Týr Heıerdal

Teginde túrki qany bar bul tulǵamen osydan 32 jyl buryn kezdesýdiń sáti túsip edi…

1981 jyldyń qońyr kúzi edi. Máskeýdegi Joǵary komsomol mekte­­biniń ekinshi kýrsynda oqıtyn men “Komsomolskaıa pravda” gazetinde óndiristik tájirıbeden ótip júrgenmin. Bir kúni gazet redaksııasynda abyr-sabyr bolyp: «Aldaǵy aptada osynda ataqty saıahatshy Týr Heıerdal keletin bolypty», degen habar tarady. Buǵan jurt kádimgideı eleń etti.

Teginde túrki qany bar bul tulǵamen osydan 32 jyl buryn kezdesýdiń sáti túsip edi…

1981 jyldyń qońyr kúzi edi. Máskeýdegi Joǵary komsomol mekte­­biniń ekinshi kýrsynda oqıtyn men “Komsomolskaıa pravda” gazetinde óndiristik tájirıbeden ótip júrgenmin. Bir kúni gazet redaksııasynda abyr-sabyr bolyp: «Aldaǵy aptada osynda ataqty saıahatshy Týr Heıerdal keletin bolypty», degen habar tarady. Buǵan jurt kádimgideı eleń etti. Onymen kezdesý redaksııanyń kógildir zalynda ótetini de belgili boldy. Mundaı jańalyqqa kim-kimniń de, ásirese, gazet-jýrnaldyń aınalasynda júrgen kez kelgen jýrnalıstiń qyzyǵyp, den qoıary anyq. Onyń ústine sol ýaqytta baspasózde Týr Heıerdaldyń saıahattary týraly jıi jazylyp, onyń ataq-dańqy kádimgideı dúrildep turǵan. Sondyqtan men de onymen bolatyn kezdesýge qyzyǵyp, qatysqym keldi. Qasym­daǵy jigitterden kez kelgen ortaǵa basa-kóktep bara bermeıtin qazaqy uıań­dyq jáne ádeptilikpen: «Kezdesýge qatysýǵa bolar ma eken?» dep surap edim, «Qa­tysqanyń ne, suraq qoıýǵa da bolady», dedi.

…«Komsomolskaıa pravdanyń» kógil­dir zalyndaǵy áıgili saıahatshymen kezdesý ýaqtyly bastaldy. Dóńgelek ústeldiń aınalasynda bárimiz jaǵalaı otyrmyz. Basqalardy qaıdam, maǵan orta boıly, atjaqty kelgen, júris-turysy óte shıraq, boıynda eshbir artyq eti joq sylyńǵyr Týr Heıerdal jastaý adam sııaqty kórindi. Sóıtsem, sol kezdiń ózinde ol 67-de eken.
Aldymen Týr Heıerdaldyń qysqasha ómirbaıany tanystyryldy. Sonan soń onyń eń alǵashqy saıahat joryǵyn sonaý 1947 jyly bastap, sal qaıyqpen Tynyq muhıty arqyly Perýden Polınezııa araldaryna deıin júzip ótkeni, sondaı-aq, budan keıin de asqan batyldyqpen trostık, papırýs qaıyqtarmen birneshe ret qaýipti de qaterli saparlarǵa shyq­qany,1955-56 jyldary Pasha aralyna Norvegııanyń arheologııalyq ekspedısııasyn uıymdastyrǵany, 1969-70 jyldary Afrıkada Ortalyq Amerıkaǵa, 1977-78 jyldary El-Kýrna (Iraktan) – Úndi múıisi arqyly  Djıbýtıge jetkeni aıtylyp ótti. Osy sapar-saıahattardan alǵan áserleri men kórgen-bilgenderin, oıǵa túıgenderin júıelep qaǵazǵa túsirip: «Kon-Tıkı» qaıyǵymen sapar» (1949), «Aký-Aký» (1957), «Ra-ra» (1970), «Fatý-Hıva» (1975) degen sekildi birtalaı kitaptar jazǵan. Olary dúnıe júziniń kóptegen tilderine aýdarylǵan.
Jıhankezge jan-jaqtan suraqtar qoıyla bastady. Kópshiligi onyń ekspedısııasy men saıahattaryna baılanysty.
Qatysýshylardyń biri: «Eń alǵash­qy teńiz saıahatyna 1947 jyly shyqqa­ny­­ńyzdy estidik. Ekiniń biri táýekel ete bermeıtin mundaı qıyn da qaterli sapar­ǵa shyǵýyńyzǵa ne túrtki boldy?» dep surady.
– Eń birinshi aıtarym, bilýge, bilimge degen qushtarlyq yqpal etti. Dálirek aıtsam, men kóne jazbalar men ıspandyq jaýlaýshylardyń ınkterdiń qaıyqtaryn beınelegen keskin sýretterin, árqıly arheologııalyq belgilerdi kórip tanys­tym. Túrli ańyz áńgimelerdi estidim. Osy­nyń bári meni ertede Ońtústik Amerı­ka men Polınezııa araldarynyń arasynda sý arqyly bolsa da qandaı da bir baılanys bolǵan-aý degen oıǵa jeteledi. Osyny qazirgi zamanǵy jetilgen qýatty kemeler emes, qarapaıym qaıyqpen júzip ótip, kóz jetkizip kórmek boldym. Men, árıne, bul saparda jalǵyz bolǵan joqpyn. Qasyma Knýt Haýgland, Bengt Danıelsson, Erık Hesselberg, Týrsteın Robıý jáne German Vatsınger sııaqty erjúrek saıahatshylar erdi. Bizdiń «Kon-Tıkı» jelkendi sal qaıyǵymyz Tynyq muhıtynan batysqa qaraı bet túzep, týra 101 kúnniń ishinde 4300 mıl, ıaǵnı 8000 shaqyrym qashyqtyqty júzip ótti. Muhıt tósinde júzý barysynda biz Gýmbold aǵysyn jáne jolaı soqqan jeldi utymdy paıdalana bildik. Qyzyq bolǵanda, muhıt betinde biz­­diń sal qaıǵymyzǵa, ıaǵnı bir-birine qosaq­talyp, baı­­lanǵan bals aǵash­­­tarynyń ara-arasynda balyqtardyń kóp shoǵyry bizden qalmaı erip júrdi. Budan ertedegi teńizshilerge osyndaı balyqtar qorektiń kózi jáne shóldi basýdyń bir amaly bolǵan-aý shamasy degen oı túıdim.
Osylaı deı kelip ol Taıtı jáne Fatý-Hıva araldaryna saparyna oıysty.
– 1937 jyldyń basynda men birinshi zaıybym Lıvke úılengen soń Marselge jetip, sonda kemege otyryp, Atlant muhıty, Panama kanaly arqyly Tynyq muhıtyna shyǵyp, ári qaraı Taıtı aralyna jettik. Ol jerde jergilikti taıpa kóseminiń baspana lashyǵynda turyp, tabıǵı ortada qalaı kúneltýge bolatynyn bastan keshirip kórdik. Sonan soń Markız araldarynyń ońtústik tizbegine jatatyn, ońashalaý ornalasqan Fatý-Hıva aralyna qaıyqpen baryp, sonda órkenıetten oqshaý bir jyldaı turdyq. Mundaǵy maqsatymyz da baıaǵy ata-babalarymyzdaı Adam ata men Haýa ana sekildi ekeý­den ekeý, bólek ómir súrýge bolatynyn baıqap kórý edi. Bul sapar jóninde men 1938 jyly basylyp shyqqan «Jumaqty izdeý jolynda» degen kitabymda keńirek jazǵanmyn.
– Sizdiń ár saıahat-saparyńyz ózinshe qyzyq. Degenmen, myna bir jaıttyń sebep-syryn bilgimiz keledi. Úlken eńbek, kóp beınetpen trostık qamysynan toqylyp jasalǵan «Tıgrıs» qaıyǵyn nege órtep jiberdińizder? – degen saýalǵa ataqty saıahatshy bylaı dep jaýap berdi.
– О́zińiz bilip otyrǵan bul ekspe­dısııa­nyń maqsaty erte kezderde Meso­potamııa men Úndi órkenıeti arasynda saýda-sattyq pen kóshi-qon baılanysy bolǵanyn dáleldeý edi. Osyndaı saparmen jolǵa shyqqan bizdiń «Tıgrıs» qaıyǵymyz Irakta jasalyp, Parsy, Oman shyǵanaqtary arqyly Pákstanǵa jetip, odan ári Arab teńizi, Aden shyǵanaǵymen Qyzyl teńizge jetýdi kózdedi. Solaı arada bes aı jol júrip Djıbýtı mańyna jetkenimizde, bizdi ári qaraı jibermeı qoıdy. О́ıtkeni, sol ýaqytta, ıaǵnı 1978 jyldyń sáýir aıynda Efıopııa men Somalı arasynda qııan-keski soǵys júrip jatty. Sóıtip, amalsyz kidirip qaldyq. Oılaǵan maqsatymyzǵa jete almaı, jigerimiz qum boldy. Adam balasyna qaıǵy-qasiret ákeletin osynaý soǵysqa qarsylyq retinde 1978 jyldyń 3 sáýiri kúni beıtarap Djıbýtıde esil eńbekpen jasalǵan qaıyǵymyzdy órtedik. BUU Bas hatshysy Kýrt Valdhaımniń atyna ashyq hat joldap, ashý-yzaǵa toly narazylyǵymyzdy bildirdik. Ol hatta: «Adamzat órkenıettiń úshinshi myń jyldyǵyna qaraı aıaq basqan tusta kórshi memleketterdiń bir-birimen jaýlasyp, soǵys ashýy, odan beıbit halyqtyń japa shegip, oqqa ushýy aqylǵa syımaıtyn áreket» dep aıyptadyq. «Bireýlerdiń bassyzdyǵynan adamzat qoǵamy sýǵa batyp bara jatqan kemeniń kúıin bastan keshpeýi kerek» dedik.
Orystyń ákki de tisqaqqan jýrna­lısteriniń arasynan qabattasa júrip, men de birer suraq qoıyp úlgerdim. «Aıtyńyzshy, «teńiz aýrýynan» qalaı qorǵanyp, saqtandyńyzdar?» – dedim.
– Mine, bul qyzyq ári mańyzdy suraq! – dedi Heıerdal. Jáne de meniń azııalyq ekenime nazar aýdardy ma, ol maǵan buryla qarap:
– Siz kimsiz? Qaıdansyz? – dep surady. О́ńinen bir túrli jylylyq pen yqylas peıil esip turǵandaı kórindi.
– Men qazaqpyn! Qazaqstannanmyn, – dedim. Ol túsinbegendeı keıip tanytty. Aǵylshynsha jetik bilmesem de aýdarmashynyń oǵan: «Bul bizdiń bir provınsııamyz. Qazaq sonda turatyn halyq», dep túsindirgenin sezip: «Qazaq­­­stan – odaqtas respýblıkanyń biri!» – dedim namystanyp. Bul sózimdi aýdarmashy qonaqqa jetkizbeı áńgime aýanyn basqa jaqqa buryp áketti.
– Teńizge saıahatqa shyǵardyń aldynda árbir adam, kez kelgen ekspedısııa muny aıryqsha eskerýi kerek, – dep bastady Týr Heıerdal meniń suraǵyma qatysty jaýabyn. – Olaı etpese, saparynyń sátti bolýy ekitalaı. Habarlaryńyz bar, «teńiz aýrýy» nemese kınetoz – bul allergııa tárizdi adam organızminiń úırenshikti emes qozǵalysqa patologııalyq qarsylyǵy. Onyń belgisi adamnyń basy aınalyp, qusa beredi. Budan qorǵanýdyń birden-bir joly tańerteń sýdy kóp ishpeý kerek. Jeıtin taǵam-tamaqtyń da aǵzaǵa ońaı sińetindeı jeńil bolǵany jón. Mundaıda keıde teńizshiler sirińkeniń eki shıin tisteriniń arasyna qoıyp, tistep otyrady. Biraq, shıdiń kúkirtti basyn aýyzǵa salmaý qajet. Ol loqsytyp, qustyrady. Aıaqtardy jıi aıqastyryp, tabandy edende júrgen sekildi qozǵaltyp, alysqa kóz tigip, qozǵalmaıtyn nársege, eń durysy kókjıekke qarap otyrǵan durys. Jaǵalaýǵa jetkende nemese ózenge ótkende bul aýrý ózinen ózi joǵalady. Munyń bárin biz topty jasaqtaý barysynda muqııat eskerip, úıretemiz. Sebebi, ondaı qaýip-qaterli saparǵa shyqqanda adam bárine daıyn bolýy shart.
Jıhangez áńgime arasynda qaıyqty nelikten trostık pen papırýstan jasaıtyndaryn da aıtyp ótti. Onyń sebebi, sýǵa eń tózimdisi osy ekeýi eken. Buǵan ıtbalyqtardyń terisin de paıdalanyp kóripti. Biraq, ol kóp shydas bermeıdi eken. Bul jóninen arnaıy zertteýler júrgizip, synaqtar jasaıtyn ǵylymı ortalyqtardyń bar ekenin aıtty. Mysaly, Úndistannyń Bombeı qalasynda sondaı ortalyq jumys isteıdi eken. Taǵy bir bilgenimiz, T.Heıerdal ózi norvegııalyq bola tura Italııada turatyn kórinedi. Munyń sebebin ol adam qartaıǵanda ý-shýdy, kóliktiń kóptigin jaqtyra bermeıdi eken dep túsindirdi. Sol úshin tynyshtaý Italııaǵa kóshtim dedi. Oraıy kelgen nárseni qalt jibermeıtin jýrnalısterdiń biri: «Qazirgi turǵan jerińizdiń ý-shýy Oslodan kem emes qoı?» – dep qaldy.
– Meniń óz tabıǵatym, minezim qyzyq, – dedi Heıerdal. – Norvegııaǵa kelsem, tropıkaǵa ketkim keledi. Tropıkaǵa barsam, qaıtadan qarly shyńdar ózine tartady. Al, osy kúni turyp jatqan Italııanyń Rıvere qalashyǵynda qarly shyńdar da, apelsın de bar.
Men sonda «eýropalyqtar qalaǵan eline baryp tura beredi eken-aý» degen oıda qaldym. Erekshe bir aıta ketetini, Heıerdal ózi jasaǵan ekspedısııasynyń bárinde top quramyna ár túrli násil, ult jáne kózqaras-tanymdaǵy adamdardy iriktep alyp otyrǵan. Onyń kezekti úsh saparyna dáriger retinde orystyń tanymal saıahatshysy Iýrıı Senkevıch te qatysqan. Mundaı tańdaý áreketimen ol dúnıeniń ár túkpirinen jınalǵan ár qıly adamdar kishkentaı qaıyq ústinde ortaq birlik, yntymaqpen kún keshken bolsa, onda Jer sharyndaǵy ár alýan halyqtar men ulttar da nege túsinistikpen, beıbit qatar ómir súrmeske degen ıdeıany kótermek bolǵan.
Ataqty saıahatshy áńgimesiniń bar túıini tabıǵattyń tazalyǵyna, qorshaǵan ortanyń lastanbaýyna kelip tireldi.
– Meniń basty maqsatym, el kezip, betaldy qańǵı berý emes, – dedi ol sóziniń aıaǵynda. – Bizdiń týǵan besigimiz bolyp otyrǵan Jer planetasynyń tazalyǵyn, tabıǵı qalpyn saqtaý. Osy iske tamshydaı bolsa da ózimniń úlesimdi qosý. Muhıt sýlaryn júrginshi kemelerden qalatyn kon­­­servi qalbyrlary emes, jaǵalaýdaǵy portty qalalar tógip tastaıtyn túrli qaldyqtar men kir-qoqystar lastap búldi­redi. Jasaǵan ekspedısııalarymnyń barysynda men buǵan anyq kóz jetkizdim. Sondyqtan dúnıeniń ár buryshynda bolǵan jerlerimdegi qorshaǵan orta – ta­­bıǵattyń jaı-kúıine nazar aýdaryp, lastanǵan nysan-núkteler jaıynda BUU-ǵa jazbasha túrde habarlap, naqty málimetter men málimdeme jiberip otyrdym. Taıaý jyldarda jáne bolashaqta adamzat úshin eń ózekti másele: ekologııa – qorshaǵan ortanyń tazalyǵy bolady, – dedi.
Kezdesýdiń sońynda basqalarmen birge áıgili saıahatshydan eskertkish belgi bolsyn dep men de qoltańba jazdyryp aldym. Bul qoltańba boıtumardaı meniń jeke arhıvimde áli kúnge saqtaýly.
Artynan men Týr Heıerdaldyń ekspedısııalary týraly ózi jazǵan jáne basqa da kitaptardy oqyp, biraz jaılarǵa qanyqtym.
Máselen, ol búgingi ǵylym da jumbaǵy men qupııa syryn áli kúnge asha almaı kele jatqan Tynyq muhıttaǵy Pasha aralyna 1955-56 jyldary Norvegııanyń arheologııalyq ekspedısııasyn bastap baryp, sondaǵy mańyzdy nysandarda qazba jumystaryn júrgizgen. Araldaǵy áıgili «moaı» alyp eskertkish músinderin jan-jaqty zerttep, olardyń jasalýy men tasymaldanýyn jáne ornatylýyn zer sala zerttegen. Bul sapardyń qorytyndysy boıynsha norvegııalyq arheologııalyq ekspedısııanyń «Pasha araly men Tynyq muhıttyń shyǵys bóligi týraly» qalyń-qalyń eki tomdyq esebi jarııalanyp, Týr Heıerdal ony «Pasha aralynyń óneri» degen jazbasymen tolyqtyrǵan. Eń bas­tysy, osy alǵashqy sapar Pasha aralyna jasalǵan keıingi ekspedısııalardyń izashary men bastaýy boldy. Bul ekspedısııa jóninen T.Heıerdal keıinnen jurtshylyqqa keńinen tanylyp, qundy muraǵa aınalǵan «Aký-Aký» dep atalatyn kitap jáne «Pasha araly: sheshilgen jumbaq» degen zertteý eńbek jazyp, araldyń ótken tarıhyna baılanysty oı tujyrymdaryn aıtty. «Bir zamandarda munda aldymen Ońtústik Amerıkadan kelgen «uzyn qulaqtylar» men keıinnen Polınezııadan qonys aýdarǵan «shunaq qulaqtylardyń» arasynda qııan-keski urys bolyp, osy «shunaq qulaqtylar» analardan aılasyn asyryp, otqa tirideı órtep, qyryp tastaǵan. Tabylǵan qazba qaldyqtar men múlikter, adam súıekteri osyny meńzeıdi. Bul shamamen osydan úsh ǵasyrdaı buryn bolǵan» degen boljam jasady.
Budan keıin Týr Heıerdal 1969-1970 jyldary papırýstan eki qaıyq Ra, Ra-II jasatyp, Afrıkadan (Marokko)  Karıb basseınine (Barbodosqa) deıin Atlant muhıtyn kóldeneńinen júzip ótýdi josparlady. Mundaǵy alǵa qoı­ǵan maqsat-múddesi ejelgi dúnıedegi teńizshilerdiń Kanar aǵysyn sátti paıdalanyp, kádýilgi jelkendi qaıyqtarmen-aq transatlantıkalyq joryqtar jasaǵanyn dáleldeý edi. Bul saparynyń «Ra» jáne «Ra-II» atalatyn sebebi kóne egıpettik úlgimen Efıopııadaǵy Tana kólinen ákelingen qamystardan Chad mamandary toqyp jasaǵan alǵashqy qaıyq birneshe aptadan soń muhıt jolynda jaramsyz bolyp qalyp keri qaıtýǵa týra keldi. Kelesi jyl Bolıvııadaǵy Tıtıkaka kóliniń qamystarynan jasalǵan «Ra-II» qaıyǵy bulardy Marokkodan Barbodosqa aman-saý jetkizip, alǵa qoıǵan maqsattary oıdaǵydaı oryndaldy. Sóıtip, erte kezeńderde egıpettik teńizshilerdiń Ame­rıka qurlyǵyna saıahat jasaýy yqtımal degen boljam rastalǵandaı boldy. Ma­ńyzdy da áserli bolǵan osynaý sapar týraly saıahatshy tarapynan arnaıy «Ra qaıyǵymen ekspedısııa» degen kitap jazylyp, derekti kınofılm túsirildi.
Munan keıin 1983-1984 jyldary ol Úndi muhıtyndaǵy Maldıv araldarynan tabylǵan kóne qorǵandardy zerttep, ondaǵy úılerdiń irgeleri men aýlalarynyń shyǵysqa qaraı salynǵanyna jáne qulaqtary uzyndaý kelgen saqaldy teńizshilerdiń músinderine nazar aýdardy. Osy jáne basqa da arheologııalyq qazbalar men oljalar qazirgi Shrı-Lanka jerinen erte kezde shyqqan teńizshiler Maldıv araldaryna qonys aýdaryp, Ońtústik Amerıkanyń jáne Pasha aralynyń kóne mádenıetin qalyptastyrýǵa yqpal etken degen teo­rııany nyǵaıta túskendeı. Al, 1991 jyly Heıerdal ataqty Kanar araldary tobyndaǵy Tenerıftegi Gýımar pıramıdasyn zerttedi. Onyń astronomııalyq salyný baǵyt-baǵdaryna kóńil aýdaryp, Kanar araldary erte zamandarda Amerıka men Jerorta teńizi elderi arasynda bir mezet toqtap, tynyǵatyn aralyq beket bolǵan bolýy múmkin dedi.
Kezinde zaman basqa, saıasat basqa boldy da joǵaryda sóz bolǵan, Heıerdaldyń kezekti bir saıahatyna kedergi keltirgen Somalı-Efıopııa soǵysy jaıynda ashyp aıtylmady. Bertinde jarııa bolǵan málimetterge qaraǵanda, 1977 jyldyń jeltoqsanynan 1979 jyl­dyń qara­shasyna deıin sozylǵan eki jaqtyń soǵysynda Keńes Odaǵy aldymen Somalı jaǵynda bolyp, keıinnen Efıopııany qoldaýǵa kóshken. Efıopııaǵa qarý-jaraq pen tehnıka: ushaqtar men tankter, artıllerııa, basqa da jetilgen atys qarýlarymen ǵana kómek berip qoımaı, júzdegen áskerı keńesshiler men mamandaryn jibergen. Qyzyl teńiz ben Afrıka ıinindegi bul joıqyn soǵysqa KSRO-ǵa qosa Kýba sııaqty sosıalıstik lager memleketteri de tartylyp, GDR, Chehoslovakııa, KHDR, Ońtústik Iemen, Lıvııa, Palestınany azat etý uıymy tarapynan túrli materıaldyq kómekter kórsetilgen. Keńester elimen til tabysa almaǵan Somalı Egıpet, Pákstan, Iran, Saýd Arabııasy sekildi musylman elderine jáne AQSh-qa arqa súıegen. Urys qımyldary barysynda Keńes Odaǵy bas-aıaǵy 33 áskerı qyzmetkerinen aıyrylǵan bolsa, olardyń ishinde 1949 jyly týǵan, ushaqta bort aýdarmashysy qyzmetin atqarǵan kapıtan Serik Manapuly Nurmuhanov deıtin qazaq azamaty da bolǵan. Bul soǵys Somalı men Efıopııaǵa orasan zor shyǵyn keltirip, myńdaǵan adamnyń ómirin qııýmen qa­tar, keńes-amerıkan qatynasyna da óz salqynyn tıgizgen.
Týr Heıerdal kezinde arheolog-ǵalym retinde Ázerbaıjandaǵy ýdın taıpasy men skandınavtyqtar arasynan týystyq baılanys izdegen. Onyń boljamynsha skandınavtyqtar Kavkaz jerinen bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi VI-VII ǵasyrlarda qonys aýdarǵan bolýy múmkin. Osyndaı ıdeıanyń jetegimen ol Ázerbaıjanǵa birneshe ret kelip, osyndaǵy Kısh shirkeýin zerttep qaraǵan.
Keıingi ýaqytta Týr Heıerdaldyń teginde túrkilik qan bar degen pikir jıi aıtyla bastady. Tipti, ázerbaıjandyqtar «Týrmen bizdiń túbimiz bir» dep ony ózderine enshilep te otyr. Bul oraı­da ázerbaıjan ǵalymdary men Norvegııadaǵy Oslo ýnıversıtetiniń ózara birlesip, 2011 jyldyń qazanynda Bakýde «Týr Heıerdal jáne Ázerbaıjan» degen taqyrypta ǵylymı-praktıkalyq konferensııa uıym­dastyryp, ótkizgenin aıtýǵa bolady. Mundaı ıgilikti sharany olar Ázerbaıjan eli táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy men Oslo ýnıversıtetiniń 200 jyldyǵy, sondaı-aq, ataqty saıahatshynyń alǵash osynda kelip, ázerbaıjan topyraǵyn basqanyna 30 jyl tolýyna arnady. Konferensııaǵa asa qadirmendi qonaq retinde Týr Heıerdaldyń balasy – ekinshi Týr Heıerdal shaqyryldy. Ol jınalǵandar aldynda sóz sóılep:
– Men Ázerbaıjandaǵy ákeme degen zor qurmet pen onyń zertteýlerine qyzyǵýshylyqqa qaıran qaldym. Ári rıza boldym. Ákeı rasynda da minezi kúrdeli, óziniń tanym men paıymy, ishki álemi bar kisi boldy. Ol óziniń ǵylymı izdenisi barysynda ǵylymda qalyptasqan jańsaq túsinikterdi túzetýge tyrysyp, olardy sheshýdiń kóptegen jańa joldaryn usyndy. Onyń ereksheligi sonda, máseleniń máni men ózegin dóp basyp, basqalar ańǵara qoımaǵan jaıttarǵa nazar aýdaryp, ony dál kóre bildi,– degen jyly lebizi men pikirin bildirdi.
Konferensııa barysynda Týr Heıer­daldyń vıkıngter Ázerbaıjannan Skan­dınavııaǵa qonys aýdarǵan bolýy yqtımal dep boljam jasaǵanda, onyń eń aldymen skandınav ańyzdaryna, sondaı-aq, HIII ǵasyrdaǵy belgili ıslandııalyq tarıhshy Snorre Stýrlýssonnyń jazbalaryna súıengeni aıtyldy. 1220-1240 jyldary dep kórsetilgen Stýrlýsson eńbeginde sodan eki myń jyldaı buryn, ıaǵnı Iısýs Hrıstos meıramyna deıin eki urpaq buryn Kavkazda Ogden deıtin korol turyp, Azer eliniń asar halqyn bılep-tóstegeni sóz bolǵan. Osyny negizge alǵan T.Heıerdal putqa tabynǵan skandınavtyqtardyń qudaıy Odın degenimiz, sol Ogden bolýy múmkin degendi aıtqan. Vıkıngterdiń Ázerbaıjannan yǵysyp kóshkenin dáleldeıtindeı jáne rýhanı túp-tamyr men nanym-senimge qatysty birneshe faktiler keltirgen.
Qıyl-qıly zaman ótip, ǵasyrlar qoınaýyna enip, umyt bolǵan kóne dúnıe tarıhynyń jumbaqtary men qupııa syrlaryn ashyp, olardy búgingi kúni adamzattyń ortaq ıgiligine aınaldyrý jolynda aıanbaı ter tógip, eńbek etken, Jer sharyndaǵy ekologııaǵa, tabıǵat ananyń tazalyǵyna alańdaýshylyq bildirgen dańqty da erjúrek saıahatshy, talantty ǵalym Týr Heıerdal 2002 jyly 87 jasynda kóz jumdy. Alaıda, «Jaqsynyń aty, ǵalymnyń haty qalady» demekshi, onyń artynda baǵa jetpes murasy men áli de jalǵasyn taýyp jatqan ónegeli isteri qaldy. Búginde Týr Heıerdaldyń jolyn qýyp, jankeshti saıahatqa shyǵyp júrgender men ıdeıasyn qoldap, ǵylymı tujyrymdaryn damytýshylar barshylyq.
Áshirbek AMANGELDI,
jýrnalıst.