradnogo vına, horoshego portveına k obedý ı ýjıný… Da. Takoı otdyh, v ýslovııah fronta, dlıtelnoı blokady goroda, vozmojen lısh ý bolshevıkov, lısh prı Sovetskoı vlastı…Chto je eshe lýchshe? Edım, pem, gýlıaem, spım ılı prosto bezdelnıchaem ı slýshaem patefon, obmenıvaıas shýtkamı, zabavlıaıas «kozelkom» v domıno ılı v karty. I vsego ýplatıv za pýtevkı tolko 50 rýbleı!». Al kerek bolsa. Uzaǵyraq bolsa da faktini tolyq keltirdik jáne ony qazaqshalamaı, túpnusqasyn bergendi jón kórdik. Avtordyń ózi tań qalady emes pe, «da, takoı otdyh… vozmojen lısh ý bolshevıkov, lısh prı Sovetskoı vlastı» dep. Shynynda da negizgi halyq bir túıir nanǵa qol jetkize almaı qyrylyp jatqanda, ekijúzdi bolshevıkter ǵana eshkimnen uıalmaı, óz adamdaryn osylaı maıǵa shylqytyp qoıatyn shyǵar. Osynyń ózi-aq onyń shynaıy beınesin kórsetpeı me.
Árıne, mundaı sumdyqtarǵa sený qıyn, biraq elden sol soǵys jyldarynda da et, sary maı, ýyldyryq, shujyq, qyzyl balyq, bal jınaldy emes pe? Eshbir kınoda, qujattarda olardyń qaıda jumsalǵany aıtylmaıdy. Bárin Stalın men onyń tóńiregindegiler ǵana jedi deýge taǵy senbeısiń. Sóıtsek, sonyń qyzyǵyn partnomenklatýra ǵana kóredi eken-aý. Maıdandaǵy ásker mundaıdyń ıisin de bilmeıtin shyǵar. Mine, bolshevıkterdiń, Keńes ókimetiniń osyndaı da «ádilettikteri» bolypty.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».
