Erte, erte, ertede…

Zamanynda áıgili Shyńǵyshan qalyń nókerlerimen kún-batys eline joryqqa attanyp bara jatyp, Syr eliniń ústinen ótedi. Osyndaǵy kól jaǵalaı jaıylyp jatqan aýyldardyń birine túsip, jata jastana jaılanyp, sarbazdaryn tynyqtyryp, halyqtyń turmysymen tanysady. Qonaqshyl halyq aq orda tigip, arqa-jarqa bolyp qonaqasy berip kútedi. Altybaqan terbetip, aýyldyń alty aýyzyn aıtady. Án men kúıdiń ordasyna aınalǵan óńirdiń úlken-kishisi qalmaı ónerlerin ortaǵa salyp, qahannyń qas-qabaǵyna qarap baǵady.

Zamanynda áıgili Shyńǵyshan qalyń nókerlerimen kún-batys eline joryqqa attanyp bara jatyp, Syr eliniń ústinen ótedi. Osyndaǵy kól jaǵalaı jaıylyp jatqan aýyldardyń birine túsip, jata jastana jaılanyp, sarbazdaryn tynyqtyryp, halyqtyń turmysymen tanysady. Qonaqshyl halyq aq orda tigip, arqa-jarqa bolyp qonaqasy berip kútedi. Altybaqan terbetip, aýyldyń alty aýyzyn aıtady. Án men kúıdiń ordasyna aınalǵan óńirdiń úlken-kishisi qalmaı ónerlerin ortaǵa salyp, qahannyń qas-qabaǵyna qarap baǵady. Ámirshi sol keshte bir aıdaı sulý qyzdy kórip, kóńili qulaıdy. Jasy jer ortasynan assa da, burymdynyń bolmysyna suǵyn qadap, kisi salyp surastyrady. Qyz da óristi jerdiń oń jaǵynda otyrǵan erkesi edi. Qahannyń oıy buzylyp, jolǵa shyǵar aldynda jınalǵan aýyl aǵalaryna qarap, aq jumyrtqadaı arýdy kórsetip:

– Myna boıjetken keń etektiniń kóriktisi, burymnyń bııazysy, jaryq juldyzdaı mańdaıly, janary jandy jylytatyn jan eken. Jaratýshy ıem, jol berip, aman-esen osy topyraqqa tabanym tıse, osy bıkeshke oshaǵymnyń otyn jaqtyramyn, – dep ústem sóılep atyna qamshy basady.

Muny estigen kópshilik ári-sári kúıge túsedi. Sonda syr bermegen sylqym qyz ǵana eken. Qahannyń qarasy uzaǵanda, ol:

«Qabyrǵasy maıysyp, qoly sýy­ǵan qahannyń qaqpanyna túskenshe, qa­ta­rymdy qalap, qamsyz kúlip, qara shaı ishkenim jaqsy. О́lsem de oǵan barmaspyn. Arqasúıer erlerim aman turǵanda, aq tuıǵynyn aıdahardyń aýzyna salyp berse, namysymyzǵa syn bolmaı ma? Meniń óz qalaǵan teńim bar. Onnyń biri atanǵansha, batyrdyń nurly jalǵyzy bolǵanym myń artyq. Jalaýyńdy kótergen erdiń eteginen ustasam, jaýyńnyń aldynda da júzderiń jaryq bolatynyn umytpaǵaısyzdar, halaıyq», – dep óksigi tamaǵyna tirelip, qaıqy kirpikterin sýlap, eki ıyǵynan entige dem alǵan kúıi úıine kirip ketedi. Aq saqaldy qarııalar bir-birine qarasyp, el arqasyna túsken salmaqty oısha tarazylap, tyǵyryqtan shyǵýdyń amalyn izdep, úlken otaýǵa jınalady.

– Ýa, baýyrlar, qahannyń qahary qatty. Aıtqany bolmasa, halyqtyń qany sýdaı shashylady. Kárinen qoryqsaq, qyzymyzdyń mysy basylady. Halqymyz óz qyzyn jylatpaǵan. Qyzdyń kóz jasyna qalsaq, Táńir bizdi aıamas. Onyń soqqysy qahannyń qylyshynan da qaýipti. Kıege urynsaq, ǵumyr boıy jýsaq ta tazarta almaspyz. Azabyn urpaqtarymyz kóredi. Teńine qosyp, tileýin tilesek órisimiz ósedi. Arymyz taza, rýhymyz bıik bolady emes pe? Qıyndyq kórsek te, qan jutyp qurban bolsaq ta, ýaıym da, úreı de soqqan jelmen birge kóshedi. Káne, kim qandaı aqyl qosady? – dep aýyl aqsaqaly kópshilikke moınyn sozyp, jaýabyn tosady.

Tórde otyrǵan tóbe bılerdiń biri sóz alyp: «Dalanyń aǵyna tańylaıyn! Ja­laýyn qulatpaǵan, qyzdaryn alaqanynda aıalap jylatpaǵan naızaly elmiz. Tasysaq kól­miz, qaharlansaq qara daýylmyz, jal­taqtaý janymyzǵa jat, sóılesek aqı­qat­ty aıtqanbyz. Aýzymen qus tistegen eptiligimiz bar, órligimizdi ózgeler jyr etkende, jasqanbaǵanbyz túnekten de. Sábı ósirip, baqytyn tilegendegi, jabyrqaı qalsa, mańdaıynan sıpap súıegendegi meıirimdiligimizdi qaıda qoıamyz? Qabyr­ǵamyzdyń biri qaryndasymyz jylap jatqanda eleń etpesek, eldimizge min emes pe? Eldiń abyroıyn oılar sát týdy. Naızalynyń namysy ortaq, azbasyn desek, altyn urpaq, asylymyzdy arystanǵa jem etpeıik. Jińishke joldyny jylatý úshin ómirge ákelgen joqpyz. Ol baqytty bolsyn desek, tize qosyp tizgin qaǵaıyq. Qaryndastyń kóńilindegi qaıaýdy alastap, biter iske amal tabaıyq. Qalaǵan adamyna qosyp, aq otaýynyń arqanyn esip, el eteıik. Qahannyń jolyna ustamaı, aq batamyzdy berip, kóz­den tasa etip, jyraqqa attandyraıyq. Qyz­dyń shat kúlkisi – baqyttyń besigi. Qyzdy jylatqannan ne opa tabamyz. Urpaq aldynda uıatqa qalamyz. Qara basty qylysh shapsa da, eńsemizdi tik ustap turaıyq, – dep tóbe bı tóte sóıleıdi. Osy mezet jı­nal­ǵan­dardyń bári maquldap: «Tóbe bıge uıy­dyq», – dep shýlap qoıa beredi.

Qahan halyqpen sanaspasa, qan tó­gi­ledi, yntymaqtyń irgesi sógiledi», – dep kópshilik taǵy shýlap ketedi. Aq saqaldy qarııa aınalasyn otty kózimen bir sholyp: «Endeshe, jabyla toı qamyna kiriseıik», – dep bir toqtamǵa kelip tarasady. Arada kóp ýaqyt ótpeı, aýyl bolyp qyzdy tańdaǵan jigitine qosyp, enshilerin bólip, Ońtústikke attandyrady.

Ertesine el ıeleri qaıta jınalyp: «Qahan qaıtsa qynabynan qylyshyn sýyrary anyq. Qol qýsyryp ólimge moıyn usynbaı, joryqtyń jolyna tosqaýyl bolar bir kedergi tabý kerek. Áıtpese, kisi qany shashylady. «Eli joq adam bolmaıdy, emi joq aýrý bolmaıdy», – degen sózdiń jany bar. Qaıtkende de, halyqty aman saqtaıtyn áreketke kósheıik», –  deıdi sonda taǵy da tóbe bı sóz alyp: «Tóńiregimizde jeti kól jatyr. Árqaısysynyń arasynyń jalpaqtyǵy jaldynyń jonyn terletedi. Eger olardyń arasyna aryq tartyp bir-birine qossaq, ortasyndaǵy aralǵa qyrýar el qonystanady. Biri saıda, biri oıda turǵan sýdyń júrer jolyn da taýyp ta qoıdyq. Eger nıetimiz jemisin berse, qahannyń qalyń qoly adasyp qalady», – deıdi.

Osylaısha, jeti kóldiń arasyn halyq jabylyp qolmen qazyp, bir-birine qosady da, el onyń ortasyna kóship barady. Joǵarydan aqqan aǵystyń ekpini kúsheıip, yldıǵa qaraı sý sarqyraı aǵa jóneledi. Aǵyn kúsh alǵan saıyn daýysy gúrildep alystan estilip, kópshiliktiń kóńilderi qobaljysa da, amalsyzdan ańysyn ańdyp baǵady. О́zender erneýinen asyp, sarqyramanyń tumsyǵy sát saıyn tereńdeı beredi. Aqyry sol sarqyrama jerdiń kindigin tesip shyǵady. Sol tesikten kúnderdiń kúninde sý keri qaraı atqylaı bastaıdy. Sýdyń deńgeıi kóterilip, aınalany kóz jetpesteı etip topan sý basady.

Eldiń tileýin Táńir berip, halyq or­tada qala beredi. Áıgili Aral teńizi ómirge osylaı keledi. Jyldar jyljyp ótip, eldiń azyǵy taýsyla bastaıdy. Shalqyǵan sýdan qurlyqqa shyǵýdyń amalyn izdestirgenmen, oraıy kelmeıdi. Sonda aralda qalǵan kókala aqtańger aıǵyr betin sý basqan oıly qaıyrdy tumsyǵymen ıiskep taýyp, qurlyqqa shyǵady. Uzynnan sozylǵan tylsym qaıyrdyń sýy aıǵyrdyń tizesine de jetpeıdi. Janýar sony sezip biledi.

Aqtańger aıǵyrdy halyq jylqynyń piri sanaǵan. Qaı kezde de qazaq batyr­larynyń bári joryqqa aqtańgerdi mingen. Ol únemi qan shaqyryp turady. Onyń artqy eki aıaǵy maımaq bolyp kelgen. Júrgende topyraqty shashyp otyrǵan. Sondyqtan, ony toıǵa minbegen. Etin jemegen. El arasynda: «Aqtańgerdi laýǵa minbe, jaýǵa min», – degen sóz bar. Qas batyrlar joryqta jekpe-jekke shyqqanda, qarsylasynyń astyndaǵy aty aqtańger bolmasa, qarsy shabýǵa júreksinetin bolǵan. Jaýmen alysqanda ıesine bolysyp, aıbatymen úrkitip erik bergizbegen. Jaıshylyqta aqtańger aıǵyr úıirine bes júz baıtaldyń basyn qosqan. Odan assa shaınap óltiredi eken. Osyny bilgen jylqyshylar, artyq jylqyny bólip, jan-jaqqa taratyp otyrǵan. Kókala aqtańgerdiń tabany sary dalany shańdata oıqastaı shaýyp, kisineıdi. Ol kisinegende, aıbaty men daýysynan Jer-ana silkinedi. Daýysy jetken jerdegi jylqylar onyń ısi shyqqan jaqqa qaraı údere shaýyp, mańyna jınalatyp bolǵan.

Aqtańger ózi shyqqan izben aralǵa qaıta bettegende, jylqylar artynan ere beredi. Qanshama halyq aıǵyrdyń jaqsylyǵyna qaıran qalady. Keıinde talaı márte qurlyqqa shyǵyp, úıirge shaýyp belin bosatady. Shalqyǵan teńizden shyqqan kóksýyn aıǵyrdy kórgen qurlyqtaǵy adamdar óz kózderine ózderi senbeı, úreıge berilip, jumbaqtyń jaýabyn tappaı dal bolady. Onymen shaǵylysqan baıtaldardy jiti baqylap, qulyndaryn kózden tasa etpeıdi. Aqtańgerdi ańdyp júrgen jylqyshylar araldan shyǵatyn joldy bilip, jasyrynyp qurlyqtaǵy aýyldardyń maldaryn barymtalaýdy ádetke aınaldyrady.

Teńizdiń ashy sýyn uzaq keshken jyl­qynyń tuıaǵyn tuz jep jiberedi de, júre almaı aıaqtan qalatyn bolady. Osydan soń, qazaqtar oılana kele attardyń tuıaǵyna tizege deıin kıizden qap tigip, onyń syrtyn qoıdyń quıryǵymen maılaıdy. Maı sińgen kıizge sý juqpaıdy.

Osylaı tirshilik jalǵasyp, el Shyń­ǵys­­hannyń quryǵynan qutylady. Qur­lyqta da qyrýar el bar. Jaldy janýar­lardyń arasynda joq kóbeıedi. Oıdan-qyrdan izdese de tappaıdy. Aqyry, batyrlar jınalyp iz kesedi.Jylqynyń jańadan túsken izderi teńizge tireledi de, joq bolyp ketedi. Bul talaı jannyń basyn qatyrady. Bir emes áldeneshe márte osy jaıt qaıtalana bergen soń, olar teńizge jaqyn mańnan ura qazyp alyp, soǵan uzaq jatyp ańdıdy. Aqyry, araldan shyqqan barymtashylardy kórgende ǵana jumbaqtyń jaýabyn tapqandaı bolady. Ol kezde qorqynyshtyń bulty seıilgen kez eken. Araldan ósip-óngen seksen myń Baıuly shańyraǵyn kóterip qurlyqqa shyǵyp, Myń qystaýǵa qaraı kóshedi. О́z jurtyna qaıta oralady.

Temirhan ÁBDIKOV.

Qyzylorda oblysy.