Kúnge sińgen kıikter

Ulytaý poselkesinen biraz uzaǵannan keıin máshı­­ne osynda ákelgen asfalt joldan solǵa burylyp, qyrǵa órledi.

…Jezqazǵannan Ulytaýǵa kelgende, sý máselesi bolmasa, aıtarlyqtaı qınala qoımadyq. Ulytaýǵa jetkenshe Qur-Qaraǵandy, Serikbaı, Esilbaı sııaqty ózen attary jazylǵan taqtaıshylardy kórgenimiz bolmasa, onyń sýsyz arnalary qańsyp jatyr. «Kezinde osy ózenderdiń kóbi taý silemderinen sarqyrap aǵyp, maldy aǵyzyp áketedi eken», – deıdi bizdi bastap kele jatqan jýrnalıst áriptesimiz Shahbadat Ibadatov kóńilsizdikti seıiltkisi kelgen syńaımen.

Ulytaý poselkesinen biraz uzaǵannan keıin máshı­­ne osynda ákelgen asfalt joldan solǵa burylyp, qyrǵa órledi.

…Jezqazǵannan Ulytaýǵa kelgende, sý máselesi bolmasa, aıtarlyqtaı qınala qoımadyq. Ulytaýǵa jetkenshe Qur-Qaraǵandy, Serikbaı, Esilbaı sııaqty ózen attary jazylǵan taqtaıshylardy kórgenimiz bolmasa, onyń sýsyz arnalary qańsyp jatyr. «Kezinde osy ózenderdiń kóbi taý silemderinen sarqyrap aǵyp, maldy aǵyzyp áketedi eken», – deıdi bizdi bastap kele jatqan jýrnalıst áriptesimiz Shahbadat Ibadatov kóńilsizdikti seıiltkisi kelgen syńaımen.

Aınala saǵymǵa oranyp, balqyp tur. Jezqazǵan – Ulytaý aralyǵynda jolaýshynyń jan shaqyryp, boı jazatyn aıaldamasy – Kúmisbulaq. Osydan qazaqtyń at qoıýdaǵy tapqyrlyǵy kórinip-aq tur ǵoı. Jolsoqty bolyp, shólirkep kelgen adamǵa solaı kórine me, bastaý sýy salqyn, móp-móldir. Bir simirseń ózegińdi ashady. Bul bulaqtyń da bitelip qalmaǵanyna táýbe deımiz. Iá, Kúmisbulaq kóz jasyndaı, móp-móldir…

Shóldi basqan soń, bastaýdan jıyrma-otyz metrdeı bıikteý jerdegi kıiz úı formaly betondy kúrkege bas suqtyq. Anadaı jerde jelidegi qulyndy bıeniń tastan quıylǵan keskini tur. Músinshi baýyryn jerge tósep jaıbaraqat jatqan qulyndy ádemi beınelegen.

Bir kezderi munda sýsyn satatyn adamdar bolǵan kórinedi. «Bul jerden oblys ortalyǵynan arnaıy kelip sý áketetin…», – deıdi júrgizýshi jigit.

 Qazir sonyń bári estelik tárizdi. Tóńirekte synǵan bótelke, shashylǵan qalbyr… Iesizdiktiń belgisi. Tabıǵattyń osynaý sırek syıynyń berekesin qashyryp otyrǵan ózimiz.

Kelisim boıynsha qaıtarda Sarykeńgir men Qarakeńgir ózenderin jaǵalap otyryp, Sátbaev qalasyna jetip, odan Jezqazǵanǵa shyǵý. Qazirshe dala jolyn jipteı tarqatyp, alǵa qaraı júıitkip kelemiz. Saryarqanyń syryn bilmegen adam «adasqannyń aldy jón – arty soqpaqtyń» kebin kıeri sózsiz.

Bizdiń baǵytymyz durys ekenine senimdi sııaqty­­­myn. Máshıne rólinde otyrǵan Qaırat jas ta bolsa, jer syryn biletin jigit eken. Dala jolynyń keıbir tusy asfaltke bergisiz. Máshıne zýlaǵanda kóterilgen shań reaktıvti ushaqtyń tútinindeı shýmaqtala sozylyp qala beredi.

Jolsyzben júrýdiń basty sebebi shynyn aıtsam, aqbókender tirshiligin qaltarystan baqylaý.

– Alasha han mazarynyń da tóbesi kórinip qaldy, – dedi bir ýaqytta meniń oıymnyń ústinen túsken fototilshi Amangeldi.

– Sarykeńgirge jaqyndaǵanda aqbóken úıiri kezige bastaıdy deýshi edi ǵoı?..

– Iá. Anaý oıda ıreleńdep jatqan – Sarykeńgir ózeni. Sodan shólin qandyryp alǵan kıikter, tús aýa osy qyrattar da toǵyn basyp, az-kem aıaldaǵan soń baryp óristeıtin. Ony talaı kórdik qoı.

Biz taǵy bir-eki jyradan kóterilip, jazyqqa shyǵa berdik. Kún kózi baǵanaǵydaı emes, qyzýy qaıtyp, balqyǵan shoıyndaı tómendedi.

– Aqbókender tek osy jermen ǵana sýatqa túse me? – deımin jolserikterime.

– Jo-oq, bar ǵoı bar, – deıdi júrgizýshi Qaırat.

– Qarańǵy túskenshe keminde birer úıir kezdesip qalar. Áıtpese, búgin Sarykeńgirge baryp túnep, tań­­­erteń ertemen attansaq, Qarakeńgirge jetip baramyz.

–  Oh, ketti!..

– Áne, áne!.. – degen ekeýiniń qosarlana shyqqan daýsynan syrtqa qaradym.

– Áne, áı-ı, janýarlar-aı ańyrata tartty deısiń!

– Qaıda, qaıda?..

– Oń jaqta, jotaǵa qarańyz…

– Eki jigittiń kózi ottaı janyp, júzderin jalyn sharpyǵan keıipte.

Jigitterdiń ne kórip otyrǵandaryn, qaıdam, men birden eshteńe ajyratar emespin. Temir tulpar zýlap keledi. Ár tustan bir burq etken shańdy kórip qa­lam. Shańdy qýalaı kóz tikkende jortaqtaı jortqan kıik­terdi kózim shaldy. Biraq bul kórinis kópke uzamady. Eki-úsh mınýttyń aralyǵynda kıik te, shań da joq boldy. Demniń arasynda dalaǵa sińip ketti. Sulbasyn ǵana shaldyrǵan kıikke kóz úıretken adam bolmasa, tabıǵı ortasynan birden ajyratý da qıyn eken. О́ıtkeni, dala da, kıik te jez tústi. Qazaqtyń jezkıik degeni tegin emes-aý!

Ulytaýdan, shamamen, elý-alpys shaqyrymdaı júrgen soń bir mazarǵa keldik. Bul – Juban apa kúmbezi eken. Mańdaıshasy jaryqshaqtanyp, qabyrǵasyna syzat túsipti. Odan on-on bes shaqyrymdaı jerde Alasha han mazary. Irgetasy qalanǵanyna jeti-segiz ǵasyrdaı ótse de ýaqyt teperishi – kún men jel, jańbyrǵa onsha syr bere qoımapty. Mamandardyń aıtýyna halyq óne­­­riniń osynaý biregeı úlgisi XII-XIII ǵasyrlarǵa tıesili.

Jazyq dala, ashyq aspan, shaqyraıǵan kún – jez dalanyń tabıǵı portreti. Jezkıikke keregi de sol – mıdaı jazyq, bultsyz aspan, shyjyǵan kún. Mıdaı jazyq – onyń stıhııasy sııaqty.

Bókender kóktemgi «qonys aýdarý» kezinde shól men shóleıtti aımaqtardyń shekaralarynda – Saryarqa men Betpaqdala aralyǵyna jáne Torǵaı dalasynyń ońtústik etegine jınalady. Sonda birshama turaqtaıdy. Kónekóz qarııalardyń sózimen aıtsaq, bul kezde «Úrker juldyzy túnde kórinbeıdi». Endeshe «kıikter laqtaıtyn ýaqyt taıady», «aıdyń ja­ńar­ǵa­­ny» degen sóz. Bul kezde Saryarqa aspanynda bult sırep, aýa raıy jylı túsedi.

Qalmaq eliniń dalasynda talaı jyldar boıy kıik tirshiligin zertteýge qatysqan ǵalym Borıs Ivanovıch Petrıshev kúnniń uzaqtyǵy men aýa raıynyń turaqty ashyq bolyp turýy taldaý kezinde tikeleı yqpaly baryn dáleldegen eńbegi oqymystylardyń kóńilin erekshe aýdarǵany belgili. «Bultsyz ashyq kúnderi kıikter kóp laqtaıdy, – deıdi B.I. Petrıshev, – al kerisinshe bultty kúnderi sırek týady. Bul jaǵdaılarda quralaıdyń dúnıege kelýi ózinen-ózi kesheýildeıdi. Biz baqylaý júrgizgen sońǵy úsh jyl qatarynan sáýirdiń sońǵy kúnderi sýyq boldy da, kıikter mamyrdyń birinshi toqsanynda tóldeı bastady. Kıikterdiń kóktemde jappaı qonys aýdarýy osyǵan baılanysty».

«Quralaıdyń salqyny», aqbókender jappaı laqtap, 4-6 kún ótken soń, naqtylaı túser bolsaq, mamyrdyń 19-21-inde soǵady. Aýa raıy salqyndap, sýyq jel turady. Jańbyr jaýady. Quralaıdyń salqyny – jas laqtardyń boıynyń shıraýyna tikeleı áser etedi. Laǵyn ertken kıikter Saryarqany órlep, jasyl shópti, káýsar sýly óńirge tereńdep ene beredi.

Jazǵy kúnderi Jańaarqany nemese Torǵaı dalasyn aralaǵan adam túske qaraı, kúnniń naǵyz ysyǵan shaǵynda betkeıde ne keń taqyrda shoǵyr-shoǵyr bolyp uıysyp jatqan bókenderdi kórer edi. Sebebi, taqyr-tegis, túgel kóredi. Sol kaýipsiz taqyrdyń bir sheti – Sarysý ańǵary. Qarakeńgir ózeni Sarysýdyń úlken salasy.

Bizdiń de Qarakeńgirge asyǵa attanǵanymyzdyń birinshi sebebi – óristep ketpeı turǵanda kıiktiń ústinen túsý, odan soń kún ysymaı ózen boıyna, salqyn toǵaıǵa jetip alý.

…Kıikterdiń alǵashqy úıiri biz Qarakeńgirge taıap qalǵanda-aq jolyqty. Bastaryn tómen salyp, ózenniń kúnshyǵysyna qaraı shańdata jortyp barady. Qaırat zýlaı almady. Aǵyp kele jatqan máshıneni lyp etkize buryp, sál shoqyraqtatyp baryp, qaıta jolǵa saldy. Kózinen ot ushqan jas jigit bizge qarap: «Qap, bálem, jolymyzdy orap ótýin qarashy, – dedi.

Bizden uzańqyraı bergen úıirge búıirden taǵy bir top qosyldy. Sálden keıin qaıta bólinip ketti. Osynyń bári bir sáttik kórinis edi. Shashaý shyqpaı, judyryqtaı bolǵan dala erkeleri sol kúıinde birde ońǵa, birde solǵa tobyqtaı bultaqtaıdy.

Sarykeńgir men Qarakeńgir ózenderiniń ańǵalary – shoshaıǵan beıit, mazar, kúmbez, arhıtektýralyq eskertkishter. Mana alystan kóz tarta, tań shapaǵymen kúreńitip turǵan Dombaýyl mazaryna da jettik. Kıiz úı pishindi, irgesi keń, bel ortasynan kókke qaraı súıirlene shoshaıǵan mazar kileń jalpaq qara taspen jymdastyryla órilgen. Bul VIII-IX ǵasyrlardaǵy sheberlerdiń qoltańbasy. Jónge keltirýshiler (res­tavratorlar) tabaldyryǵyn tórt-bes baspaldaq joǵarylatypty. Alystan qaraǵanda qaratorǵaıdyń qoldan jasalǵan alyp uıasyndaı.

Bir ýaqytta Amankeldi kúmbezdiń qasyndaǵy tastan turǵyzylǵan tórtqulaqtan qolyn asyra shoshaıtyp:

– Áne… – deıdi sybyrlap.

– Ol ne?! – Men de onyń yńǵaıymen daýysymdy báseńdettim.

– Kıik…

– Qaıda?

– Áne-áne! Oıda júr. Bizdi baıqaı qoıǵan jok.

Mine, ǵajap! Bir úıir kıik ózenniń oıpańdaý jaǵalaýyndaǵy qalyń shóptesinde jaıbaraqat jaıylyp júr. Tóńirekterine saqtyqpen qaraıdy. «Aıt!» deseń ata jónelýge daıyn. Kıikti jaqynnan birinshi ret kórýim. Túsi aq emes, qyzǵylt sarǵysh. Ýaqyt qyrkúıek qoı. Qońyr kúzden bastap kysqa qaraı túgi bozarady. Boz túk kúnge shaǵylysyp aq bolyp kórinedi. Aqbóken atalar kezi osy…

Qaırat bizdiń kórip turǵanymyzdy baıqamasa kerek, jerden jeti qoıan tapqandaı: «Kıik! Kıik!..» – dedi. «Qap!». Kıikterdiń shyrqy buzyldy. Bastaryn julqa kóterip, bir jerge ósirile qaldy. Bul joly olar týra tartatyn jazyǵyna qalaı shyǵaryn bilmeı, ári-beri shıyrshyqtap, sasqalaqtaıyn dedi. О́ıtkeni ar jaǵy – ózen-toǵaı, ber jaǵy – qaýip. Adamdar, biz júrmiz. Bir qyzyǵy, bular manaǵy qyrǵa qashqaqtaǵan úıirdeı emes, kúmbezdi aınalsoqtap, uzaı qoımady. Ekpini de pás. Jaı ǵana jer baýyrlaı ushqan bir top tyrnadaı dóńge shyqqanda qylt etip shalynyp qalady da oıǵa túskende múlde joǵalyp ketedi.

– Bastap júrer tekesi kórinbeıdi, bireý oqqa baılaǵan-aý!? – dedi Amankeldi.

– Iá, tekesiz úıir – bassyz dene sekildi, – Qaırat qamyqqandaı keıip tanytty.

Dombaýyldan keıin úsh-tórt belden asyp, Joshy han kúmbezine kelgende kún de arqan boıy kóterilip qalyp edi. Tarıhtan belgili ataqty Joshy han kúmbezi. Kóne tarıh kýási.

Kúmbezdiń kıiz úı pishindi tóbesiniń kúıdirilgen qyshqa sińirilgen boıaýy óńin bere qoımaǵan. О́nerdiń ádemi úlgisi derlik.

…Sátbaev qalasyna deıin áli biraz «at terle­tý» ke­­­rek. Jol qysqarsyn dedi me jerlesteri Jaqsy­­geldi Se­­­ıi­lov pen Kákimbek Salyqovtyń «Jez­kıi­gine» bas­­ty:

Jez qanat, kúmis baýyr kıik kórdim,

Dárýi sol ma dersiń kúıik-sherdiń.

Jez maral júredi eken arasynda,

Myńdaǵan betpaqtaǵy kıikterdiń.

Saryarqanyń jas perileri emes pe, daýystary tunyq, janarlary ot shashady. Bular bir zamandary shalqar dalada at tuıaǵymen kúı shertip, búrkit salyp, qıqýlatyp kıik qýǵan babalar urpaǵy ǵoı. Qan-janymyzdaǵy atadan qalǵan sol bir qasıet osy baıtaq dalaǵa jeteleı beredi…

Ańyzda oqtaı atylatyn kıikter jel, dybys jáne saǵymnan jaralǵan deıdi. Sengiń keledi. Saǵym (sáýle) men dybystyń da (jańǵyryq) jyldamdyǵy zor ǵoı. Ony aıtasyz, Saryarqada osydan shamamen 12 mln. jyl buryn zil (mamont), úsh ashaly jylqy (gıpparıon), kerik (jıraf), qylysh tisti jolbarys­tar men múıiztumsyqtylar bolǵan kórinedi. Muz dáýirine beıimdele almaı qyrylyp qalǵan desedi. Kıikter tózgen, aman qalǵan kıiktiń ǵasyrmen ǵasyrdy ulastyryp, saǵym búrkenip júrgeni sodan bolar?!.

Kıikterdiń tabıǵı jaratylys ereksheligi, olardyń tynys alý organy – birneshe qabatty respıratorly-súzgili tumsyǵy men ókpesinde eken. Bul ǵalymdar tujyrymy. Senesiń.

Tuńǵıyq kózi shóp túbinde jasyrynyp jatqan qu­ralaıdy birden shalady eken. Jorta jaıylǵan jez kıik bóten de bolsa sol quralaıdy emizedi eken. Jaratylystyń tylsym syry ǵoı. Bul adamdarǵa sabaq bolsa, qane!

Kókjal, shıebórilerdiń jóni bólek. Al adam-qasqyrdyń qorǵansyz kıikterge óshtigi alabóten, tipti joıqyn… Tabıǵat-Ananyń tozyp bara jatqany osydan shyǵar. Kim jeńiledi? Kim jeńedi? Bir Jaratýshyǵa aıan! Qadirine jetpesek, biz jeńilemiz.

Jolserikterim máshıneniń yrǵaǵymen josylta án salyp kele jatyr. Men de qosyldym:

Jezkıik bizdiń jaqqa qalaı keldiń?

Jolymdy tekke kesip janaı berdiń.

Adamnyń kózderindeı eki-aı kóziń,

Iаpyrmaý, dátim shydap qalaı kórdim…

Saǵıdolla KО́ShIMBAEV,

zapastaǵy polkovnık.

Astana.