Minez

…Kún kóterilgen shaq. Aspan shaıdaı ashyq. Sáskede uıqydan turyp taranyp, sándenetin arý syndy Almaty da búgingi kúnge daıyndalyp, boıyn túzep jatqandaı. Álginde ǵana asfalt trotýarlar men kóshelerdi sý shashatyn kólikter shomyldyryp, jýyp ketipti. Aınadaı jar­qyraıdy. Ánsheıinde de bul qalada úp etken jel bolmaıdy. Maýsym aıy tipti tamyljyp tur. Jasyl jelekke, qyzyl-jasyldy gúlge oranǵan mamyrajaı tirshilik. Quddy tabıǵat án sap turǵandaı. Erteńgilik saf aýa kókiregińdi ashyp, jan saraıyńdy shattyqqa bóleıdi. Bas poshta úıine qarsy bettegi trotýardyń boıymen jaıaý júrip kelemin.

…Kún kóterilgen shaq. Aspan shaıdaı ashyq. Sáskede uıqydan turyp taranyp, sándenetin arý syndy Almaty da búgingi kúnge daıyndalyp, boıyn túzep jatqandaı. Álginde ǵana asfalt trotýarlar men kóshelerdi sý shashatyn kólikter shomyldyryp, jýyp ketipti. Aınadaı jar­qyraıdy. Ánsheıinde de bul qalada úp etken jel bolmaıdy. Maýsym aıy tipti tamyljyp tur. Jasyl jelekke, qyzyl-jasyldy gúlge oranǵan mamyrajaı tirshilik. Quddy tabıǵat án sap turǵandaı. Erteńgilik saf aýa kókiregińdi ashyp, jan saraıyńdy shattyqqa bóleıdi. Bas poshta úıine qarsy bettegi trotýardyń boıymen jaıaý júrip kelemin. Jańa orǵan shóptiń ıisi ańqıdy. Úkimet úıi ǵımaratynyń alańyna taıa­dym. Tústi kilemdeı gúlmen túrlep tas­ta­ǵan alańdy, ol jerdegi únemi kútimde usta­latyn eskertkishti kózben sholatyn-aq jerdemin. Sol sátte sol qaptalyma nazarym qalaı aýǵanyn bilmeımin. Tik kósheniń boıymen órlep baryp kózim asqaq Alataýǵa tústi. O, ǵajap, taý janymda turǵan sııaqty. Jap-jaqyn tur. Jasyl jelekti eteginen qar jamylǵan shyńdaryna deıin qolǵa ustatqandaı kórinedi. Myna kórinis, qyrda ósip, jıyrma jasyna deıin taý kórmegen meni ózine baılap tastady. Aq bas Alataýdy osy ótken túnde qalaǵa jaqyn kelip qonǵandaı kórip, kózimdi almaı qattym da qaldym.

Bultsyz ashyq aýa raıy jaǵdaıynda, ásirese, uly sáskede, kúnniń kózi ózine tike túsken kezde taýda mundaı qubylystyń jıi bolyp turatynyn men onda qaıdan bileıin. Álgi áserden aryla almaı, taýdan kózimdi aýdarmaǵan kúıde ilgeri qozǵala bergen edim, qaıdan sap ete túskenin, eki adam aldymdy kes-kesteı tura qaldy. Bireýi – uzyntura, juqa sary óńdi, moıny soraıyp tur da, ekinshisi – tapal, dembelshe, ásirese, kózi baqyraıǵan úlken. Qaltarystan shyǵa kelgen buzyqtardaı jarmasa ketkenmen, qaýipti adamdar emes ekenin júregim sezdi, shoshynbadym. Múmkin, ózimnen áldeqaıda eresek adamdar bolǵasyn ba? Biraq, kıimderi uıpa-tuıpa. Kók shóptiń boıaýy juqqan. Menen ne tileıtinin de bilmeımin, áıteýir, bógep tur. Birdeńe aıtqysy keletin sııaqty. Kıimine nazar aýdarǵanymdy ańdaǵan badyraq kóz:

– Túnde kelinshektermen taýda qydyryp qalǵanbyz. Álginde ǵana tústik. Biz qazaqtyń belgili aqyndarymyz. Jaı adamdar emespiz, – dep meniń kúdigimdi seıiltkisi kelgen sy­­ńaı tanytty. Endi baıqadym, óńderi shar­shańqy. Taýdan emes, kózderin ýqalaı oıanyp, osy jerden jańa bir ázirde turǵan sııaq­ty. Sytylyp, ilgeri júrmek nıet baı­­­­­­­­­qatyp edim, menen aıyrylǵysy kelmegen­deı qypylyqtap, tipti abdyraǵandaı qı­­­myl kórsetip turdy da, uzyntura sary shal­barynyń artqy qaltasynan kýáligin sýyryp alyp, kóz aldyma tóseı qoıdy. Jap-jańa eken. Ekinshi ret berilgeni jóninde soǵylǵan belgi bar. Tosylǵanymdy ańdaǵan juqa sary:

– Qazaqtyń belgili aqyny Tóleýjan Ysmaıylov men bolamyn, – dep kýáliktegi aty-jóni jazylǵan tusty kózimen nusqady. Janyndaǵy jalpaq bet, badyraq kóz jigitti: «Qazaqtyń belgili aqyny» dep tanys­tyrdy. Jaqan Smaqov eken. Onyń da qaltasynda álgindeı kýáligi júr. Árıne, oıyma bir jaǵdaı túse ketpegende, olaryna bógeletin retim joq edi. KazGÝ-diń Masanchı kóshesindegi ǵımaratynda tapsyratyn emtıhanǵa asyǵýly edim. 1967-1968 jyldary, ýnıversıtette men sııaqty syrttaı oqıtyn stýdentter osylaı ár jerge kóship oqyp júretin edi. Qansha asyqqanmen, aldymda turǵan úlken adamdardy ysyryp, ne aınalyp ótip júre berýge dátim jetpedi. Aty-jónin aıtqan sátte-aq, bul adamdy syrttaı jaqsy biletinim esime túse ketti. Ol týraly maǵan ózim jumys isteıtin Baıǵanın aýdandyq gazetinde birge qyzmet atqarǵan, kezinde Almatydaǵy memlekettik kórkem ádebıet baspasynda belgili aýdarmashy bolǵan, keıin taǵdyr aıdaýymen týǵan jerine oralǵan, sol tustaǵy kópshilikke esimi máshhúr qalamger Sársen Jumaǵalıev kóp aıtyp edi. Ekeýiniń birge oqyp, ýnıversıtetti úzdik bitirgenin, Qazaqtyń kórkem ádebıet baspasynyń alǵash ashylǵan aýdarma redaksııasynda qatar otyryp qyzmet istegenin biletinmin. Teodor Draızerdiń «Amerıka tra­gedııasyn» orys tilinen qazaq tiline alǵash aýdarǵanyn da estigenmin. Ásirese, Sársen aǵa Tóleýjannyń aqyndyǵyn joǵary baǵalaıtyn. О́leń jazǵanda jańa túr izdeý jolyndaǵy izde­nisterin aıryqsha ataıtyn. «Qara óleńniń qabyrǵasyn syndyrý kerek», dep urandap, keıde asyra silteıtin qyzbalyǵyn da jasyrmaıtyn. Qasym Aman­­­jolovtyń: «Birden Pýshkın bolmaı-aq, Baımuqansha bastashy!» dep aıaqtalatyn óleńin, osy alypushpa, albyrt jas, aqyn inisine arnaǵan dep otyratyn. О́leńderiniń ekpini bólek, daýyldaı uıytqyp tur dep súısinetin. Sákeńniń aýzynan estip qyzyqqanmen, ol kezde maqtaýly aqynnyń óleńderi qolǵa túse qoımaıtyn. Jalǵyz ǵana «Esil» poemasyn Sársen aǵamyzdyń jeke kitaphanasynan attaı qalap alyp, oqyǵan edim. Sonyń ózinen soıy bólek aqynǵa kezikkenińdi moıyndaısyń.

О́r Esil, zor Esil, jan Esil ózenim,

Saǵynarmyn men de ózińniń

zámzám sýyńdy.

Alysta men seni oılasam –

órtener ózegim –

Tatardyń qyzymen sharlaǵan nýyńdy.

Sol arý kezip ný jaǵańdy,

Muńaıyp men joqta qaraqat kózine

jas alsa,

Men bolyp aımala, jalynam,

Esildiń samaly, taǵzym et ıilip,

jas qaıyń, jas arsha…

Rasynda da, Tóleýjan ekpinge baǵynyp, qa­ra óleńdi syndyryp jazady eken. Jáne onysy úılesimdi, oqýshyny alyp-ushyp, súı­reı jóneledi. Osyndaı ózim syrttaı ta­­­bynatyn aqynǵa kezigip turyp, úndemeı qalýym múmkin be? «Sizdi bilemin, Sársen aǵaı kóp aıtýshy edi», dedim. Osy sózdiń aý­zym­nan shyǵýy muń eken, men tabynatyn aqyn.

– Baýyrym, sol Sársenniń habaryn aıt? – dep qarymnan ustap jetekteı jóneldi.

Jaqyn tusta mańdaıynda «Pelmennaıa» degen jarnamasy bar dámhana tur. Soǵan kirýge yńǵaılandyq. Ar jaǵyn aıttyrǵanym joq, túsine qoıdym. Ekeýi stolǵa otyrǵansha, kire-beris esikke qarsy, aǵash baspaldaqpen kóterilip baryp enetin bólmedegi býfet sóresinen eki shyny qyzyl sharap alyp keldim. Onyń árqaısysy sol kezde «puttyq» dep atalatyn. Sirá, jurt lıtrlik aýyr shólmek bolǵasyn solaı deıtin shyǵar.

Qoıý qyzyl sharapty qyrly aıǵyr staqanǵa sylqyldatyp quıyp qoıamyn. Eki aqyn ilezde kóterip tastaıdy. Tez rızalap, áńgimelesip, emtıhanyma úlgersem dep oılap otyrmyn. Alaıda, sen asyqqanmen, aqyndar asyǵatyn emes. Pýshkınniń qaýyrsyn qa­la­my sııaqty, aq plastmassa qalamym bar edi. Jaqannyń kózi soǵan tústi. Bir bet qa­ǵaz­dyń qıyndysyna tez súıkete jazyp, qo­lyma ustatty. «Quda tússem qolyńdaǵy qaýyrsynǵa, Amanqos aınalaıyn, aýyrsynba…» dep bastalatyn bir shýmaq óleń eken. Dúkende tolyp turǵan, tıyn turatyn qalam qymbat dúnıe me, aqynnan ne aıaımyn, tilegin oryndadym. Baıqaımyn, sharap tez meńdetip barady. Ásirese, Tóleýjan aǵa qyzaıyn dedi. Sony sezip, ýaqyt sozǵysy keldi me, ekinshi aqyn: «Káne, inińe óleń oqyp ber», dep qolqa saldy. «Janynda kitaby, ne qoıyn dápteri joq, qalaı oqıdy?» dep oılap úlgergenimshe, buryn estimegen tosyn maqammen:

Meniń ózim – jigitimin Semeıdiń,

Semeıde de sodyrlar joq demeımin.

Semeıdiń de sopysy bar, montany –

Syldyr sózben syńǵyrlatqan kómeıin.

Sol Semeıge renjigen Abaı da,

«О́z perzentim», deıdi halqy alaıda.

Tobyqtynyń kelse eger qolynan,

Ustatpaq ed uly aqynyn qalaıda…

Jatty ústinen aryz onyń domalap,

Kim jazǵany belgisiz ǵoı – «domalaq».

Abaı aǵam qalyń qaıǵy arqalap,

Qara jerge enip ketti sodan-aq.

Kórdińiz be, bul Semeıdiń qalaıyn,

Tar mańdaıy syıǵyzbaǵan Abaıyn… –

dep, ár jolyn kektengendeı, shegelep aıtyp, soza berdi. О́z óleńin aýyzsha oqyǵan adamdy osy jerde men alǵash kórdim. Jáne ǵajap áserge bólendim. Túsi buzylyp, mazmuny renishke toly jáne bir óleń oqydy. Ashýǵa býlyqqandaı, birte-birte, úni kúsheıe beredi eken. Tosyn taqyryp. Orys bodandyǵyna qarsylyqqa qurylǵan jyr. Jerimizdi, elimizdi basyp aldy degenge saıady. О́leńdi: «Pohoronnyı bıýrodan sen blatpen, zorǵa alarsyń tynysh jatar kórińdi», dep aıaqtady. Tosyn oı tiksindirdi. О́leńde mundaı qarsylyq sózderdiń bolýy mıyma syımaıtyn sııaqty. Álgi shýmaqtardy oqý ústinde aqynnyń arqasy kóterilgendeı. Qımyly jıilep, kózi shatynap, ózin ustaýdan qalǵan. Endi suramaı-aq ornynan turyp, jan-jaǵyna jalt-jalt shúıilip, óleńniń yrǵaǵymen eki qolyn birdeı erbeńdetip: «Qoılar, qoılar!» dep bastalatyn uzaq tolǵaý óleńge tústi. Bir tusy bylaı keledi:

«Baran» dese bizdi muqap orystar,

«Aǵa» dedik týymyzdy oń ustar.

Qandaı momyn halyqpyz biz qoılardaı,

Júre bergen kek, namysty oılanbaı.

Arymyzǵa jaǵylǵan kir, kúıe kóp,

Keıde bizdi keketedi «túıe» dep.

Ol da aıtylǵan sóz shyǵar bir júıemen,

Qý dalada qoı baqtyq qoı túıemen…

Munan ári kóshpendi qazaq ómirin jyrlap kelip:

Tiriler me, o dúnıeden atam kep,

Sıpar edi-aý mańdaıymnan «botam» dep.

Túıe sútin ishe almaımyz biz búgin,

Arýana únin estimeıdi túz búgin.

Kıiz úıdiń appaq, appaq úzdigin,

Jel ushyryp áketkendeı kúzdikún… –

dep muńdy áýenge kezek beredi.

О́leńderin osylaısha sonsha berilip oqyp turǵan Tóleýjan, bir kezde ashanada tamaq iship, myna kórinisti onsyz da ersi kórip, shaq otyrǵan orystarǵa aıbat shegip, qarsy júgirsin! Bul jaǵyna kelgende ol tek óleń emes, qolma-qol qımyldyń da adamy eken. Álginde qalaı tyǵyp ákelgenin, álde únemi qoınynda júre me, sol jyldary Almatynyń kóshesiniń kez kelgen jerinde jatatyn qol basyndaı qaıraq tas júr qolynda. Ashanadaǵy adamdar dúrkireı kóterildi. Istiń nasyrǵa shapqanyn bilip, tez tabanymdy jaltyratýdy oıladym. Áıtpese, erteń oqýdan shyǵatynym anyq. Sol oımen áýeli esiktiń qaltarysyna tura qalyp, ishke eki mılısııa kirgen sátte, syrtqa ata jóneldim. Jaqsy otyrystyń aqyry bulaı aıaqtalǵany janymdy jedi, árıne. Biraq, basqa ne amal bar, bas saýǵalaǵanymnyń sebebin túsiner ózderi de dep qoıamyn qashyp bara jatyp.

О́lip-talyp emtıhanymdy tapsyryp, keshtetip «VDNH» jaqtaǵy ózim toqtaǵan «Raketa» qonaq úıine jetsem, tártip buzǵan klıent retinde nomerden shyǵaryp jiberipti. Mana áńgime arasynda ózimniń qaıda jatqanymnan da habar bergen edim. Sony esine tutyp qalǵan eki aqyn aǵam inisin izdep kelip, qonaq úıdi dúrliktiripti. Onda qonaq úıde qyzmet isteıtin qazaqty sırek kezdestiresiń. Arasha túser eshkim joq. Arǵy jaǵy belgili ǵoı…

Osydan úsh jyl buryn dám aıdap Alma­­­­tyda boldym. О́zim dáris alǵan KazGÝ-diń kó­ne ǵımaratyn kórip, eki aqyn aǵammen kez­­­­­­­desken (bul kúnde olar dúnıeden ótken) tus­qa qaraı júrdim. Mezgil sol kezdegideı dál sáskeniń kezi edi. Qyzýly kúnniń ótkir sáý­­­lesi tamyz aıynyń ystyǵyn kóterip tur. Alaıda, bul joly baıaǵydaı Alataý tutas tul­ǵasymen kórinbedi. Úıme-júıme salynǵan kóp qabatty záýlim úıler kólegeılep tastapty. Sol sııaqty, adýyn jyryn ońdy-soldy tógip-shashyp ómir keshken, bir kezde onysyna ózim kýá bolǵan tulǵaly aqyn Tóleýjan aǵanyń qazynasyn baspa júzinde kóre almaı júrgenimdi esime aldym. Aýyzsha tyńdaǵan sol asqaq jyrlary qaıda eken? Álde ol da ıilmeıtin qaısar minezi sııaqty ózimen birge ketti me? Aqynnyń óleńi – minezi degen ras sóz-aý!

Amanqos ORYNǴALIEV,

jýrnalıst.

AQTО́BE.