Máskeýdegi jylqy mýzeıi

ONYŃ QUNDYLYǴY NEDE?

Ulttyq qundylyqtarymyzdy baıytý úshin,

ulttyq muralarymyzdy shetelden izdeý kerek.

Ábish Kekilbaıuly.

ONYŃ QUNDYLYǴY NEDE?

Ulttyq qundylyqtarymyzdy baıytý úshin,

ulttyq muralarymyzdy shetelden izdeý kerek.

Ábish Kekilbaıuly.

Jylqy dese eleń etpeıtin qa­­zaq balasy joq bolar. О́ıtkeni, jyl­qy túligi ata-babalarymyzdyń júzdegen jyldar minse kóligi bolsa, al tátti eti men dámdi qymyzy kúni búginge deıin halqymyz­dyń asa qadirli asy retinde baǵalanyp keledi. Sonymen birge, surapyl soǵystar men joryq­tarda jylqy qazaqtyń «er qanaty – at» degendeı, jaýdan qor­ǵaǵan batyrlar men sarbaz­da­rynyń senimdi se­rigi bolǵany belgili. «Adam jylqy minezdes» degen sózdi de dana halqymyz tegin aıtpasa kerek. Jalpy, bul janýar jaıynda kópshiligimiz el aýzynda aıtylatyn áńgime­lerden, batyrlar jyry men dastan-qıssalardan, aqyn-jazýshylardyń jaz­ǵan basqadaı shyǵarma­larynan oqyp óstik. Al aýyl balalarynyń jyl­qyǵa minip, onyń qy­zyq-shyjyǵyn bastan ótker­megenderi sırek bolar. Joǵaryda aıtqandardyń qysqasha túıinin qazaq jyrynyń qulageri Ilııas Jansúgirovtiń:

Jasymnan jylqy dese meniń janym,

Atyrdym jylqy ishinde ómir tańyn.

Japanda jel jylqynyń ústinde óskem,

Mekendep ómirimde attyń jalyn.

Mal syrlas, attyń syry maǵan málim,

Jyrym – jylqy, júırik at – salǵan ánim.

Aspan asty, jer júzi keń sahara

Kún kórip atam qazaq kelgen málim, – degen óleń joldarynan barynsha baıqaýǵa bolady dep oılaımyn.

Áńgime jylqy tóńireginde bolǵanmen, naqty­ly másele aýany jylqy jóninde halyqtyń jadyn, tarıhyn saqtaıtyn, qorǵaıtyn, onyń damý jolyn, qundylyqtaryn, jádigerlerin kórsete­tin, nasıhattaıtyn arnaıy oryn – mýzeı jaıly órbi­mek. Mýzeıdiń neshe túri bolatyny da bel­­gili jaıt. Búgingi tańda mýzeılerdiń bilim men ǵy­lymnyń, mádenıettiń, belgili bir mólsherde ón­diristiń (onyń bir kýási Máskeýdegi ataqty polı­­tehnıkalyq mýzeı – О́.S.) de damýyna yq­pal ete­tin ǵylymı-tanymdyq ári tálim-tárbıe beretin qoǵamdyq ınstıtýt retindegi mańyzy arta túsýde. Osy jaǵdaıdy eskere kele ózim já­digerlerin tamashalap, tarıhyna, qyzmetine tam­­­sanǵan bir mýzeı jóninde qalam tartqandy jón kórdim.

Ol – burynǵy Keńes Odaǵy atty alyp mem­lekettiń astanasy bolǵan Máskeýdegi jylqy mý­zeıi. Bul K.A.Tımırıazev atyndaǵy aýyl sharýa­shylyǵy akademııasy Reseı memlekettik agrar­lyq ýnıversıtetinde ornalasqan. О́tken ǵasyr­dyń 80-jyldarynyń ortasynda men osy bilim ordasynyń aspırantýrasynda oqyǵan edim. Mun­­da onshaqty mýzeı jumys istedi. Sonyń ishinde meni erekshe qyzyqtyrǵany jylqy mý­zeıi bolatyn. Onyń ekspozısııalary ornalasqan ǵımarat arhıtektýralyq ásemdigi jaǵynan alys­tan kózge túsip, aldyndaǵy bıik kolonnalarymen, kirebe­ris joǵary shyǵatyn baspal­daq­tardyń eki ja­ǵyndaǵy tiri jylqynyń boıyndaı qoladan qu­ıyl­ǵan eki attyń kelisti tulǵalary­men eldiń nazaryn birden aýdaratyn.

Bul mýzeıdiń paıda bolý tarıhy da qyzyq eken. Onyń irgesi qalanyp, arnaıy mekeme retin­de qalyptasýy Iа.I.Býtovıch degen kisiniń esimi­men baılanysty kórinedi. Sondyqtan da ótken XX ǵasyrdyń basynda jylqy ósirýmen aına­lysqan bul adamnyń ómirine azdap kóz júgirt­kenniń artyǵy bola qoımas. 1881 jyly dúnıege kelgen Iаkov Ivanovıch jas kezinde Sankt-Peter­býrgtegi Nıkolaı patsha atyndaǵy kavalerııalyq ýchılıshede bilim alyp, biraz ýaqyt 17-shi Volynsk dragýn polkynda qyzmet etip, 1905 jyl­ǵy orys-japon soǵysyna qatysady. Otstavkaǵa shyqqannan keıingi ǵumyryn túgeldeı jylqy ósirý men kolleksııa jınaýǵa arnapty. Orystyń ataqty jelisti Orlov tuqymynyń ósip-órken­deýine, onyń tuqymyn jaqsartýǵa úlken úles qosady. Iа.I.Býtovıchtiń baptap ósirgen jylqy­lary 1910, 1912 jáne 1921 jylǵy ótkizilgen Bú­kil­reseılik kórmelerde arnaıy júlde alady. Sodan keıin Týla qalasynyń janyndaǵy jylqy zaýytynyń meńgerýshisi ári jylqy mýzeıiniń dırektory bolǵan ol  tirnek­tep jınaǵan 1200-deı eksponatyn 1928 jyly Máskeýge ákeledi. Osy jádigerler 1929 jyly Máskeý ıppodromynda ashylǵan memlekettik jylqy sharýashylyǵy ǵy­lymı-ádebı mýzeıiniń negizin qalaıdy. Al 1949 jyly bul murajaı K.A.Tımırıazev atyn­­daǵy aýyl sharýashylyǵy akademııasyna beriledi.

Budan otyz jyldaı buryn osy mýzeıdiń tabaldyryǵyn alǵash ret attap, onyń úsh zalǵa ornalasqan eksponattarymen tanysqanymda esim­de jaqsy saqtalǵandary maıly boıaýmen sal­ǵan neshe túrli at tuqymdarynyń sýretteri bolatyn. Onyń ishinde ózimiz ınstıtýtta professor Krasnıkovtyń «Konevodstvo» (1975) atty tamasha jazylǵan kitabynan oqyǵan keıbir ataqty arab, aqalteke tuqymdarynyń arǵymaqtaryn kórgende kópten tanystaı, kózge jyly ushyrap, erekshe bir sezim paıda bolǵany áli este. Alaıda, meniń bul ǵımaratqa bas suqqannan oılaǵanym, munda qazaqtarǵa qatysty qandaı sýret, jádiger kezdeser degen oı bolatyn. Tipti, kezdespeı qala ma dep qobaljyǵanym da esimde. Qýanyshqa oraı, ártúrli kompozısııadan turatyn qoladan qu­ıyl­ǵan attardyń músinderi arasynan sondaı bir tamasha «Kırgız s berkýtom», «Kırgız verhom na loshadı lovıt dıchka», «Kırgızskıı kosıak na otdyhe» sekildi skýlptýralardy kórgende kóńilim ornyna túsip, tek bul qyrǵyzdar emes qazaqtar ǵoı, sol zamandaǵy patshalyq Reseıdiń solaqaı saıasatyn qarashy, onyń kesiri mynadaı óner týyndalaryna da jabysqanyn-aı dep yza bolǵa­nym este. Ári bul pikirimdi ekponattarmen tanystyryp júrgen mýzeı qyzmetkerine de aıtyp edim. Bul naǵyz qazaqtar, óıtkeni kıgen kıimi, basyndaǵy tymaǵy kýá, bultartpaıtyn aıǵaqtar dep tyrysyp baqqam…

О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda jol túsip, issaparmen Máskeýge barǵanymda taǵy da osy jylqy mýzeıine soqtym. Alǵashynda aıshyqty ǵımarat aldynda turatyn ásem eki atty kóre almaı ań-tań bolyp turyp qaldym. Úlken esik­teri de jabyq. Surastyra kele mýzeı ornalasqan ǵımaratta kúrdeli jóndeý júrip jatqanyn, al eksponattar ýaqytsha ýnıversıtettiń kitapha­nasyna kóshirilgenin bildim. Salyp uryp oqý orny­nyń alǵashqy rektory N.I.Jeleznov atyn­daǵy 1 mıllıonnan astam kitap qory bar orta­lyq ǵylymı kitaphanaǵa keldim. Jylqy mýze­ıine ýaqytsha úshinshi qabattaǵy eki úlken zaldy beripti. Kópten kórmegen ekspozısııalardy taǵy da aralaýǵa kiristim. Eń basty oıym qazaqy skýlptýralardyń jaǵdaıy. О́ıtkeni, uzyn-qulaqtan estigenim – aýmaly-tókpeli zaman, ótpe­li kezeńde dalada turǵan eki attyń bireýi qoldy bolǵan. Bir sózge qaraǵanda, Germanııadan soǵys kezinde ákelingen trofeılik dúnıe bolǵandyq­tan, nemister qaıtadan alyp ketken deıdi. Al ekinshi sóz, belgisiz bir pysyqtar ebin taýyp, jymyn bildirmeı metalǵa ótkizip jibergenge saıady.

Mýzeı eksponattarynyń basym kópshiligi – belgili keskindemeshi, grafık jáne músinshi­lerdiń jylqyny taqyryp etken naǵyz óner týyndylary. Olardyń ishinde ataqty qylqalam sheberleri Serov, Vrýbel, Polenov, Rýbo, Vereshagın, Sýrıkov bar. Degenmen, jınalǵan kol­leksııanyń negizgi bóligin jylqy túligi shyǵar­mashylyǵynda kezdeısoq emes, turaqty oryn alǵan sýretshilerdiń týyndylary quraıdy eken. Sondaı qatarda belgili anımalıst pen batalıs­ter B.P.Bıllevalde, P.N.Grýzınskıı, A.­D.Kıv­­­shenko, P.O. Kovalevskıı, A.P. Orlovskıı, P.P. Sokolov, P.K. Klodt, E.A. Lansere, M.A. Avılov, T.P.Gaponenko, M.B.Grekov, N.S.Samokısh eń­bek­teri ataýǵa turarlyq. Olardyń arasynan orys ónerindegi anımalıstik baǵyttyń negizin qalaý­shy N.E.Sverchkovtiń (1817-1898) eńbek­teri qun­dylyǵymen erekshelenedi. Mýzeıde onyń jylqy týraly 450-ge jýyq kartına, akvarel, sýretter men lıtografııalary saqtalypty.

Al búgingi kúngi eksponattar arasynan meniń kózime erekshe bir ásemdelgen ertoqym tústi. Bul jádigerdi taǵdyry aıanyshty aıaqtalǵan Lıvııa­nyń burynǵy basshysy Mýamar Kaddafı resmı saparmen kelgende Reseı prezıdentine syıǵa tartqan eken. Mýzeı qyzmetkeri Iý.­N.Kýzne­­so­vanyń aıtýyna qaraǵanda, eń kóne eksponat­tar­dyń biri 1795 jyly Orlov jelisti tuqymynyń negizin salýshy Svırepyı II aıǵyryna minip túsken ataqty jylqy zavodynyń basshysy, graf Orlovtyń tiri kezinde salynǵan sýreti eken. Qatarlas qoıylǵan eki attyń qańqasy da talaı syrdy búgip tur. Olardyń bireýiniń aty «Bychok», al ekinshisiniń aty «Ýlov» bolǵany taq­taıshada jazylypty. Qastaryna bul janýar­lardyń tiri kezinde salynǵan kórkem kartınalary ilinipti. Ýlov aq boz bolsa, Bychok qarager eken. Bular óz kezinde kóptegen rekordtar ıesi bolypty. 1836 jyly 3 shaqyrymdy olardyń bireýi 45 sekýndta shaýyp ótipti.

Mýzeı kez kelgen adam úshin ashyq. Oǵan tek Máskeý turǵyndary ǵana emes, kóptegen qala qonaqtary Reseıdiń túkpir-túkpirinen, jaqyn jáne alys shetelderden keletin kórinedi. Me­niń:«Qazaqstannan da kelýshiler bar ma?» degen suraǵyma mýzeı dırektory Iolanta Ivanovna Bondarenko: «Árıne, bar. Aıtalyq, ótken jyly sizderden qoǵam qaıratkeri, akademık Serikbek Dáýkeev kelip, ekspozısııalarmen tanysyp, jyly lebizin bildirgeni jadymyzda», – dep jaýap berdi.

Mýzeıdiń baı qory onyń ártúrli kórmelerge turaqty qatysýyna múmkindik beredi. Tek sońǵy jyldarda ǵana mundaǵy eksponattar Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Kıev, Parıj, Leıpsıg, Helsınkı qalalarynda ótken kórmelerde kór­setilipti. Al mýzeıdiń 1994-1995 jyldarda AQSh-tyń Lýıvıll qalasyndaǵy (Kentýkkı shtaty) «Kentýkkı Derbı» jáne Rýıdozo qalasynyń (Nıý-Mehıko shtaty) Jylqy mýzeıinde ótkizil­gen jyljymaly kórmesi eldiń keremet qyzyǵý­shylyǵyn týdyryp, jarty jyldyń ishinde 150 myńnan astam amerıkalyqtar tamashalapty.

Al endi osy mýzeıdiń biz úshin taǵylym bolarlyq tusy, qundylyǵy nede degen saýalǵa oraı týyndaǵan oı-pikirime keleıin. Joǵaryda ózim atap ketken qazaqtarǵa qatysty at músin­deriniń avtory ataǵy tarıhta qalǵan E.A.Lansere (1848–1886) eken. Bul adamnyń ómiri qyzǵy­lyqty órilipti. Onyń atasy Paýl Lansere Napoleon armııasynyń soǵysta tutqynǵa túsken maıory, orys jerinde turaqtap, azamattyǵyn alyp, tamyryn tereńge jiberipti. Onyń balasy jol qaty­­nastary ınjeneri Lıýdvıg Paýldan (Aleksandr Pavlovıch) bolashaq músinshi Evgenıı Aleksandrovıch týady. Alaıda, onyń negizgi mamandyǵy zań­­ger eken. Al músindeý ónerimen óz betimen aınalysyp, N.I.Lıberıh sekildi tul­ǵanyń sheberhanasynan tálim alyp, tájirıbe jınaıdy. 1867 jáne 1876 jyldary Parıjde bolyp, ondaǵy mýzeı­lerdegi óner týyndylarymen tanysyp, qoladan músinder quıýdyń qyr-syryn zertteıdi. 1872 jyly Imperatorlyq Sýret akademııasy oǵan 1-shi dárejeli sýretshi degen ataq beredi.

E.A.Lansere jyl saıyn Reseıdiń biraz jerin, Ýkraına, Kavkaz, Bashqurstan, Kyrym jáne Orta Azııa, onyń ishinde Qazaq dalasyn aralaıdy. 1883 jyly Aljırde bolady. Sheber óz qolynan shyqqan músinderimen London (1872), Vena (1873), Parıjde (1873) ótken Dúnıejúzilik kór­me­lerge qatysady. Onyń týyndylary F.­Iý.Shopen, N.F.Shtange, A.Moran, K.A.Bertonyń jeke menshik sheberhanalarynda jáne Oraldyń shoıy­n zaýyttarynda quıylypty. Onyń músin­deriniń sany 300-den asady eken. E.A.Lanse­reniń týyndylary naqtylyǵymen qatar, sonsha­lyqty dáldigimen erekshelenedi. Sondyqtan da onyń eńbekteri kóptegen halyqtardyń – qazaq, bash­qurt, Kavkaz halyqtarynyń, Don kazaktary­nyń jylqy sharýashylyǵyn zertteýge baı materıal der edik. Sonyń bir jarqyn kórinisin biz jazyp otyrǵan mýzeıdegi onyń qazaq dalasynan syr shertetin eńbekteri.

Músinder ataýyn orys tilinde, ıaǵnı tupnus­qasymen bergendi jón sanadyq. Alǵashqy jádiger «Kırgız verhom na loshadı lovıt dıchka» dep atalady. Músinshi onda qoladan quıylǵan salt atty qazaqtyń qashyp bara jatqan asaý atqa quryqty salyp shirene tartyp jatqan sátin sonshalyqty áserli beınelepti. Ony avtor arnaýly tuǵyrdyń ústindegi jer bederine ornatypty. Tuǵyrdyń aldyńǵy jaǵyndaǵy betine asaýlardy qýyp bara jatqan jylqyshylar beınelengen. Mólsheri – 23h62h43sm. Onyń osy músininiń kóptegen týyndylarynan shoqtyǵy bıik ekenin baıqadyq. 2006 jyly Máskeýden shyqqan «Etnografıcheskıe motıvy v rýsskoı kabınetnoı bronzovoı skýlptýre vtoroı polovıny XIX veka v sobranıı galereı «Kabınet»» atty orys mú­sinshileri men sýretshileriniń 38 óner týyndysy berilgen kitap-katalogtyń syrtqy betinde aı­tyl­ǵan asaýdy quryqtap jatqan qazaq jyl­qy­­shysynyń sýreti berilipti.

Kelesi qola músin – «Kırgız s berkýtom». Kólemi 55h44h26. Onda salt atty qazaqtyń oń qolynda qanattaryn jaıyp jibergen búrkit, oń jaq qanjyǵasynda salbyraǵan túlki, er toqym­nyń aldyńǵy qasynda jatqan myltyǵy beınelengen. Músinshiniń bul týyndysy da sondaılyq asqan úlgili shyǵarma ekeni birden kózge túsedi. Osy eńbek E.A.Lansereniń 300-den astam týyndylary arasynan tańdap alynyp, 1998 jyly Reseı poshtasynyń 150 jyldyq toıyna arnaıy shyǵarǵan konvertte beınelenýi bul shyǵar­manyń asa bıik baǵalanatynyn aıqyn aıǵaǵy desek qatelese qoımaspyz.

Sońǵy sóz etkeli otyrǵan músin «Kırgızskıı kosıak na otdyhe» (tabýn s dvýmıa tabýnshıkamı) dep atalypty. Bul joǵaryda atalǵan eki músinge qaraǵanda kólemdi úlken kompozısııany quraı­tyn týyndy eken. Osy topta tórt at pen (bir at ertteýli) úsh qulynnan turatyn jylqylar úıiri beınelenipti. Olardy baǵyp júrgen bir bala sybyzǵyda oınap otyrsa, al qasyndaǵy bala janynda jatqan qulyndy sıpap otyr. Jerde bir ertoqym jatyr. Aldyńǵy qatardaǵy bir jyl­qynyń tipti basylǵan tańbasyna deıin kórinip tur. Qazaqtyń turmysyn beıneleıtin osy bir kórinisti sonshalyqty tamasha sheberlikpen bere bilgen jatjerlik adamnyń ónerine eriksiz rızashylyq sezimde bolasyń. Tuǵyrdyń mólsheri – 41h85sm.

Jalpy, E.A.Lansereniń atalǵan eńbekteriniń barlyǵy da HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysyna jatady. Bul músinder joǵary ádebı jáne tehnı­kalyq deńgeıde oryndalǵan kolleksııalyq týyndylar. Qoladan quıylǵan ańshylyq jáne etno­gra­fııalyq áshekeı fıgýralar zamanynda isker adamdar men sheneýnikterdiń keńsesiniń sánin keltirgen buıymdar bolǵan. Jasalý ýaqyty bo­ıyn­sha antıkvarıattyq múlikter qataryna jatady.

Maqalanyń basynda jylqy malynyń qazaq úshin orny qanshalyqty ekenin aıtqan edik. Al osy tórt túlik maldyń tóresi dep júrgen jylqyǵa bizde qandaı qurmet kórsetilýde, sonyń ishinde ózimizdiń dittegenimiz, oǵan arnalǵan mýzeı bizdiń elde bar ma degen saýal týyndaǵan edi. Osy jasqa kelgenshe ol týraly estimegendikten, ınternetke júginýge týra keldi. Odan 40 jyl ǵumyryn jylqyny zertteýge arnaǵan tarıh ǵy­lymdarynyń doktory Ahmet Toqtabaıdyń 2011 jyly jaryq kórgen kitabynan habardar boldym. Ol kisi bylaı depti: «Taǵy bir úlken má­sele, Japonııa, Reseı, Ispanııa, Anglııa sekil­di órkenıetti elderdiń bárinde derlik jylqy mý­zeıi bar. Al bizde, onyń otanynda osy ja­nýar­ǵa arnalǵan birde-bir mýzeı joq. Kezinde О́zbekáli Jánibekov aǵamyz qazaq ulttyq aspap­tarynyń qandaı keremet mýzeıin ashty. Búginde oǵan álem tańǵalady, sebebi, bir ǵana saladan mýzeı ashý degen – qıyn, sonymen qatar, máde­nıetimizdiń sonshalyq baı ekendigin pash etetin is. Qazaq jylqysynyń mýzeıin ashýdy qol­daıtyn adam, quzyrly oryndar tabylsa, men ol mýzeıdiń qansha bólmeden, qandaı eksponattan turýy kerek, bárin qamtıtyn konsepsııasyn da túzip qoıdym. Búkil Qazaqstan, qala berdi, Mońǵolııa, Qytaı, basqa da elderdi aralaǵa­nym­da kimniń qolynda qandaı jádiger baryn jadyma túıe júrdim. Sonyń bárin jınaqtap, mýzeıdi ashýǵa, jabdyqtaýǵa bas-kóz bola alar edim. Memleket qoldasa, ne bolmasa, qarjyly azamattar qol­dasa, men bul jylqy mýzeıiniń kúlli álemdi tań­ǵaldyratyn mýzeı bolatynyna 100 paıyz kepil­dik bere alamyn».

Jaǵdaı belgili boldy. Al Reseı bolsa arnaıy jylqy sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty, birneshe jylqy mýzeılerine qosa, eshkige de mýzeı ashypty (Ýrıýpınsk qalasynda – О́.S.). Al Amerıkada tipti jylqy tarıhy ınstıtýty bar eken.

Jaraıdy, bolashaqta ultjandy azamattar bolsa mýzeı de ashylar. Al ýaqytty sozbaı joǵaryda tilge tıek etken qazaqtyń turmysy men mádenıetinen syr shertetin tarıhı qun­dylyqtar, músinderdiń kóshirmesin jasattyryp, Astana men Almatynyń mýzeılerine ákelip qoısa, qalyń jurtshylyqtyń qyzyǵý­shyly­ǵyn týdyraryna senim mol.

О́mirzaq SULTANOV,

Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik

ýnıversıtetiniń professory.