M.Shonyń kólemi 1 033 bettik 2 tomdyq oqýlyǵy jaqynda otandyq ýnıversıtetterdiń ıgiligine aınalmaq. Bul týyndyny keńestik jáne qazirgi otandyq halyqaralyq quqyq baǵytyndaǵy oqýlyqtarmen salystyrsaq, onda birneshe ereksheligin atap ótýge bolady.
Birinshiden, M.Shonyń oqýlyǵynda halyqaralyq, brıtandyq, amerıkalyq jáne ózge de sottardyń halyqaralyq jarııa quqyqtyń daýly máseleleri boıynsha sheshimderi keńinen jáne tereń taldanǵan. Basqasha aıtqanda, bul – halyqaralyq quqyq teorııasymen, taldaýymen baılanysty ózindik praktıkalyq keıster jınaǵy. Bizdiń halyqaralyq quqyq oqýlyqtarynda mundaı joq. Bul – presedentter. Bárimizge belgili, biz Anglııa men Ýels presedentteriniń kómegimen Nur-Sultan qalasyndaǵy Halyqaralyq qarjy ortalyǵyn jedel damytýdy qalaımyz. Eger biz osy jáne basqa da osyǵan uqsas brıtandyq oqýlyqtardyń kómegimen stýdentterdi oqyta bastasaq, onda dittegen baǵytta aıtarlyqtaı alǵa jyljımyz.
Ekinshiden, Ulybrıtanııada, AQSh-ta halyqaralyq quqyqty oqytý prosesinde halyqaralyq-quqyqtyq praktıkaǵa basymdyq beriledi (shamamen 60-70%-ǵa deıin). Al teorııanyń úlesi – 30-40%. Bizde teorııaǵa bólinetin ýaqyt kóp, praktıkaǵa óte az. Osy araqatynasty tereń zerttep, qaıta qaraý qajet.
Úshinshiden, M.Shonyń oqýlyǵynda halyqaralyq quqyq boıynsha bizdiń oqýlyqtarymyzda jarııalanbaǵan taqyryptar bar. Olardy atap aıtsaq:
- halyqaralyq quqyq tarıhyn pozıtıvıstik jáne tabıǵı quqyq turǵysynan jarııalaý;
- memleketterdiń kondomınıýmy;
- Adam quqyqtary jónindegi ártúrli eýropalyq konvensııalardy taldaý;
- Adam quqyqtary jónindegi Eýropa sotynyń mártebesi men qyzmetin tereń taldaý;
- álem elderi boıynsha is júzinde barlyq halyqaralyq qylmystyq sottardyń qyzmeti;
- halyqaralyq jarııa quqyq aıasyndaǵy estoppel men servıtýttar;
- halyqaralyq quqyqtaǵy ıýrısdıksııa qaǵıdalary.
Men AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa, Germanııa, Kanadanyń halyqaralyq jeke quqyq, sondaı-aq halyqaralyq quqyq salasy – halyqaralyq valıýta-qarjy quqyǵy, halyqaralyq ekonomıkalyq quqyq (DSU quqyǵy) boıynsha batys avtorlarynyń jekelegen oqýlyqtaryn qazaq jáne orys tilderine aýdarý qajet dep sanaımyn. Batys metodologııasy men otandyq erekshelikteriniń negizinde halyqaralyq quqyq kýrsyn qaıta óńdep, múmkindiginshe batys mektebiniń bar jaqsysyn engizýge talpynýymyz qajet.
Osyǵan baılanysty sılabýstarda, oqý-ádistemelik keshen sheńberinde oqý, jumys baǵdarlamalarynda halyqaralyq quqyq kýrsynyń qosymsha taqyryptary men qosymshalaryn pysyqtaǵan jón bolar edi. Sonymen birge halyqaralyq jarııa quqyq boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik jalpy bilim berý standartyn pysyqtaýdyń, talqylaýdyń jáne qabyldaýdyń máni bar. Interaktıvtik dıskýssııa jáne mı shabýylynyń tásilderi arqyly keısterdi sheshý, sot sheshimderi negizinde halyqaralyq quqyq kýrsyn zerdeleýdi keńeıtý jáne tereńdetý kerek. Memlekettik jáne orys tilderine aýdarý jáne halyqaralyq quqyq boıynsha barlyq sot sheshimderiniń mátinderin jarııalaý qajet. Bizdiń stýdentterimiz «Ulttyq aýdarma bıýrosy» qoǵamdyq qorynyń úılestirýimen daıyndalǵan qazaq jáne orys tilderindegi vıdeoleksııalar kýrsynan ótýi kerek dep sanaımyn. Ol kýrstardyń barlyǵy ınternet arqyly erkin qoldanysqa berilgen.
Malkolm Sho oqýlyǵynyń, basqa da Batys avtorlarynyń negizinde halyqaralyq quqyq boıynsha kýrstyń oqý baǵdarlamasyn, kýrstyq jáne dıplomdyq jumystardyń taqyrybyn, esselerdi, ádistemelik nusqaýlardy, praktıkalyq sabaqtardyń, trenıngterdiń josparlaryn, halyqaralyq quqyq boıynsha daryndy stýdentterge arnalǵan jeke oqý josparlaryn pysyqtaǵan jón bolar edi. Halyqaralyq quqyq praktıkaǵa baǵyttalǵan oqý traektorııasynyń sheńberinde bolýy tıis. Syrtqy ister mınıstrligi jáne ózge de mınıstrlikter men vedomstvolardyń mamandandyrylǵan basqarmalary, syrtqy baılanys bólimderi, iri memlekettik jáne jeke kompanııalar, ýnıversıtetter stýdentterdiń óndiristik praktıkadan, taǵylymdamadan ótýin turaqty negizde qamtamasyz etýi shart. Bul qazaqstandyq zań normalary negizinde osy mekemelerdiń mindeti bolýy tıis.
«Halyqaralyq quqyq» dep atalatyn oqý páni halyqaralyq qatynastar, saıasattaný, áleýmettaný, halyqaralyq jýrnalıstıka, halyqaralyq ekonomıkalyq qatynastar sııaqty barlyq halyqaralyq mamandyqtardyń oqytý prosesinde elektıvti emes, mindetti pán retinde oqytylýy kerek. Sebebi Malkolm Shonyń «Halyqaralyq quqyq» oqýlyǵyna uqsas oqýlyqtar joǵary suranysqa ıe dep oılaımyn.
Búgingi stýdentter – erteńgi qazaqstandyq sýdıalardyń halyqaralyq sıpattaǵy problemalyq máseleler men ózge de daýlar boıynsha sheshimderdi durys qabyldaýy, halyqaralyq arenada eldiń ishki jáne syrtqy múddelerin senimdi qorǵaýy bizge baılanysty. Búkil álem qazaqstandyq sot júıesiniń tıimdi tustaryna jıi dáıeksóz keltirse, Qazaqstan ımıdjin kóterýdiń birden-bir joly sol bolmaq.
Marat SÁRSEMBAEV,
zań ǵylymdarynyń
doktory, professor, «Halyqaralyq quqyq» oqýlyǵynyń ǵylymı redaktory
