«Alystan sermep, júrekten terbep»

EBINEI BО́KETOVTIŃ HATTARY BOIYNShA ESSE

Medeý SÁRSEKE,

jazýshy.

______________

EBINEI BО́KETOVTIŃ HATTARY BOIYNShA ESSE

Medeý SÁRSEKE,

jazýshy.

______________

Budan elý-alpys jyl buryn eki memlekette ǵana emes, urymtal eki aýylda otyrǵan adamdar bir-birine kól-kósir hat jazyp, sharýa jaıyn, jaı-kúıin aq qaǵaz arqyly jetkizip, jan syryn da aǵynan jaryla shertetin edi. Solardy oqyp otyryp, budan júz jyl burynǵy jan ıesiniń oıyn, turmys tynysyn, ne kıip, ne ishetinin, minez-qulqyn da aına-qatesiz aıyrýǵa bolatyn-dy. Budan jıyrma-otyz jyl burynǵy dástúrli merekeler qarsa­ńynda bir-birimizge ashyq hat («otkrytka» atalatyn) joldap, ıgi tilek, quttyqtaý aıtý da umyt bola bastady. Álbette, múddeli is týraly da qanshama hattar jazdyq. Sonyń bárin qazir suq saýsaǵyndaı ǵana uıaly telefon aýystyrdy. Sonymen-aq ózimizdi qanshama rýhanı tonap, ómir súrý qyzyǵyn meılinshe ju­taıtyp alǵa­nymyzdy, sirá, túsinbeımiz. Qan­sha­ma ystyq sezim, aıran-asyr qýa­nyshtan jurdaı boldyq deseńizshi!.. Osy bir ókinish esimi dúıim elge máshhúr akademık Ebineı Arys­tanuly Bóketovtiń arhıvinde saqtalǵan qısapsyz kóp hat býmalaryn oqyǵan kezde, tipti, ózekti órteıdi. Hattar Ebineı Arys­tan­ulynyń 1960 jyly Qara­ǵandyǵa, UǴA-nyń Hımııa-metallýrgııa ınstıtýtyna dırektor bolyp aýysyp, sol jerde 1983 jyldyń aıaǵynda opat bol­ǵanǵa deıingi 23 jyldyq ǵumyryn qamtıdy. Uzyn-sany myń qaraly. Jaǵrafııalyq jóninen Máskeý, Lenıngrad, Kıev, Vologda, Dones, Ivan-Franko, Sverdlov (Ekaterınbýrg), Novosibir, Qorǵan, Tom, Almaty, Semeı, Qyzyljar, Táshkent, Bishkek, Taraz, Shymkent, t.b. ondaǵan qalalar, selolar men aýyldardan jazylǵan. Árıne, solardyń bárine ǵalym jaýap jazǵan, keıde kókeıkesti is múddesin oılap, ózi de kól-kósir hattar joldaǵan. О́kinishti jaıt: únemi qara sııamen ári qolymen jazǵandyqtan kóptegen hat­tardyń kó­shirmesi saqtal­maǵan; olarda ne jaıynda sóz bolǵandyǵyn jaýap hattardy oqýdan tuspaldap uǵýǵa bolady; sonyń ózinde suńǵyla oıly, jany men jady sergek ǵulamanyń búkil bolmysyn, alyp turpa­tyna saı kesek tulǵasyn jete uǵynasyń.

Árıne, 2005-2011 jyldar araly­ǵyn­da Almatydan, As­ta­nadan, Máskeýden já­ne Qaraǵandydan jaryq kórgen «Ebi­­­neı Bóketov» (jıyny 6 márte, taralymy 14,5 myń dana) ǵumyrnama kitaptarymda men bul hattardyń tań­­daýlylaryn áje­time jaratyp, ǵalym beınesin som­daýǵa barynsha paıdalandym. Biraq, bár-bárin uqsata al­maǵanym túsinikti. Tómende men birtýar ǵalym poshtasyn qaıyra bir suryptap, barynsha iriktep, jan-jaqty bilimdi, ónerli, ulttyq ǵylymdy ózi shu­ǵyldan­ǵan sırek metaldar tehnologııasy salasynda dúnıe­jú­zilik deńgeıge kóter­gen ǵulama perzentimizdiń jan dúnıe­sin osy qyry­nan ásireleýsiz ashýǵa talap jasap otyrmyn…

Ǵalymnyń oıyn buzbas úshin keıbir úzindilerdi jazylǵan qalpynda keltir­dim. Endi birazyn qazaqsha úrdiske túsirdim…

E.A.Bóketovtiń B.F.Tarasovqa hatynan (4 shilde 1982 jyl):

«Jeti jasar balaqannyń jadynda kóp nárseniń saqtalmaıtynyn eskerte otyryp, men sizge, asa qadirmendi Borıs Fedorovıch, Malyı Kızıakta turǵan ýa­qyt­ta esimde emis-emis qalǵan keıbir oqıǵalar kóz aldymda kólbeńdep, ár alýan oıǵa túsiretinin ashyq aıtqym keledi. Solardyń biri – eń alǵashqy ustazymnyń meıirman beınesi. Ol kisi tolyq deneli, kekse tartqan áıel edi, dabyrlap qatty sóıleıtin, úni biraq qulaqqa jaǵymdy estiletin-di. Orys tilin ol kezde men múl­dem bilmeımin, ustazym esimin ataýǵa tilim kelmeı qınalǵanym esimde. Sirá, sol sebepten de ol kisi meniń jadymda Agýstastına bolyp máńgi jattalyp qal­dy. Bertinde, sizdiń halyqtyń tiliniń búge-shigesin meńgergen kezde bul esimniń Avgýsta Ýstınovna ekenin shamaladym. Al naqty famılııasy týraly meniń de, áke-sheshemniń de eshqandaı túısigi bol­ma­ǵanyna túsinikpen qarańyz… Já, sonda ol kisini nelikten umytpadym degenge kelsek? Bul bolsa bizdiń otbasynyń árdaıym súıispenshilikpen eske alatyn jáne jıi aıtatyn áńgimesi…

Onyń sebebi qatal taǵdyr tálkegimen týyp-ósken jerinen bezip, bosqyn bolǵan jyldarynda úı-ishimizge sizdiń anańyz­dyń kórsetken shynaıy kisilik qyly­ǵynda der edim. Mynadaı jáıtke siz mán bere qara­ńyz: bir joly meniń ákem álde­bir tanysymen ózińizge málim Lebıaji stan­­­sasyna baryp, kúmisten soǵylǵan keı­­­bir zattaryn azyq-túlikke aıyrbas­tamaq bolady, amal neshik, sol kúni olar tym qyraǵy mılı­sıonerdiń qolyna túsip qalady; birden-bir asyraýshysynan aıy­rylǵan anam kóz jasyn kóldetip, meni jetektep mektepke barady; Avgýsta Ýstınovna dereý sizdiń ákeńizge at jek­­­tirip, aýdan ortalyǵyna jetip, torkózdi úıdiń ishin­de naqaqtan otyrǵan sher­mendelerdi bostandyqqa shyǵarady; eger ol kisi je­deǵabyl aralaspasa – bizdiń otba­sy­­­nyń jaǵ­­­daıy ne bolar edi, meniń de keleshek taǵ­­dy­­rym nendeı qııametke túserin qudaı bilsin?!

…Qysqasy, shynaıy ustazym, júregi qaıyrymdylyqqa toly jannyń kim eke­nin bilmekke men qushtar boldym. Tym kesh bolsa da jón-jobasyn anyqtaýdy jón kórdim. Sodan, ne kerek, ótken jyly Qorǵan oblysyna arnaıy baryp, Malyı Kızıakty taýyp, muǵalimimdi surastyryp edim, selonyń jańa turǵyndary eshteńe aıta almady. Mektep úıi typ-tıpyl joq bolypty, onyń jurtyn boılap ósken eski emennen tanydym. Qaıtarda dalbasa úmitpen Mokroýsovo qalashyǵyndaǵy ólketaný murajaıyna so­ǵyp, odan sizdiń aǵańyz, general G.F. Tara­sovqa arnalǵan stendti kórip, kishkentaı Germandy aldyna alyp otyrǵan kelbetti áıeldiń sýretine kózim túskende sileıip turyp qaldym. «Batyrdyń anasy – Avgýsta Ýstınovna Tarasova» – degen túsinik aıtty murajaı qyzmetkeri. «Oǵan qosa meniń eń alǵashqy Agýstastına ustazym, ózime álippe tanytyp, ákemdi túrmeden qutqarýshy!..» – dedim kóp jyl alań bop júrgen jum­baqtyń op-ońaı sheshilgenine qýanyp.

1997 jyly jaryqqa shyqqan «Nash Býketov» atty kitapta jarııalanǵan esteli­ginde Reseı ǵalymy, Oral polıtehnıka ıns­tıtý­tynyń rektory S.­S.Naboıchenko «Bir­­týar, Oıshyl, Eńbekqor» dep óz basynan kesh­ken myna bir jaıtty búk­pesiz áńgimelepti:

«1978 jyly mys metallýrgııasynda avtoklav jaraǵyn qoldaný jaıynda dok­tor­lyq dıssertasııa daıyndap, ǵylymı jetek­shim I.F.Hýdıakov ekeýmiz oppo­nent­tiń bi­rine E.A.Bóketovti shaqyrýdy jón kór­dik. Ol kisi birden kelisti. Bar jumys bitip, jumysty qorǵaý 1979 jyldyń 7 aqpanyna bel­gilen­gen… Kenet qorǵaýǵa eki apta qal­ǵanda Ebineı Arystanovıch meni Qara­ǵan­dyǵa shaqyrdy. Jumysymnyń qoljaz­ba­synan kóptegen stı­lıstıkalyq qatelik­ter kóripti, keıbir jerin qaıta túzetý jó­ninde dıktofonǵa pikirin jazyp qoıypty. «Ju­mysyń ǵylymı jóninen óte mándi, biraq sony baıandaýyń óte nashar jazylǵan, qate qurylǵan sóılemder bar. Ǵylym doktory atanbaq bilikti orys adamyna meniń, qazaq balasynyń orys tilin bylaı jaz dep aqyl aıtýym yńǵaısyz nárse…» – dep ju­my­­sym­dy qaıtaryp berdi. Aıtyp otyr­ǵany – eki aptada túzelmeıtin olqylyq. Un­jyrǵam túsken men: «Quptamaǵan pikir jazyp ber­seńiz de qorǵaýdy toqtatpaımyn!..» – dep óre turdym. Alaıda, Ebineı Arystanovıch raıynan qaıtpady.

Meniń qozǵaýymmen Sverdlovtan telefon shalǵan ǵylymı keńestiń tóraǵasy men onyń orynbasarynyń ótinishin, tótenshe jaǵdaıdy túsindirýge tyrysqan úgit sózde­rin qulaǵyna qystyrǵan joq. Aıtary bir-aq sóz: «Shalaǵaı da saýatsyz jazylǵan ju­mysty talqyǵa jiberýge bolmaıdy!». Amal qansha, qorǵaý merzimin bir aıǵa shegin­dir­dik. Meniń soryma qaraı, ǵylymı keńestiń ókildik merzimi bitip, aqyry ony bir jyl keshigip, 1980 jyldyń aqpan aıynda qor­ǵadym. Ebineı Arystanovıchtiń resenzııasy ońdy boldy, keńes músheleri júz paıyz daýys berip senim kórsetti, jarym jyldan soń VAK-tyń maquldaǵan qararyn aldym…

Árıne, sol kezde men ol kisige kektene qarap, usaq-túıekke sonshama shúıilgenine renjip júrdim. Arada biraz ýaqyt ótken soń keleshek ómir jolyma ulaǵaty mol sabaq alǵanymdy túsindim. Sodan bylaı oıymdy naqtylap jazýdy, ár sóılemniń túsinikti de jınaqy bolýyn qatty qada­ǵa­laıtyn boldym, ony az deseńiz, shákirt­te­rim­nen de sony talap etetin ádetke boı­sundym. Álbette, sol bir tabandy da qatań talaby úshin qazaq áriptesime ómir baqı qaryzdarmyn. Mundaı qylyq óte kúshti, aıtqanyna kámil senimdi úlken tulǵadan týatyny túsinikti…».

* * *

«Qarǵam Eslámbek! 1943 jyl. Jaz­ǵy­turym. Jobasy, mart aıy. Ákeı marqum 1942 jyldyń 9 dekabrinde qaıtys boldy. Jıǵan-tergenimizdi ákemizdiń bataoqyryna túgel jumsadyq. О́ıtkeni, «О́lim bardyń malyn shashady, joqtyń artyn ashady…» degen naqyl bar. Imandy bolǵyr Báltaı sheshemiz aldy-artyna qaraǵan joq, qol­daǵynyń bárin as berýge saldy. Qyzyl sıyr kóterem bop jer qapty. Kók bıeden de aıyryldyq, asyraı almadyq… – degen sóz­derdi Ebineı Arys­tan­uly artynan ergen tórt inisiniń eń kishi­sine 1981 jyldyń 16 qyrkúıeginde joldaǵan. Sirá, Qaraǵaıly qorǵasyn kombınatynyń bas dırektory bolyp otyrǵan baýyrynyń keýde keretin óktem qylyǵyn unatpaı, qandaı jaǵdaıda óskenin esine salyp qoıýdy jón kórgen syńaıly. – Men Olgınkada muǵalim­min, aıyna bir puttaı paek alamyn, úı-ishimiz soǵan qarap qaldy. Sóıtip júrgende bir kúni, talonǵa zat beretin rásim bolýshy edi, sonyń bireýine saǵan kishkentaı báteńke alyp keldim. «Qarǵam-aý, – dedi sheshemiz. – Mu­ny qaıtýshy ediń, sonyń ornyna… bir kóı­lektik mata alsań edi…» Sonda da oıyma kelgen isti baıqaıyn dep, seniń eki jarym jas­taǵy keziń, eki aıaǵyń shıdeı, me­shelsiń (toıa tamaq ish­peýdiń saldary), júrmeısiń. Seni aldyma alyp báteńkeni kıgizdim. Baýyn baılap otyrǵanda sen: «Áı-áı-áı!..» dep qýa­nyp, meni qushaqtap túregelip táı-taılap júre bastadyń…

Báltaı marqum aǵyl-tegil jylasyn, oǵan qosylyp men de egildim. Sirá, seniń sol sátte qalt-qult júrip ketkenińe qýan­ǵannan jylasaq kerek… Kóılektik pul almaǵanym umyt boldy. Sol sátte Judy­ryq tátemiz kelip: «Ákesi bar bala da mun­daı báteńke kıgenin kórsem – kózim shyq­syn!..» – dep ári kúndep, ári jebep, burqyl­dap sóılep-sóılep shyǵyp ketti.

Sol jyldyń jazy. On bes jasar Qam­zabaı erteli-kesh salpaqtap sıyrdyń so­ńynda (kolhozdyń tabynyn baǵady). Tamaq az, aıaǵynda shárke. Tań atpaı turyp, býyny sylqyldap áreń ketedi. Men muǵalimdik jumysymnan bosap úıge kelgemin. Erte turdym da aǵashqa kettim. Qorshaýy buzyl­ǵan baqshanyń ishine mal kirip ketipti. Sy­ryq kesip, olardy butaqtan aryltyp, qor­shaýdyń ashyq jerin qaıta qymtaǵansha tús boldy. Aıaǵymdy súırete basyp, úıge tı­tyqtap áreń jettim. Sheshemiz maǵan irim­shik jasap, betin shúberekpen jaýyp qoıyp­ty. Sony ymdap kórsetip, jep al degendeı bolyp, seni, Shabdan men Jarkendi (Jartas – M.S.) úıden shyǵaryp jiberdi. Al sender, sheshemizdiń qýlyǵyn sezip qalyp, esik aldynan ketpeı qoıdyńdar. Tegeshti aldyma alyp, irimshik toly qasyqty aýzyma apara bergenim sol edi, úsheýiń jetip kel­dińder de bas saldyńdar. Qysqasy, meniń sybaǵamdy tórteýmiz bólip jedik. Báltaı marqum qaıta kelgende: «Áý, myna kúshikter qashan kirip ketken?..» – dep senderge ursyp júrip shaı qoıdy. Sóıtip, sharshap, qarnym ashyp kelgende ózimshe toıǵan kisi bolyp, syr bildirmeı jata kettim. Sheshemiz sonda múldem ash júredi, qatty sharshaıdy. Senderge de: «Bul jetimderdi ómiri asqa toı­ǵyza almaısyń» – dep renjıtin…»

Almatyǵa oqý izdep kelip, qandaı qıyn­shylyqpen oqyǵanyn da (1945-1950 j.j.) ǵalym inisine joldaǵan osy hatynda, sirá, oılansyn degen nıetpen jazsa kerek, esh­qandaı búrkeýsiz qaz-qalpynda áńgimelepti.

«Stýdenttik kez. Báltaı marqum, Qam­zabaı ekeýi ańda-sańda posylka jiberedi. Men maıyn jemeımin, bazarǵa satyp, ózderine shaı jiberemin. Bir joly maıdy ashsam, 1947 jyldyń kúzi-aý deımin, ishi jýan-jýan ıirilgen qurt (tuzdamaı jiber­gen). Plıtkaǵa qoıyp qaınatyp, tortasyn shyǵaryp, ony da satyp, shaıǵa aınaldyryp, úıge qaıtardym. Olaı istemesem kún­kóristeri qıyn: Qamzabaıdyń aılyǵy 300 som, meniń stıpendııam 300 somnyń ústinde; shesheı kıim tigedi, aqkóńildigimen kóbine tegin tigedi, azdap birdeme tapsa – kóp tapqandaı bolyp qýanyp otyrady… She­she­mizdiń ol minezin bilemin, úı jaǵdaıy­myzdyń júdeý ekenin de bilemin. Qamzabaı hat jazǵan saıyn meni shıratyp, turmy­symyz tamasha deýden tanbaıdy. Ekinshi kýrsta oqyǵan jyly jazda shaýyp ketken shóbimdi Qarasholaq degen Qubaıdyń bel­sendi aǵasy bolatyn, sol neme álimjettik jasap kolhozdyń jerinen shaptyń dep Qamzabaıdan tartyp alypty… Aǵań Qam­zabaıdyń senderdi asyraımyn dep keshken beıneti meniń azabymnan tıtteı de kem bolmady. «Oqýyńdy qoıa tur!» – dep sóıtip júrip maǵan aıtqan joq. Elýinshi jyldardyń ortasyna deıin bizdiń otbasy turmys júdeýliginen aryla qoımady…

Sender sóıtip ósken balalar edińder. Endi kúlli týystan Qamzabaı ekeýmiz, eki shal ǵana qalyp otyrmyz… jaqynnan syılaýdy tileıtin jasqa keldik… Aǵa­ıynǵa ókpelegennen jaqsy aǵaıyn tabylmaıdy. Aqyldy adam aǵaıynǵa ókpe­lemeıdi. Jalpy ókpeleý – nadannyń isi… О́kpelemeı, aqylyń men parasatyńa jeń­dirip, minezińdi jóndeý kerek!..»

«Ardaqty, súıikti inim Eslámbek!.. Qasyńda jón aıtar aqylshyń joq. Bile­min. Mundaıda adam óz qaıratyna senýi kerek. Ákemiz bir adamǵa ókpeleýdi bil­meıtin qaıyrymdy jan edi. Oqymaǵan­nyń aqyldysy da. Sheshemiz Báltaı mar­qum da meıilinshe aqkóńil boldy, sińiri shyǵyp júrip bireýge kómekteskisi kelip emeshesi úzilip turatyn… Eslámbek, men seni jas kúnińnen asyrap edim dep bul­danǵaly otyrǵam joq. Ana jyly tuńǵy­shyńdy alyp kelgenińde… sonyń bári qaıtqan. Budan artyq aǵany syılaý bolmaıtyn shyǵar degemin. Alǵysym men batamdy sonda bergemin…» – dep 1983 jyl­ǵy joldaýynda kenje inisine rıza­lyq sózin aıtsa, odan eki jyl burynǵy hatynda: «Bul balany men senen suraǵam joq-ty, biraq ta tuńǵyshyn ózi usynǵany – meni ákesiniń ornyna ustaǵany… dep túsingem-di. Áli de solaı túsinem… Se­niń márt kóńiliń, osy balanyń sábılik lázzaty Zúkeń ekeýmizdi qaıtadan jasartty… Bul bala jurt aldynda bolsa qýa­nar edim, jurt aldynda bolmaı ósse – báribir tiri bolsam kemdikte ustaı almaımyn. О́zi jeke qalǵanda qaıdan bileıin, taǵdyry qandaı bolatynyn…» – dep tir­shilik kúıtiniń qıyn bir muńyn inisine jetkizgen.

Joǵaryda eskertkenimizdeı, Ebekeń arhıvinde óz qolymen jazǵan hattar kóp emes, sanaýly. Hat jazýshy marqum bol­ǵannan keıin murajaıyna qaıtaryl­ǵan­dar ǵana. Sonyń biri – Máskeýden týǵan jur­tyndaǵy el aqsaqalyna joldaǵan haty.

«Ardaqty Aha! Bul hatty Máskeýden jazyp otyrmyn. Jatqan jerimdi – Instıtýt kardıologıı Akademıı medısınskıh naýk ım. Mıasnıkova dep ataıdy. Elimizdegi júrek emdeý jónindegi eń úl­ken ortalyǵymyz. Kardıo – júrek degen sóz, kardıologııa – júrek ǵylymy maǵy­nasynda. Munda ári emdeıdi, ári emniń jańa ádisterin ǵylym jolymen izdes­tiredi. Qazirgi jaǵdaıym jaqsy sııaqty, budan ári osylaı bola berse – jaqsar­ǵany, múldem qalpyna keltirý qıyn kóri­nedi, biraq emdep, remonttap, salaqsy­ratpaı ýaqytynda qaratyp otyrsa – eptep kúnkóriske jaramdy bolady degen joramaldy dárigerler túsindirip jatyr.

Basynda ózim qorqyńqyrap ta qalyp edim – bul ómirdiń ózi uzaǵyraq bolma­ǵany ma dep, qazir táýbeshilik aıtyp otyrmyn. О́ıtkeni, ákem marqum aıtqan edi – Bóket atamyz 52 jasynda qaıtys boldy, bizdiń tuqym uzaq ómir súrmeıdi dep. Biraq, Ybekeń aqsaqal (Bókettiń ekinshi uly – M.S.) 82-ge kelgenin kóńil­ge medeý tuttym, emhanada shalqasynan bos jatqan adam neni oılamaıdy…

Anadaǵy Sizdiń úıdegi balanyń, Ýáıistiń (burynǵy Sergeev, qazirde Shal aqyn atyndaǵy aýdannyń ortalyǵynda turatyn qurdasyn aıtyp otyr – M.S.) bir balasynyń men aýyryp qalyp kóńil aýdarmaǵan soń reti kelmedi-aý deımin, biraq den saý bolsa keleshegin aqylda­sar­myz. Balalar ózimizdiń urpaq qoı, olarǵa qolǵabys tıgizbegende kimge kómek jasaısyz?! Tek óziń ádeıi kelgende aıaqsyz­daý bolǵanyna kóńilim azdap qobaljydy, biraq ómirdiń ońy men solyn jobalaıtyn aǵa­myz… renjimegen bolar degen oıdamyn…

Aýyldaǵy aqsaqaldarǵa – Sákeńe, Maýtaı-aǵama, Bákeńe, Qasym-Kákim­der­ge, úlken-kishisine duǵaı sálem! Baldý men Sizdiń úıdegi balalarǵa jáne sálem. Dertim saýyǵyp, jaqsy bolsam – Qubaı­dyń úıine, Múslıma jeńgemizge bata qylýǵa ádeıilep baramyn.

Qurmetpen, jaqsylyqpen kórisýge tilektes iniń Ebineı, 27. 09.1976 jyl.

Máýtaı-aǵama aıtarsyz: jalǵyz óziniń Máskeýge izdep kelgeni – Súgirdiń alty balasynan kem qorǵanysh bolǵan joq kórinedi dep…»

***

«Medeý! Maǵan Gert pen Bragın (qazaqstandyq jazýshylar – M.S.) Seniń kitabyń shyǵypty dep jazdy. Qanekeń jónindegińdi aıtam. Qýanyshym qoınyma syımaı ketti. Erjigit, qajyrly jigit ekensiń, raqmet!

Bul jaqta ol ázirshe joq. Bir ekzemplıaryn jibersiń, jalpy maǵan ári qaraı jazýyma kómektesseń – alǵys qana aıtatyn bolam, óıtkeni men áli myjǵy­laıtyn túrim bar.

Kelinge, úı-ishine sálem. Jańa jylyń qutty bolsyn!

Qurmetpen aǵań Bóketov, 18 ıanvar 1981 jyl».

«Batyr Medeý inim! Seniń hatyńdy alǵaly edáýir kún bolyp qaldy, bir qaýyrt jumysym bolyp, birden jaza almadym, atústi jazǵym kelmedi. Búgin qol bosanqyrap saǵan hatqa kirisip otyrmyn. Taǵy da qaıtalap aıtam: Seniń bul isindi orys tilinde «podvıg» dep ataıdy… Kitap ta tamasha bolyp shyqqan. Halyq Saǵan, tipti eskishe aıtaıyq, arýaq Saǵan yrza!..

Medeý, myna kitabyna pikir qarastyr­ǵyń keledi, jobasy. Baspa pikirdi aıtyp otyrmyn. Ol qajet-aq bolar edi, jazar da edik, biraq sony basatyn kim bar? Sony oılan. Eger meni qalasań… daıynmyn. Ár nárseniń kemshiligi de, jetistigi de bolady jáne árkim óz pikirin aıtyp jatady, aıta tura tek meniń aıtqanym durys deıtini de bolady. Másele onda emes, másele Qanekeńniń halyq úshin istegen isin kópke úlgi etýde ǵoı. Bul jónindegi Seniń eńbegińdi kim óshire alady? Sony aıtý qajet qoı, Qanekeńdi taǵy da aıtý qajet qoı, óıtkeni tirisinde kópke parasaty men sharapaty taraǵan kisiniń arýaǵy da qudiretti bolmaq qoı. (…) Bul kitabyń ólmeıtin kitap, ana tilinde de shyǵararsyń, bir shyǵyp qana qoımas, shyqqan saıyn jóndep te ja­tarsyń. (…) Biraq, seni qazir qoldaý qa­jet edi, oǵan dármen bolmaı jatqan joq pa! Jaǵdaı solaı, aınalaıyn Medeý.

Qoljazbanyń eń jýanyn ber maǵan. Seniń eńbegińdi madaqtap otyrmasam, kemite kórmen. Meniń oıym alysta, biraq shamamnyń keletin-kelmeıtinin bilmeı­­min. Baspalar menen aýlaqtap júr, biraq ýaqytsha bolar degen senim mol. Degenmen, eńbek jeńer degen oıdamyn. Bul ýaqytsha qubylystarǵa kóńil bólmeı, jumys isteı berýdi «Qasymnyń qasqa joly» dep taýyp otyrmyn. Sondyqtan, maǵan Qanekeńniń tulǵasy búkil ómirdi kórseterlik sııaqty. Men bul iske qazir osyndaı keń turǵydan qaraýdamyn. Son­dyqtan, Seniń jýan qoljazbań da, óziń de maǵan talaı qajet bolasyń… О́miri aqyldaspaı jumys istep kórgen adam emespin, kóp aqyl­das­qannyń paıdasyn bolmasa, zııanyn kórgem joq.

Osymen támamdaıyn. Kelinge, bala­lar­ǵa sálem. Bek saýlyq tileımin.

Ebineı Bóketov. 22 fevral 1981 jyl, Qaraǵandy».

Ebineı Arystanulynyń syr ǵyp shert­ken osynaý sherli oıyn men onyń máskeýlik akademık V.I. Spısınge 1979 jyldyń 30 tamyzynda joldaǵan uzaq hatynyń sońǵy betinen jáne ushyrat­tym: «Sátbaevtyń aramyzda joǵyn zor ókinishpen eske alamyn, – depti ǵalym onda. – Al ol kisi, esimde saqtalǵan is, kómir hımııasyn zertteý jumystaryn jolǵa qoıýdy óte-móte jıi aıtyp, túptep kelgende kómirdi hımııalyq jolmen paıdalaný máselelerin zertteıtin akade­mııa­lyq ınstıtýt ashýdy maqsat etken edi. Biz ol kezde jastyqtyń áserinen, álde aqy­lymyz jetpegendikten tuńǵysh ta ázirshe birden-bir ulttyq akademıgimizdiń kóre­gendikpen tym erteden boljaǵan, ámbe jany aýyra oılaǵan mańyzdy isine mán bermedik, amal qansha…»

Bizdiń shamalaýymyzsha, Ebineı Arys­tanulyna kómir hımııasymen túbegeıli shuǵyldanýǵa pármendirek te erekshe áser etken ekinshi adam – Sosıalıstik Eńbek Eri, KSRO Ǵylym akademııasynyń Fızı­kalyq hımııa ınstıtýtyna kóp jyldar boıy dırektor bolǵan, ýran hımııasynyń asa zor bilgiri, akademık Vıktor Ivanovıch Spısın.

«…Qaraǵandy siresken kómirdiń ús­tinde tur, demek ony suıyltý másele­simen shuǵyldanýdy Sizge taǵdyrdyń ózi jazǵan… Árıne, kómirdi suıyltý isi bir­den óris alyp kete qoımas, biraq júrdim-bardymǵa salyp ýaqyttan utylýǵa taǵy bolmaıdy. Men Sizge aldaǵy ýaqytta ótetin keńester, konferensııalar týraly udaıy habar berip otyramyn. Bularǵa sizdiń qatysýyńyz qajet. Sonymen qatar, Siz óz tarapyńyzdan Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń Hımııa-metallýrgııa ınstıtýtynan nemese Qaraǵandy ýnıver­sı­tetinen qabiletti eki-úsh hımıkti iriktep alyp, Máskeýge, KSRO Kómir ónerkásibi mınıstrliginiń paıdaly janǵysh qazba­lar ınstıtýtynda tájirıbe jınaqtaýy úshin uzaq merzimge jibergenińiz jón bolar edi… Men olardyń bir jyl, az degende alty aı alańsyz jumys isteýine jaǵ­daı týǵyzar edim», – depti máskeýlik ǵa­lym 1979 jyldyń aıaq sheninde akademık Bóketovke joldaǵan hatynda.

Ǵalymnyń teteles inisi Qamzabaı Bóketovtiń «Ortalyq Qazaqstan» ga­ze­tin­de «Vıke men Eke» degen atpen 1990 jyly jarııalanǵan derekti hıkaıatynda baıandalatyn ulaǵatty jaıttar jáne naq sol kisiniń zor iltıpatpen bizge syı etken – Ebineı Arystanulynyń V.­I.Spı­sınge jazǵan 6 haty men máskeýlik akademıktiń oǵan joldaǵan 3 hatynyń kserokóshir­me­simen tanysý meniń kóńi­limde túrli-túrli tolǵanystar týǵyz­ǵanyn moıyndaýǵa tıis­pin. Asylynda otandyq ǵylymǵa asa sırek kezdesetin elementterdiń hımııasyn zertteý, ásire­se, atomdyq ónerkásipke qajet shıki­zat­ty óndirý salasynda ólmes mándi eńbekter jasaǵan ataqty ǵulama, sol kúnde jasy seksenge entelegen más­keýlik kekse ǵalym men onyń qazaq­stan­dyq áriptesi, ámbe odan qıly jas kishi qaraǵandylyq ǵylym ıesiniń 1978-1983 jyldar aralyǵynda jazysqan hattarynda resmı de ǵylymı habarlamalar basym sııaqty kóringenimen sonyń bárine de synalaı kirip, árqıly tirshilik taý­qymet­teri kóńil kúıleri jaıly áredik ózara syr shertisken, shynaıy adam­gershilik jú­rekterden shyqqan jyly lebizderdi tebirenbeı oqý múmkin emes.

«Asa qurmetti de qymbatty Vıke! Sizdiń únińizdi estip qatty qýandym jáne Siz­diń jeksenbi kúnderi de jumysty, kó­keı­testi isti umytpaıtyn qasıetińizge qatty tań qalǵanym sonsha, tipti bul jaıynda jıi-jıi esime alyp júrmin. Al bizdegi keıbir boıkúıezder jeksenbi kúnderin apta boıy taý qoparyp, tas tasy­ǵandaı, beri salǵanda shóp shapqandaı-aq úz­dige kúte­di…» – dep Ebineı Arystanuly aǵy­nan jaryla syr shertse, naq sondaı shynaıy adam­gershilik lebizdermen osy hatqa jaýap jaza otyryp, máskeýlik ǵalym da: «Qym­bat­ty Eke… Sizdiń kómirdi gıdrogenızasııalaý (su­ıyqqa aınaldyrý – M.S.) úshin sýte­gin qol­daný jónindegi sony oıyńyz maǵan unaı­dy. Soǵan qosa men nazaryńyzdy osy prosesten shyǵatyn su­ıyq zattardyń sıpatyn anyqtaýǵa da aýda­rýǵa keńes beremin… Sizder avtoklavtyń qandaı túrin qoldanyp júrsiz­der? Biz munda avtoklavpen birshama jumys istedik, qajet deseńiz – tájirı­bemiz­ben bóli­sýge daıynbyz…» dep naqtyly qolǵabys etý­ge ázir ekendigin iltıpatpen bildiredi.

E.A.Bóketov: «… Kómir hımııasy jó­nindegi tirlik birshama ózgesheleý bolyp tur. Amal ne, ertegi tez aıtylǵanymen ómir­de ondaı tezdik joq. Sizderde jat­ty­ǵýdan ótken joldas keıbir ýaqytsha jaǵ­daıattarǵa boısunyp bul jumys­tan bas tart­ty. Yńǵaısyz-aq is boldy, jaǵdaıdyń keıde bizdiń yrqymyzdan tys ýaqytsha áýenderge túsetini belgili.»

***

Akademık Á.H.MARǴULAN, 7 sáýir 1973 jyl, Almaty – E.A. BО́KETOVKE:

«Ardaqty Ebke! Sansyz sálem. (…) Qa­nysh jaıynda kitap jazý árıne ońaı emes. Biraq, jazý kerek. Jáne ony jaı kisi jaz­ǵannan góri ınjenerlik ónerdi júırik biletin, tehnıka ǵylymynyń ıesi jazýy kerek. Olaı bolmasa kóp nárseniń ústinen óte shyǵyp, negizgi máseleler qalyp qoıýy múmkin. Siz úshin Qanyshtyń ınjenerlik dáýreni óte túsinikti, aıqyn kórinip tura­tyn bolýǵa tıisti. Ony eshkimnen sura­maısyz da, tek ýaqyt taýyp eske túsirip, shetinen kertip jaza beresiz.

Sizge kómeskileýi – Qanyshtyń aýyl­da­ǵy bala kezi. Qandaı ortada ósip, qandaı tárbıe alǵandyǵy. Teginde Qanysh týraly jazý – búkil qazaq halqy týraly jazý degen sóz. Muhtar jazǵan «Abaı» – aqyn Abaıdyń óz basynyń dáýreni ǵana emes, barlyq qazaq halqynyń sýreti, tirshilik jasaýy, kún­kóris-turmys, áleýmettik, saıası jaǵdaı bar­lyǵy bar. Qanysh týraly da osynyń bar­lyǵyn qamtý kerek dep aıtpaımyn, biraq ólshemdi túrde oryn alýy qajet.

Qanyshtyń geolog joldastary, onyń asa bilimdi, mádenıetti eldiń ózinde sırek kez­desetin jarqyn minezine, sypaıy­ly­ǵyna, botadaı elbirep turýyna tań qalatyn. Qa­nyshty eske túsirýdegi bir jıylysta professor I.I. Bok: «Taǵy, nadan elden osyndaı kisi shyǵý múmkin be?» – dep maǵan su­raq qoıdy. Ol kisi Qanyshtyń ákesin, qazaq halqyn túsinbeı, ádebıette jalpy qalyp­tasqan sarynmen aıtyp otyr. Ashyq aıt­qanda, Qanyshtyń sy­paıylyǵy, kóp bilýi ákesinen aýysqan qasıet. Qanysh pen biz bala kúnimizdi kemeńger ákeniń baýyrynda ótkizip, kún saıyn olardyń ǵa­jaıyp áńgi­melerin estip óstik. Olar qazaq halqynyń geografııasyn, tarıhı legendasyn tereń biletin. Esim han men Táýke han zamanynan bergi ýaqıǵalar (XV-XVII) jazýly turǵan kitaptardan kem bolmaıtyn.

Qanyshtyń ákesi Imantaı osy kúngi ýnı­versıtette oqytyp júrgen professor­lardyń kóbin úırete alar edi. Ol kisi óziniń baıtaq bilimimen G.N.Potanınge de kóp kómek kór­setken. Imekeńmen stýdent kú­nimde áńgime­leskenimdi «Jarqyn beıne» degen bir áńgi­memde aıtqamyn («Qazaqstan mektebi», 1969 jyl, 4 nómir). Qanyshtyń jas kúni de aı­tylǵan, tolyǵyn sodan oqısyz.

…Qanysh týraly jazbas buryn «Jızn zamechatelnyh lıýdeı» serııasynan bir tobyn oqyp alǵan durys. Olardyń ishinen Sizge eń paıdalysy – «Aleksandr Gýmbold». Ol kisiniń ómiri, isi, dúnıeni qyzyq­taýy Qanyshqa óte jaqyn. Qanysh, Muhtar, Shoqan týraly jazýshylar óte kóp, biraq tereńinen alyp dúnıeni kórsete jazǵan bireýin kórgenim joq. Bar úmit Sizde. Jaqsy jazyp shyǵýǵa tilek bildiremin. Kerek másele bolsa surap turyńyz».

Ebineı Arystanuly ádebıet isinde esh­qandaı qııanat joldy bolmaıdy, shyǵarma bekem somdalsa eshkim ony toqtata almaıdy, ámbe ol Qanyshtaı ult maqtanyn ulyq­­taýǵa arnalǵan týyndy dep esepteıdi. Sirá, sol túısiktiń áseri, «Qazaq ádebıeti» gazeti óziniń elý jyldyq mereıtoıy qar­sańynda professor Zeınolla Qabdo­lovqa arnaıy tapsyrys berip, «Selen men óleń» dep ataǵan maqalasyn alǵan soń, Qara­ǵandyǵa telefon shalyp (Ebineı shyǵar­mashy­ly­ǵyna beıjaı emes aqyn dosy, gazettiń bas redaktory Syrbaı Máýle­novtiń ózi sóı­lesken), buryn jarııalan­baǵan, yqsham bir týyndysyn tezdetip jiberýdi ótingen. Ǵalym «Sózbasynyń» qazaqsha nusqasyn usynady. Gazet ony 1975 jyldyń 21 naýryz kúngi sanynda,      Z.Qabdolov maqa­lasy­men birge ishki eki be­tine dalıta be­re­di.­   Izgi nıetten týǵany sózsiz. Dúıim jurt ony solaı qabyldady. Elýdiń órine kóte­ril­gen tulǵaly azama­tynyń ǵylymdy, Qazaq­stan­daǵy ekinshi ýnıversıtet júgin arqa­laýmen qosa súıik­ti ádebıetinen de qol úz­beı, Qa­nysh týraly ǵumyrnama shyǵarma jazyp júrgenin bildi, soǵan da sheksiz súı­sinip, «Oı, bárekeldi, darabozym! Mynaýyń ǵajap, sony endi tezdetip bitirip, hal­qyńdy qýant!..» – desti. Sóıtip buǵan de­ıin birdi-ekili jankúıer, Qanekeń otbasy men óziniń mańyndaǵy biz sııaqty nıet­testeri ǵana bilip júrgen is gazettiń júz myń taralymy arqyly kúlli Qazaqstan atyrabyna málim boldy. Árıne, ǵalym-jazýshy talabyn shattana qostaýshylar kóbeıdi. Mereıtoı ús­tin­de minberden de, jedelhat, quttyqtaý hattar arasyna sony synalap engizip nemese telefon arqyly san márte quptaý jasaýshylar az bolǵan joq. Keıbi­ri abyroı-ataǵy erekshe kóterilip turǵan qaıratker ǵalymǵa nı­et-tilegi bir adam bolyp kóriný úshin de…

Tómende biz jazýshy qadamyna madaq aıtqan, jappaı súısinis bildirgen hattar tasqynyn attap ótip, izdenisine yqylas bil­dirýmen qosa naqty usynys aıtqan, sony­men-aq qalamgerdi ár alýan oıǵa tú­sirgen bir hatty edáýir yqshamdap (biraq negizgi oıyn tutas qalpynda saqtap) kel­tirýdi jón kórdik. Sóz sarynyna qara­ǵanda Ebekeń qoljazbasyn hat ıesine ózi usynǵan…

Tursynbek KÁKIShEV, fılologııa ǵy­lym­dary­nyń doktory (6 sáýir 1975 jyl):

«Qadirli Ibeke! Qoljazbany túgel oqyp shyqtym. Eń aldymen, Sizdiń osy iske bel sheship kiriskenińizdi quttyqtaımyn. О́ıt­keni, Qanysh syndy ór azamatty óreli oıy bar kisi qolǵa alsa kerek. Ekinshi, qazaqsha men orysshany jetik biletin jáne ár halyqtyń psıhologııasyn túsinetin adam bolýy shart. Úshinshiden, Qanekeń ǵyly­myn ǵana emes, jalpy el mádenıeti men ǵy­lymnyń órkendeý joldaryn baǵdarlaı alatyn oqymysty kerek mundaı iske. Osynyń shet jaǵasyn Taısııa Alekseev­naǵa jaz­ǵan hatta da ańǵartqansyz. Sol adamnyń Siz bolǵany oryndy dep bilemin.

Kirispe hatta Siz ózińizdi, bilim dá­rejeńizdi tanyta alǵansyz. Oqýshy jurt keń de mol biligi bar avtormen «istes» bolatynyn ańǵarady. Sonda da eptep qys­qartsa teris bolmas edi, «Olaı jazsam ba, bylaı jazsam ba?» degen shu­byrtpadan góri, Taısııa Alekseevnanyń ótinishi, ózińiz­diń Qane­keńe «boryshty­ly­ǵyńyz» Sizdi osy iske bastap otyr de­seńiz she? …Qanekeń degende ish­ken asy­ńyzdy jerge qoıarlyqtaı súısinis-ma­habbatyńyz bolýy kerek. Ol sizde bar. Jazdyryp otyrǵan da sol qudiret. Sony aıqynyraq sezdirý kerek. Siz arqyly, sizdiń súıgendigińiz arqy­ly halyqtyń, eldiń mahabbaty ańǵarylýy kerek. Áıt­pese, Taısııa Alekseevna ótin­geninen osy iske kiristim deý jeńildeý shyǵady ǵoı deımin…

Oryssha emin-erkin kósilip jazady ekensiz. Quttyqtaımyn. Sonda da bir jaı­ǵa nazar aýdarý qajet pe deımin. Na­ǵyz orystar oıyn kesip-piship aıtady. Árıne, Tolstoı, Leonov sııaqty sýretkerler uzaq sóılemnen de qashpaıdy… Al, qazaq, evreı, t.b. jazǵanda oraǵy­typ, uzaqtaý jazýdy aıyryqsha qalaı­dy. Sonyń shet jaǵasy sizde de bar… Sóı­lemniń aıqyn jáne sýretti bolýy úshin sóz topanyn kóbeıtip almaǵan abzal dep otyrmyn. «Pogonıa za krasıvostıý sloga» – qazaq jazýshylarynyń boıyn­daǵy úlken dert ekenin ózińiz de jaqsy túsinesiz…

«V orbıte kochevok» – 12-121 better. Negizgi maqsatyńyz – qazaqtyń kóshpeli ómirin kórsetý. Munyń ishinde etno­gra­fııalyq sýretter, romantızırovannyı jaı­lar óte kóp. Ne úshin, kim úshin sol kerek… degen saýaldy árkim qoıýy múmkin. Osyndaı saýal meni qatty oılandyrdy. Soǵan ońtaıly jaýap taba almaı otyrmyn. О́ıt­keni, bala Qanysh, Qanekeńniń balalyq sha­ǵy (ózine tán) kórinbeı kó­mes­kilenip qal­ǵan. Kósh-qon, qystaý-jaı­laý, kúzeý-qystaý qy­zyqtary «Abaı joly» epopeıasy, «Oıan­ǵan ólke» romany ar­qyly kópshilikke tanymal bolyp qaldy ma dep qorqamyn. Qus baýlý, balyq aýlaý, egin orý jaılary tym uzaq. Ásirese, egin orý arqy­ly tamyr An­dreıdiń ónegesin… kórsetý jańalyq emes, qajet te emes… Osyndaı detaldar qus baýlýda da bar. Jaıyn-shortan ýaqı­ǵasy da sendirmeıdi. Alyp jaıynnyń baýyrymen saz tilip otyryp batpaqqa shyǵýy ılandyra qoı­maıdy. Ámbe oqıǵa jelisin tap solar basyp tastaǵan. Sondaı-aq, Shorman tuqy­myn, Sádýaqasty aıtý kerek bolar, biraq ol Imantaıdy da, Qanyshty da tasalamaýy kerek. Qazaqta da sondaı zııaly adam bol­ǵan degendi emeýirinmen tanytyp, qyzyq­tyryp qoıǵan durys sııaqty. (…) Bizdiń «qyzylkózder» Shorman tuqymyn maqtap qoıypty dep daýryǵýy da ǵajap emes…

 Meniń bul pikirlerim kóńilge qaıaý salar, osy isti ári qaraı jazý kerek pe, joq pa… degen unamsyz oılar týdyrýy múm­kin. Jazý kerek. Tap osyny Sizdiń jaz­­ǵanyńyz durys, Sizdiń ǵana qolyńyz­dan keledi. Bul kóńil jubatý úshin aı­tylǵan sóz emes… Siz abyroıly da jaýapty iske endi ǵana kirisip otyrsyz. Ony aıaqtap shyǵý – negizgi maqsatyńyz bol­ý­ǵa tıis. О́ıtkeni, Qanekeńdi súıgen jú­rek Sizden osylaı isteýdi talap etedi.

…Qanekeńniń mektepke barar aldyn­daǵy bir jylyn Siz 110 bet etip jaz­dy­ńyz. О́mir joly uzaq, alda – mektep qy­zyǵy, bilim darııasy, Tom qalasynyń ber­geni, qazaq dalasynyń astyndaǵy ken baılyǵyn boljaý, ashý belesteri op-ońaı jazyla salatyn kezeńder emes. Olardyń árqaısynyń qyzyǵy men shyjyǵy bar. (…) Budan keıin Qanekeńniń prezıdent­tik dáýiri bastalady. Onyń tragık­o­mızmi de bolǵanyn bilesiz. Árbir jańa salany órkendetýge, onyń ishinde máde­nıet pen ádebıeti jónindegilerin basa aıtsa durys bolar edi-aý deımin».

* * *

Joǵaryda biz tolyq nusqasyn, ıá úzindisin keltirgen hattardyń qaısysy bolsyn, ǵalymnyń negizgi kókeıkesti isi – ǵylym týrasynda, ıá qýana shuǵyldanǵan ermek óneri – ádebı eńbekteri jóninde jazylsa da, QarMÝ-dyń rektorlyǵynan qııanat jalamen taıdyrylyp, ǵylymı zertteýge qaıtyp oralǵanymen, sonyń bárinde de aıaqtan shalý, mándi isin qasa­qana elemeýge túsip, eń shataǵy, sońǵy bes jylda (1979-1983 jyldar aralyǵy) birde-bir ádebı, ıá ǵylymı eńbegin esh­qaıda jarııalaı almaǵan keleńsiz qas­tandyqqa tap bolǵan akademık Ebineı Bóketov sol jaǵdaıatty ýaqytsha sátsizdik sanap, ózi shuǵyldanǵan ekeýinen de bas tartpaı, árbiri úshin arystansha alysqa­nyn ańǵa­ramyz. Onyń alǵashqysy – Qa­zaq­stan kómirinen jaǵarmaı alý máselesi. Ekinshisi – Sátbaevtyń otbasy men ja­qyndary jáne uly ǵalymnyń ulan-ǵaıyr eńbegine, esimine tánti zııaly qaýym ókil­deri aıyryqsha sengen ǵumyrna­malyq eńbek.

 Alaıda, amal qansha, qatal taǵdyr ózgeshe daryn ıesine solardyń birde-bireýin beıǵam tirlikte otyryp, emin-erkin tolǵaýǵa múmkindik bermedi. Ebineı Arystanuly Bóketov 58 jastan 7 aı asqanda, 1983 jyldyń 13 juldyzynda úshinshi márte aınalyp soqqan júrek talmasynan opat boldy.

SEMEI.