Bir jarym ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan beri zerttelip kele jatqan tarıhı eskertkish elimizde jáne Ortalyq Azııada teńdesi joq alyp keshen retinde baǵalanady. IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar tizimine engen Aqyrtas kesheniniń qupııasy áli kúnge deıin tolyq ashylǵan joq.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyna oraı memlekettik «Ejelgi Taraz eskertkishteri» tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń uıymdastyrýymen Aqyrtas saraı kesheninde «Aqyrtas qupııalary» atty respýblıkalyq ǵylymı semınar ótti. Oǵan elimizden jáne shet elderden birqatar ǵalymdar men Áýlıeata óńirindegi joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri qatysty. Semınardyń ashylý saltanatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet qaıratkeri Táken Moldaqynov sóz alyp, jalpy adamzat balasy úshin tegin, tarıhyn bilý uly murat ekenin, sondyqtan da Aqyrtas sııaqty alyp keshenderdiń tarıhyn taný ásirese jastar úshin taǵylymdy is ekenin aıtty. Al, «Ejelgi Taraz eskertkishteri» tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń dırektory Nurlan Byqybaev «Aqyrtas kesheni – kóne mádenıettiń ozyq úlgisi. Bul tasqa jasyrylǵan tarıh. Tarıhty bilý, ony qadirleý árdaıym eldiktiń kórinisi bolmaq», dep óz oıymen bólisti. «Aqyrtas qupııalary» atty ǵylymı jıyndy Jambyl oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasy basshysynyń orynbasary Zúbáıra Sembına ashyp berdi. Budan keıin L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Aıman Dosymbaeva sóz alyp, Aqyrtas kesheni dinmen, fılosofııamen tyǵyz baılanysty tarıhı oryn ekenin aıtyp, oǵan óziniń ǵylymı dálelderin keltirdi. Ásirese, jastarǵa kóne saraı kesheniniń qurylysy, sonymen qatar osy jerden tabylǵan túrli buıymdar tanystyryldy.
Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, PhD doktory Eraly Aqymbek Aqyrtas keshenin 2007 jyldan beri zerttep keledi eken. Kezinde akademık Karl Baıpaqovtyń jetekshiligimen osynda zertteý jumystaryn júrgizgen ǵalym Aqyrtas jónindetyń málimetterdi baıandady. «Aqyrtas kesheni birneshe bólikterden turady. Saraı mańynan tabylǵan saq, úısin dáýiriniń obalary bizdiń zamanymyzǵa deıingi VII-IV ǵasyrlarǵa jatady. Sonymen qatar, Qyrǵyz Alataýynyń jıeginde eki kerýen saraı bar. Bul jerden sý qoımalary men eki shatqaldan keletin sý qubyrlary tabylǵan», dedi óz sózinde Eraly Aqymbek. Sondaı-aq, ǵalym kóne keshen týraly Baıpaqov, Basenov, Pasıevıch sııaqty ataqty ǵalymdardyń da pikirlerin ortaǵa saldy.
Negizinen Aqyrtas saraı kesheni týraly zertteýler kóp. Sonymen qatar, ǵalymdar da bul týraly túrli pikirler aıtady. Máselen, P.Lerh Aqyrtas salynyp bitpegen býdda ǵıbadathanasy dese, akademık V.Bartold nestorıan ǵıbadathanasy degen pikir bildirgen. Al, arheolog T.Basenovtyń jazýyna qaraǵanda, Aqyrtas salynyp bitpeı qalǵan iri bek saraıynyń irgesi bolýy múmkin. Aqyrtas VIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda, ıaǵnı 751 jyly qarluqtar men arab áskerleri Atlah mańynda Qytaı áskerlerin talqandap, eki memleket arasynda beıbit qatynas ornaǵan kezde salyna bastaǵan bolýy múmkin degen de boljamdar bar.
Semınar barysynda Aqyrtas keshenine baılanysty taǵy bir tyń derek ushyrasty. Eraly Aqymbektiń aıtýynsha, 1222 jyly Qytaı saıahatshysy Chań Chýń Shyńǵys hannyń shaqyrýymen Badahshanǵa bara jatyp, Aqyrtas jáne Jetitóbe qorǵandaryn kóredi. Bul derekter sol atpenen Chań Chýń jazbalarynda kezdesedi eken. Al, Jetitóbe qorǵany da Aqyrtas kesheniniń boıynda jatqan ortaǵasyrlyq qundy jádigerlerdiń biri. Budan keıin Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń doktory Muhtar Qoja Áýlıeata óńirindegi О́rnek qalashyǵy týraly óz oıymen bólisti. Sonymen qatar, Túrkistan oblysyndaǵy Saıram qalashyǵy týraly da aıtyp ótti.
Jalpy, tarıh taǵylymyn taný da ult rýhyn kóteretin dúnıe. Tasyn túrtseń tarıhy kórinetin Taraz topyraǵyndaǵy Aqyrtas kesheniniń aqıqatyn ashý búgingi urpaqtyń mindeti. Keshen týraly túrli pikirlerdiń bir arnaǵa toqaılasyp, ortaq sheshimi shyǵatyn mezgili jetti.
